Một câu có đại từ trỏ ngược như "nó", "họ", "ông ấy", "chỗ đó", "việc này" không thể đứng đầu đoạn, vì đại từ chỉ có nghĩa khi người, vật hoặc sự việc mà nó thay thế đã được gọi tên ở một câu trước. Khi sắp câu, hãy tìm thứ mà mỗi đại từ đang trỏ tới, rồi đặt câu chứa đại từ ngay sau, hoặc ít nhất là sau, câu gọi tên thứ đó.
Đây là manh mối đáng tin nhất trong mọi bộ câu bị xáo, vì nó gần như không bao giờ đánh lừa. Một chữ "chị ấy" không thể xuất hiện trước khi chị được giới thiệu. Phần dưới phân loại các từ thay thế hay gặp trong tiếng Việt, cách vẽ mũi tên để nối chúng với tên, và những trường hợp đại từ trỏ về cả một câu thay vì một người.
Đại từ trỏ ngược làm việc thế nào
Trong lời nói hằng ngày, không ai nhắc lại tên người ở mỗi câu. Mình nói "Bác Ba nhà bên mới mua con chó. Nó sủa cả đêm. Bác bảo vài hôm nữa nó quen là hết." Chữ "nó" ở câu thứ hai thay cho "con chó", chữ "bác" ở câu thứ ba thay cho "bác Ba nhà bên". Người nghe tự động nối lại mà không cần nghĩ, vì cái tên vừa được nói ngay trước.
Chính vì người nghe nối ngược về phía trước, câu chứa đại từ luôn cần một câu khác đứng trước nó. Không ai mở đầu một câu chuyện bằng "Nó sủa cả đêm" mà người nghe không hỏi lại "con gì cơ". Khi các câu bị xáo lên, sự phụ thuộc này không mất đi. Câu "Nó sủa cả đêm" vẫn đang tìm một con vật nào đó được gọi tên, và nhiệm vụ của người sắp là tìm cho nó câu ấy.
Cũng cần phân biệt đại từ trỏ ngược với đại từ xưng hô trong lời thoại. Trong câu "Con đi học đây mẹ ơi", chữ "con" là người đang nói tự xưng, không trỏ về câu nào trước. Manh mối đại từ chỉ dùng với những từ thay thế cho một thứ đã được nhắc, không dùng với cách xưng hô của người đang nói.
Các loại từ thay thế và thứ chúng cần đứng trước
Tiếng Việt có nhiều cách thay thế hơn chỉ "nó" và "họ". Bảng dưới gom theo loại, để bạn biết mỗi từ đang tìm loại câu nào phía trước.
| Loại từ thay thế | Ví dụ | Cần câu nào đứng trước |
|---|---|---|
| Thay người | anh ấy, chị ấy, ông, bà, cô, họ, cả nhóm | Câu gọi tên người đó hoặc nhóm đó |
| Thay vật, con vật | nó, chúng, cái đó, món ấy | Câu nhắc tên vật hoặc con vật |
| Thay nơi chốn | ở đó, chỗ này, nơi ấy, bên ấy | Câu nêu tên nơi, địa điểm |
| Thay thời điểm | khi đó, lúc ấy, hồi đó, những ngày ấy | Câu có mốc thời gian cụ thể |
| Thay cả một sự việc | việc này, chuyện đó, điều ấy, như vậy, thế | Câu kể ra sự việc đó, có khi là cả hai ba câu |
| Thay bằng danh từ chung | bà cụ, cậu bé, ngôi nhà, chiếc xe | Câu gọi bằng tên riêng hoặc mô tả cụ thể hơn |
Loại cuối cùng hay bị bỏ qua. Khi một đoạn nhắc "bà Sáu bán xôi ở đầu chợ" rồi các câu sau gọi "bà cụ", chữ "bà cụ" cũng là một từ thay thế, nó cũng không đứng đầu được. Quy tắc chung là: câu gọi bằng cách cụ thể nhất đứng trước, câu gọi bằng cách chung chung hoặc ngắn gọn hơn đứng sau.
Vẽ mũi tên nối đại từ với tên
Với bộ câu dài, cách chắc nhất là làm việc trên giấy, đánh dấu bằng bút. Mất thêm vài phút nhưng gần như không sai.
- Khoanh tròn mọi tên riêng, tên vật, tên nơi và các cụm mô tả cụ thể trong cả bộ câu.
- Gạch dưới mọi đại từ và từ thay thế: "nó", "họ", "chỗ đó", "việc này", "bà cụ", "khi ấy".
