MachLac.comMạch Lạc
Từ nối và câu chuyển ý

Đại từ thay thế "ông ấy, chỗ đó, việc này": nối câu mà không lặp tên

Cách dùng "ông ấy", "chỗ đó", "việc này", "lúc ấy" để nối câu mà không lặp tên: thay cho ai, cách bao xa thì còn rõ, khi nào đại từ gây hiểu nhầm và cách tự soát.

an elderly man on a shaded porch pointing toward a distant banyan tree while a younger woman follows his gesture, both seen from behind, afternoon light

Đại từ thay thế như "ông ấy", "chỗ đó", "việc này", "lúc ấy" nối câu sau với câu trước bằng cách trỏ ngược về một người, một nơi, một việc vừa nhắc, nhờ vậy không phải lặp tên mà người nghe vẫn biết đang nói về ai, về gì. Chúng chỉ giữ được mạch khi người nghe tìm ra ngay thứ chúng thay; trỏ quá xa hoặc có hai thứ cùng hợp, đại từ thành nguồn hiểu nhầm.

Bài này đi qua các nhóm từ thay thế hay dùng, khoảng cách an toàn giữa tên và đại từ, những ca dễ mơ hồ và cách soát. Ví dụ xuyên suốt là chị My, làm hành chính ở một trường cấp hai ở Vĩnh Long, kể lại cho chồng chuyện họp phụ huynh có hai thầy giáo cùng phát biểu.

Vì sao đại từ thay thế giữ được mạch

Mỗi lần nghe một đại từ, người nghe làm một việc rất nhanh: quay lại câu trước, tìm thứ hợp với nó. Khi tìm thấy, hai câu được buộc vào nhau bằng một sợi dây vô hình. Đó là lý do một đoạn dùng đại từ đúng nghe liền mạch hơn đoạn lặp tên liên tục, dù hai đoạn có cùng nội dung.

So hai cách kể. Cách một: "Thầy Bình nói về chuyện học thêm. Thầy Bình bảo năm nay trường không tổ chức. Thầy Bình đề nghị phụ huynh cho con tự học." Cách hai: "Thầy Bình nói về chuyện học thêm. Thầy bảo năm nay trường không tổ chức, và đề nghị phụ huynh cho con tự học." Cách hai không mất thông tin, lại nghe như một người đang kể chứ không phải đang đọc danh sách.

Đại từ thay thế cũng báo một điều ngầm: "vẫn đang nói về người đó". Khi người nói đổi từ đại từ sang tên riêng, người nghe hiểu rằng có thể sắp đổi nhân vật. Nhờ vậy đại từ không chỉ tránh lặp, mà còn là tín hiệu về chủ đề: còn đại từ thì còn chủ đề cũ, có tên mới thì có chủ đề mới.

Các nhóm từ thay thế hay dùng

Tiếng Việt có rất nhiều cách trỏ ngược, vì cách xưng hô gắn với tuổi tác và quan hệ. Bảng dưới gom theo thứ được thay.

Thay choTừ hay dùngVí dụ trong lời kể
Ngườiông ấy, bà ấy, anh ấy, chị ấy, cô ấy, thầy, họ, người đó, hai ngườiCô Lan dạy toán. Cô ấy dạy ở trường này đã mười năm.
Nơi chốnở đó, chỗ đó, nơi ấy, đằng ấy, bên đóPhòng họp ở tầng ba. Chỗ đó mùa hè rất nóng.
Sự việc, ý kiếnviệc này, việc đó, điều này, chuyện ấy, như vậy, thếTrường bỏ học thêm. Việc này làm nhiều phụ huynh lo.
Thời điểmlúc ấy, khi đó, hồi đó, hôm ấy, bấy giờBuổi họp kéo dài tới tám giờ. Lúc ấy trời đã tối.
Vậtcái đó, nó, thứ này, món ấyTrường mua máy chiếu mới. Nó đặt ở phòng họp.
Số lượng, nhómcả hai, mấy người đó, số còn lại, phần lớnCó ba phụ huynh hỏi. Cả ba đều hỏi về giờ tan học.

Chữ "nó" cần cẩn thận nhất. Dùng cho vật thì bình thường, dùng cho người thì tuỳ vùng và tuỳ quan hệ: gọi trẻ nhỏ là "nó" trong gia đình là thân mật, gọi người lớn là "nó" trong lời kể có thể nghe thiếu tôn trọng. Khi kể chuyện cho người ngoài nghe, chọn "anh ấy", "chị ấy", "người đó" an toàn hơn.

Khoảng cách an toàn giữa tên và đại từ

Đại từ nên ở gần tên nó thay. Thường trong câu ngay sau, hoặc cách một câu. Người nghe giữ tên vừa nghe trong trí nhớ ngắn hạn; cách càng xa, họ càng phải lục lại.

