Khi sắp câu theo thời gian, hãy chia từ chỉ thời gian thành ba nhóm: mốc tuyệt đối như "sáng thứ Hai", "đầu tháng Ba" thường mở đầu hoặc đánh dấu một chặng mới; mốc tương đối như "hôm sau", "ba tuần sau", "trước đó" chỉ có nghĩa khi đứng sau câu chứa mốc gốc; còn từ trình tự như "đầu tiên", "tiếp theo", "cuối cùng" cho biết thẳng vị trí của câu.
Đặt các câu lên một trục thời gian vẽ trên giấy, rồi đọc theo chiều trục, bạn sẽ có thứ tự đúng cho hầu hết đoạn kể việc. Chỗ khó nằm ở những câu không có từ chỉ thời gian nào, và ở những đoạn cố ý kể ngược. Phần dưới đi qua cả hai.
Ba nhóm từ chỉ thời gian và vị trí thường gặp
Không phải từ chỉ thời gian nào cũng có sức nặng như nhau khi sắp câu. Biết nhóm của từng từ giúp bạn quyết nhanh câu nào đứng đâu.
| Nhóm | Ví dụ | Vị trí thường gặp trong đoạn | Cần gì đứng trước |
|---|---|---|---|
| Mốc tuyệt đối | năm ngoái, đầu mùa mưa, sáng mùng hai Tết, tháng Chín | Câu mở, hoặc câu mở một chặng mới | Không cần gì |
| Mốc tương đối | hôm sau, mấy hôm sau, ba tuần sau, đến trưa, tối hôm đó | Giữa đoạn | Một câu chứa mốc gốc để tính từ đó |
| Mốc trỏ ngược | trước đó, hồi ấy, lúc đó, khi ấy | Ngay sau câu nhắc thời điểm nó trỏ tới | Câu nêu thời điểm cụ thể |
| Từ trình tự | đầu tiên, trước hết, tiếp theo, sau cùng, cuối cùng | Đúng như nghĩa của từ | Câu "đầu tiên" cần một câu dẫn nói đang làm việc gì |
| Từ chỉ đồng thời | trong khi đó, cùng lúc, cũng vào lúc ấy | Ngay sau câu kể việc đang diễn ra | Câu kể việc kia |
Để ý rằng ngay cả câu có "đầu tiên" cũng thường không phải câu mở đoạn. Trước bước đầu tiên của một việc, gần như luôn có một câu nói đang làm việc gì, ví dụ "Muốn ủ phân từ vỏ trái cây cần mấy thứ sau", rồi mới tới "Đầu tiên, gom vỏ vào một thùng có nắp".
Vẽ trục thời gian để sắp câu
Cách làm trên giấy dưới đây dùng được cho mọi bộ câu kể việc, kể cả những bộ dài tám chín câu.
- Kẻ một đường ngang dài trên tờ giấy, đầu trái là sớm nhất, đầu phải là muộn nhất.
- Tìm câu có mốc tuyệt đối sớm nhất và đặt nó ở đầu trái. Nếu có nhiều mốc tuyệt đối, xếp chúng theo đúng lịch.
- Với mỗi câu có mốc tương đối, tìm mốc gốc của nó ("hôm sau" là sau hôm nào), rồi đặt câu đó ở bên phải mốc gốc.
- Câu có từ trình tự xếp theo đúng nghĩa: "đầu tiên" trước "tiếp theo", "tiếp theo" trước "cuối cùng".
- Những câu không có từ chỉ thời gian nào, tạm đặt dưới trục, xử lý sau bằng logic hành động.
- Đọc các câu theo chiều từ trái sang phải. Nếu một câu có "trước đó" hay "hồi ấy", xem nó có đang chen một đoạn hồi tưởng không.
Với người quen làm, bước vẽ trục có thể làm trong đầu. Nhưng với bộ câu có hai ba mốc tương đối chồng lên nhau, như "hôm sau" rồi "đến tối" rồi "sáng hôm sau nữa", vẽ ra giấy giúp bạn khỏi đếm nhầm ngày.
Một bộ câu mẫu về chuyện sửa mái nhà
Ví dụ giả định có sáu câu bị xáo: (A) Đến trưa, nước đã thấm thành một vệt loang trên trần phòng khách. (B) Sáng hôm sau, bác gọi thợ quen ở đầu xóm tới xem. (C) Đêm mười lăm tháng Tám, một cơn mưa lớn đổ xuống khu nhà bác Tư ở Cần Thơ. (D) Cuối cùng, anh thợ thay ba tấm tôn và trám lại cả đường nối, mất gần một buổi chiều. (E) Trong khi chờ thợ, bác lấy thau hứng nước và kê lại mấy món đồ gỗ. (F) Anh thợ leo lên mái và tìm ra mấy chỗ đinh vít đã rỉ sét bung ra.
Câu C có mốc tuyệt đối duy nhất, "đêm mười lăm tháng Tám", lại gọi tên bác Tư và nơi chốn, nên C mở đầu. "Đến trưa" ở A tính từ đêm mưa, nên A theo sau C. "Sáng hôm sau" ở B tính từ ngày có vệt loang, nên B đứng sau A. Câu E bắt đầu bằng "trong khi chờ thợ", tức là sau lúc gọi thợ và trước lúc thợ tới, nên E đứng ngay sau B.
Câu F không có từ chỉ thời gian, nhưng việc leo lên mái tìm chỗ hỏng phải xảy ra sau khi thợ tới và trước khi thay tôn. Câu D có "cuối cùng" nên đứng cuối. Thứ tự hoàn chỉnh: C – A – B – E – F – D. Lần theo trục, mỗi câu đều nằm đúng chỗ, không có mốc nào chạy lùi.