- Với mỗi chữ gạch dưới, vẽ một mũi tên từ nó tới chữ khoanh tròn mà nó thay thế. Mũi tên luôn chỉ về một câu khác, câu đó phải đứng trước.
- Câu không có mũi tên nào đi ra, chỉ có mũi tên đi vào, là ứng viên cho câu mở.
- Sắp các câu sao cho mọi mũi tên đều chỉ ngược lên phía trên, không mũi tên nào chỉ xuống dưới.
- Đọc lại cả đoạn; nếu một đại từ ở quá xa tên của nó, ba bốn câu trở lên, hãy xem có câu nào nên chen vào giữa không.
Bước năm là trái tim của cách làm này. Khi mọi mũi tên cùng chỉ lên, thứ tự đã gần như được quyết định, bạn chỉ còn phải xử lý những câu không có đại từ bằng các manh mối khác như thời gian hay từ nối.
Một bộ câu mẫu giải bằng mũi tên
Ví dụ giả định gồm năm câu đã bị xáo: (A) Cả xóm gọi chỗ đó là "góc tre" vì mấy bụi tre già che kín một góc trời. (B) Từ hôm có chiếc ghế ấy, chiều nào cũng có người ra ngồi hóng mát. (C) Cuối hẻm nhà chú Hải ở Cần Thơ có một khoảng đất trống sát bờ kênh. (D) Tháng trước, chú đóng một chiếc ghế dài bằng gỗ cũ đặt dưới tán tre. (E) Việc này khiến mấy nhà quanh đó góp thêm hai cái ghế đẩu và một bình trà.
Khoanh tên: "khoảng đất trống sát bờ kênh" ở C, "chú Hải" ở C, "chiếc ghế dài" ở D. Gạch dưới từ thay thế: "chỗ đó" ở A, "chú" ở D, "chiếc ghế ấy" ở B, "việc này" ở E. Mũi tên từ "chỗ đó" ở A chỉ về khoảng đất ở C. Mũi tên từ "chú" ở D chỉ về chú Hải ở C. Mũi tên từ "chiếc ghế ấy" ở B chỉ về chiếc ghế dài ở D. Câu C không có mũi tên nào đi ra, nên C mở đầu.
Giờ xếp sao cho mọi mũi tên chỉ lên: C trước A và D; D trước B. Giữa A và D, câu A còn đang nói về khoảng đất, câu D bắt đầu một việc mới, nên A đứng liền sau C. Chữ "việc này" ở E trỏ về chuyện cả xóm ra ngồi ở câu B, nên E đứng sau B. Thứ tự hoàn chỉnh: C – A – D – B – E. Đọc to lại, không có đại từ nào phải chờ tên của nó.
Khi "việc này", "như vậy" trỏ về cả một câu
Đại từ sự việc không trỏ về một chữ. "Việc này", "chuyện đó", "điều ấy", "như vậy" thay cho cả một hành động hoặc một tình huống. Mũi tên của chúng không chỉ vào một tên riêng mà chỉ vào cả một câu, có khi là hai câu gộp lại.
Hỏi "việc này là việc gì" rồi trả lời bằng một câu. Nếu bạn trả lời được bằng nội dung của một câu cụ thể trong bộ, câu chứa "việc này" đứng ngay sau câu đó. Ở ví dụ trên, "việc này" là việc chiều nào cũng có người ra ngồi, tức là câu B.
Cẩn thận khi có nhiều sự việc ứng viên. Một đoạn có thể kể ba việc liên tiếp, và "việc này" thường trỏ về việc gần nhất. Nếu đặt câu chứa nó xa hơn, người đọc sẽ hiểu nhầm sang việc khác. Đặt nó ngay sau việc mà nó nói tới.
"Như vậy" có khi là câu kết. Khi "như vậy" đứng đầu câu và theo sau là một nhận xét chung, nó thường gom cả đoạn lại để khép. Câu đó hay nằm cuối, không phải ngay sau một câu cụ thể nào.
Bẫy: hai ứng viên cho cùng một đại từ
Manh mối đại từ rất mạnh, nhưng có một tình huống khiến nó trở nên mơ hồ: khi đoạn văn có hai người cùng giới, cùng vai, hoặc hai vật cùng loại. Chẳng hạn một đoạn nhắc "chị Thu" và "chị Mai", rồi một câu sau viết "chị ấy gọi điện lại". Mũi tên lúc này có thể chỉ về cả hai, và vị trí của câu sẽ quyết định nghĩa của nó.