Qua một đoạn mới thì nhắc lại tên. Khi xuống dòng hoặc chuyển chủ đề, đầu đoạn mới nên dùng lại tên thật. Một đoạn mới mở bằng "Ông ấy cho biết" khiến người đọc phải lật lên đoạn trên để tìm "ông ấy" là ai.

Có chuyện xen giữa thì cũng nhắc lại tên. Nếu giữa tên và đại từ có kể thêm một người khác, một việc khác, đại từ dễ bị hiểu là thay cho thứ gần hơn. Chị My kể: "Thầy Bình nói trước. Phụ huynh lớp bảy hỏi nhiều lắm, có bác còn mang cả tờ thời khoá biểu cũ tới. Ông ấy bảo sẽ xem lại." Ông ấy ở đây là thầy Bình hay bác phụ huynh? Người nghe không biết.

Lời nói cho phép xa hơn chữ viết một chút. Khi nói, giọng và cử chỉ, như hất đầu về một phía, giúp người nghe biết đang nói về ai. Khi viết, những tín hiệu đó mất hết, nên khoảng cách phải ngắn lại.

Hai người cùng giới: chỗ đại từ dễ mơ hồ nhất

Trong buổi họp chị My kể, có hai thầy giáo cùng phát biểu: thầy Bình phụ trách học vụ và thầy Sơn dạy thể dục. Bản kể đầu của chị: "Thầy Bình nói chuyện học thêm, xong thầy Sơn lên nói chuyện giờ tập thể dục buổi chiều. Thầy bảo là sẽ đổi lịch từ tháng sau." Chồng chị hỏi: "Thầy nào đổi lịch, lịch học thêm hay lịch thể dục?" Chữ "thầy" hợp với cả hai người, nên người nghe không có cách nào biết.

Đây là ca kinh điển của đại từ mơ hồ, gặp rất nhiều trong lời kể chuyện công sở, chuyện họ hàng, chuyện hàng xóm, nơi thường có hai ba người cùng vai vế. Người kể không thấy mơ hồ vì trong đầu họ biết rõ mình đang nghĩ tới ai. Người nghe thì chỉ có lời, và lời thì cho hai đáp án.

Cách sửa thứ nhất là nhắc lại tên ở chỗ dễ lẫn: "Thầy Sơn bảo sẽ đổi lịch tập từ tháng sau." Cách thứ hai là dùng tên gọi theo vai: "thầy thể dục", "thầy phụ trách học vụ". Cách thứ ba là sắp lại thứ tự để mỗi người có một khối câu riêng: kể xong hết chuyện của thầy Bình rồi mới sang thầy Sơn, mỗi khối mở bằng tên. Cách thứ ba giữ mạch tốt nhất, vì người nghe không phải chuyển qua lại giữa hai người.

"Việc này", "điều đó" trôi nổi: khi không rõ trỏ vào đâu

"Việc này", "điều đó", "như vậy" thay cho cả một sự việc hay một ý, nên chúng rộng hơn đại từ chỉ người. Rộng thì tiện, nhưng cũng dễ trôi. Mấy dấu hiệu:

  • Câu trước có hai ba sự việc, câu sau nói "việc này". Ví dụ: "Trường bỏ học thêm, đổi giờ tan học và mua thêm bàn ghế. Việc này làm phụ huynh lo." Việc nào?
  • "Điều đó" trỏ về cả một đoạn dài. Người đọc phải tự gom cả đoạn lại thành một ý, mà mỗi người gom một kiểu.
  • "Như vậy" đứng đầu câu kết luận, nhưng những gì "như vậy" gom về lại chưa được nói rõ trước đó.
  • "Chuyện đó" trong lời nói hằng ngày, khi người nói đã chuyển sang chủ đề khác mà vẫn dùng "chuyện đó" cho chủ đề cũ.

Cách sửa chung: thêm một danh từ vào sau "việc", "điều", "chuyện" để nó tự mang nội dung. "Việc bỏ học thêm làm phụ huynh lo." "Chuyện đổi giờ tan học thì mọi người đồng ý." Câu dài thêm hai ba chữ, nhưng người nghe không phải đoán.

Một mẹo khác là chỉ dùng "việc này" khi câu trước có đúng một việc. Nếu câu trước có nhiều việc, hoặc tách câu để mỗi việc một câu, hoặc gọi đích danh việc mình muốn bàn tiếp.

Tên gọi khác thay cho đại từ

Gọi theo vai, theo nghề. "Người phụ trách học vụ", "thầy dạy thể dục", "bác bảo vệ". Cách này vừa tránh lặp tên vừa mang thêm thông tin, và gần như không bao giờ mơ hồ vì mỗi vai thường chỉ có một người.

Gọi theo quan hệ với người kể. "Cô chủ nhiệm của con", "anh hàng xóm", "chị dâu". Rất tự nhiên trong lời kể gia đình. Người nghe thường đã biết các quan hệ này nên không phải nhớ thêm tên mới.