Gặp trường hợp này, hãy dùng thêm manh mối khác để gỡ. Đọc nội dung câu chứa đại từ: ai là người có lý do để gọi điện lại, ai vừa được nhắc là đang chờ tin. Thường chỉ một trong hai cách hiểu hợp lý với câu chuyện, và câu chứa đại từ phải đặt ngay sau câu có người đó làm chủ ngữ, để người đọc không nối nhầm.
Khi tự viết, đây là chỗ nên tránh hẳn. Nếu đoạn có hai người cùng được gọi là "chị", hãy nhắc lại tên ở chỗ có thể nhầm thay vì dùng "chị ấy". Lặp tên một lần không làm đoạn văn kém đi, còn một đại từ mơ hồ có thể khiến người đọc hiểu ngược hẳn câu chuyện. Đây cũng là lỗi mất mạch rất hay gặp trong tin nhắn nhóm gia đình.
Luyện mắt bắt đại từ với một trang sách in
Muốn manh mối đại từ thành phản xạ, hãy luyện với chữ thật chứ không chỉ với bộ câu làm sẵn. Lấy một trang truyện ngắn hoặc một bài báo giấy, cầm bút chì, và gạch dưới mọi từ thay thế bạn gặp trong ba đoạn đầu. Lần đầu làm, phần lớn người đọc ngạc nhiên vì số lượng: một đoạn tám câu có thể chứa tới mười từ thay thế, từ "anh" "chị" tới "nơi này", "chuyện ấy", "thế". Mắt quen đọc lướt nên bỏ qua chúng, trong khi chúng chính là những mối hàn giữ các câu dính vào nhau.
Bước thứ hai là vẽ mũi tên ngay trên trang, từ mỗi chữ gạch dưới về chữ mà nó thay thế. Bạn sẽ thấy mũi tên phần lớn rất ngắn, chỉ về câu ngay trước. Thỉnh thoảng có một mũi tên dài vượt ba bốn câu, và đó thường là chỗ người viết giỏi đã nhắc lại tên để người đọc khỏi lạc, hoặc chỗ người viết kém để người đọc phải đoán.
Anh Toàn, một tài xế ở Hải Phòng hay đọc báo lúc chờ khách, tập kiểu này mỗi ngày một bài trong hai tuần. Anh kể rằng sau đó, khi nghe vợ kể chuyện ở chợ, anh tự bắt được chỗ "bà ấy" không rõ là bà nào và hỏi lại ngay, thay vì gật đầu rồi hiểu nhầm. Kỹ năng sắp câu, rốt cuộc, cũng là kỹ năng nghe cho rõ.
Câu hỏi thường gặp
Câu bắt đầu bằng "Nó" có bao giờ đứng đầu đoạn được không?
Rất hiếm. Chỉ khi "nó" đã được nói rõ ở tiêu đề hoặc ở đoạn trước, ví dụ một bài viết về con mèo nhà mình và đoạn mới bắt đầu bằng "Nó thích nằm phơi nắng". Trong một bộ câu tách riêng, câu có "nó" gần như luôn đứng sau.
Đại từ có luôn đứng ngay sau câu gọi tên không?
Không nhất thiết ngay sau, nhưng phải sau. Giữa câu gọi tên và câu có đại từ có thể chen một hai câu nói về cùng người đó. Nếu chen quá nhiều câu về chuyện khác, người đọc sẽ quên mất đại từ trỏ về ai.
"Bà cụ", "cậu bé" có tính là đại từ khi sắp câu không?
Về ngữ pháp thì không, nhưng khi sắp câu chúng làm đúng việc của đại từ: thay cho một người đã được gọi cụ thể hơn. Câu gọi "bà Sáu bán xôi" phải đứng trước câu gọi "bà cụ", vì "bà cụ" là cách gọi ngắn lại.
Làm gì khi một đại từ có thể trỏ về hai người?
Đọc nội dung câu chứa đại từ và xem hành động trong câu hợp với người nào hơn. Đặt câu đó ngay sau câu có người ấy làm chủ ngữ. Nếu đang tự viết, thay đại từ bằng tên để khỏi nhầm.
Đại từ xưng hô trong lời thoại có phải là manh mối không?
Không. Chữ "con", "mẹ", "mình" khi nhân vật tự xưng hoặc gọi nhau trong lời thoại không trỏ về câu trước. Manh mối đại từ chỉ áp dụng với những từ thay thế cho một người, vật hay việc đã được nhắc.
Có nên dạy trẻ vẽ mũi tên nối đại từ không?
Nên, vì trẻ rất thích phần vẽ mũi tên và thấy được bằng mắt câu nào dựa vào câu nào. Chỉ cần dùng hai màu bút, một màu khoanh tên, một màu gạch đại từ. Khen cách con tìm ra mũi tên, không chấm điểm.