Gọi theo đặc điểm, dùng cẩn thận. "Người đeo kính", "ông đến muộn". Hữu ích khi kể về người lạ không biết tên. Tránh đặc điểm về ngoại hình mang tính chê bai, vì người nghe sẽ nhớ thái độ hơn nhớ chuyện.

Đừng đổi tên gọi liên tục. Câu này gọi "thầy Bình", câu sau "thầy phụ trách", câu sau nữa "người đàn ông ấy", người nghe có thể tưởng ba người khác nhau. Chọn một hai cách gọi và giữ nguyên trong cả câu chuyện. Biến tấu tên gọi để tránh lặp là thói quen của văn trường học, không hợp với lời kể cần rõ.

Với nơi chốn và sự việc cũng vậy. "Phòng họp tầng ba" lần đầu, sau đó "phòng họp" là đủ. Đừng đổi sang "hội trường" ở câu sau nếu đó vẫn là một chỗ, vì người nghe sẽ hiểu là chỗ khác.

Cách soát đại từ trong một đoạn kể

Chị My dùng cách này để sửa lại bản kể dài về buổi họp. Áp dụng được khi viết thư, bài đăng, hoặc trước khi kể lại chuyện quan trọng.

  1. Khoanh mọi đại từ và từ thay thế: ông ấy, chị ấy, thầy, họ, ở đó, việc này, lúc ấy, nó.
  2. Với mỗi chữ đã khoanh, vẽ một mũi tên về thứ nó thay. Nếu mũi tên phải đi qua một đoạn khác, hoặc có hai chỗ để trỏ tới, đánh dấu chỗ đó.
  3. Ở chỗ đánh dấu, chọn một trong ba cách: nhắc lại tên, dùng tên gọi theo vai, hoặc thêm danh từ sau "việc", "điều".
  4. Đọc lại để xem có chỗ nào giờ lại lặp tên quá dày. Nếu ba câu liền đều có cùng một tên, đổi câu giữa thành đại từ.
  5. Nhờ một người không có mặt trong sự việc đọc hoặc nghe, rồi hỏi họ: "ông ấy ở câu này là ai?" Họ trả lời đúng hết là đoạn đã rõ.

Bước năm là bước hay bị bỏ qua nhất, và cũng hữu ích nhất. Người viết luôn hiểu đại từ của mình; chỉ người ngoài mới thấy chỗ mơ hồ.

Câu hỏi thường gặp

Lặp lại tên nhiều lần có phải là lỗi không?

Không hẳn. Lặp tên trong ba bốn câu liền nhau nghe nặng, nhưng lặp tên ở đầu đoạn mới hoặc ở chỗ có hai người cùng giới là cần thiết. Rõ ràng quan trọng hơn tránh lặp, nên khi phân vân thì nhắc lại tên.

Dùng "nó" để chỉ người có được không?

Tuỳ quan hệ và vùng miền. Trong gia đình, gọi trẻ nhỏ hoặc người thân ngang hàng là "nó" thường mang nghĩa thân mật. Khi kể chuyện cho người ngoài hoặc nói về người lớn tuổi, nên dùng "anh ấy", "chị ấy", "người đó" để tránh nghe thiếu lễ.

Làm sao tránh đại từ mơ hồ khi kể chuyện có nhiều người?

Kể theo khối, mỗi khối một người, mở bằng tên người đó. Khi buộc phải đan xen, dùng tên gọi theo vai như "thầy thể dục", "bác tổ trưởng" thay cho "thầy", "bác". Như vậy người nghe luôn có một nhãn riêng cho từng người.

"Việc này" và "việc đó" khác nhau thế nào?

"Việc này" thường trỏ vào việc vừa nói hoặc đang bàn, cảm giác gần. "Việc đó" trỏ vào việc đã nhắc trước, hơi xa hơn hoặc thuộc về người khác. Trong lời kể đời thường hai chữ thay được cho nhau; quan trọng hơn là phía trước chỉ có một việc để trỏ tới.

Có nên dùng đại từ ngay ở câu đầu đoạn văn không?

Nên tránh, trừ khi đoạn văn tiếp diễn sát đoạn trước. Câu đầu đoạn là chỗ người đọc lướt để nắm ý, nên có tên thật hoặc chủ đề thật sẽ dễ theo dõi hơn. Đại từ phù hợp hơn ở các câu tiếp theo trong đoạn.

Đại từ thay thế có giúp gì khi tóm tắt một câu chuyện không?

Có. Khi tóm tắt, câu ngắn lại nên lặp tên càng dễ thấy. Dùng đại từ hợp lý giúp bản tóm tắt trôi hơn. Nhưng bản tóm tắt cũng mất bớt ngữ cảnh, nên càng phải chắc mỗi đại từ chỉ có một đáp án.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138