Câu không có từ chỉ thời gian thì xếp thế nào
Trong ví dụ trên, câu F không có chữ nào chỉ thời gian mà vẫn xếp được, nhờ logic của chính hành động. Người ta không thể thay tấm tôn trước khi tìm ra chỗ hỏng, không thể tìm chỗ hỏng trước khi leo lên mái, và không thể leo lên mái trước khi tới nơi. Mỗi hành động có những điều kiện phải xảy ra trước nó, và các điều kiện đó chính là manh mối ngầm.
Một câu hỏi hữu ích là: việc trong câu này cần việc gì đã xong rồi mới làm được. Trả lời câu hỏi đó, bạn biết câu nào đứng trước nó. Hỏi tiếp: việc này xong thì mở ra việc gì. Câu trả lời cho bạn biết câu nào đứng sau. Hai câu hỏi đó đặt câu không có mốc vào giữa hai câu có mốc rất chính xác.
Logic hành động cũng giúp phát hiện khi người viết gốc lỡ tay. Nếu một đoạn kể "Chị nếm thử nồi canh. Chị bắc nồi lên bếp.", dù không có từ chỉ thời gian nào, ai cũng thấy hai câu đang ngược. Khi tự kể chuyện, những lỗi như thế này thường xảy ra lúc người kể nhớ ra một chi tiết muộn rồi chen vào đúng chỗ đang nói, thay vì đặt về đúng vị trí trên trục.
Bẫy kể ngược và hồi tưởng
"Trước đó" không có nghĩa là câu đứng trước. Chữ "trước đó" nói về thời gian của sự việc, không nói về vị trí của câu. Câu "Trước đó, bác đã nhờ người kiểm tra mái hai lần" nằm sau câu kể chuyện mưa dột, dù việc kiểm tra xảy ra sớm hơn.
Đoạn mở bằng kết quả rồi kể lại. Nhiều đoạn bắt đầu bằng điều đã xảy ra sau cùng, như "Chiếc xe máy cũ của anh Nam cuối cùng cũng chạy lại được", rồi mới quay về kể quá trình. Gặp câu mở có giọng kết quả, đừng vội đưa nó xuống cuối.
Đoạn hồi tưởng được đánh dấu. Khi người kể quay về quá khứ, họ thường dùng "hồi đó", "nhớ lại năm ấy", "ngày còn nhỏ", và khi quay về hiện tại thì có "giờ đây", "bây giờ", "đến nay". Hai cặp dấu hiệu này cho biết đoạn hồi tưởng bắt đầu và kết thúc ở đâu.
Thời gian lặp lại không phải là trình tự. "Mỗi sáng", "chiều nào cũng", "thường thì" nói về thói quen, không nói về một lần cụ thể. Câu có những chữ này thường nằm ở phần nền của đoạn, trước khi một sự việc riêng lẻ bắt đầu.
Từ trình tự trong đoạn hướng dẫn
Đoạn hướng dẫn nấu một món, sửa một món đồ hay làm một thủ tục thường dùng từ trình tự thay cho mốc thời gian. Trong những đoạn này, "đầu tiên", "tiếp theo", "sau đó", "cuối cùng" gần như là số thứ tự. Sắp câu ở đây thường dễ, nhưng có hai chỗ hay vấp.
Chỗ thứ nhất là có nhiều câu cùng dùng "sau đó" hoặc "tiếp theo". Khi đó từ trình tự không còn phân biệt được, bạn phải quay về logic hành động: nước phải sôi rồi mới cho rau vào, vỏ phải tháo rồi mới thay pin. Chỗ thứ hai là các câu chú ý, câu dặn dò chen giữa các bước, như "Lúc này đừng đậy nắp". Câu dặn như vậy luôn đứng ngay sau bước mà nó nói tới, không đứng riêng một chỗ.
Chị Hương ở Lâm Đồng, người hay viết lại công thức làm mứt cho nhóm bạn, có một thói quen hay: chị đọc lần lượt từng câu và tự hỏi "làm tới đây thì trên bàn đang có gì". Nếu một câu nhắc đến một thứ chưa từng xuất hiện trên bàn, như hũ đường chưa được lấy ra, thì câu đó đang đứng quá sớm. Câu hỏi ấy cũng dùng được khi sắp các câu hướng dẫn bị xáo trộn.
Manh mối ẩn trong "đã", "đang", "vừa", "sắp"
Ngoài những từ chỉ thời gian đứng đầu câu, tiếng Việt còn giấu thời gian trong các phó từ đứng trước động từ: "đã", "đang", "vừa", "mới", "sắp", "sẽ", "chưa", "rồi". Những chữ nhỏ này không cho biết ngày giờ, nhưng chúng cho biết một việc đứng ở đâu so với lúc đang kể, và điều đó đủ để sắp nhiều cặp câu.
Hãy xem hai câu "Bà vừa phơi xong mẻ cau" và "Trời bắt đầu kéo mây đen". Chữ "vừa" đặt việc phơi cau ngay sát trước lúc đang kể, câu kia mở ra điều đang tới. Thứ tự tự nhiên là phơi cau trước, mây kéo tới sau, và câu kế tiếp có lẽ kể chuyện bà vội vàng gom lại. Hay "Cả nhà đang ăn cơm thì nghe tiếng gõ cửa": chữ "đang" dựng nền, tiếng gõ cửa là sự việc chen vào. Câu chứa "đang" kiểu này thường đứng ngay trước một biến cố.
Chữ "sắp" và "sẽ" thì ngược lại, chúng nhìn về phía trước. Một câu như "Mùa nước nổi sắp về" thường đứng gần đầu đoạn, chuẩn bị cho những câu kể người ta đã lo liệu ra sao. Còn chữ "chưa" hay đi kèm với một sự chờ đợi, và câu giải quyết sự chờ đợi đó thường có "rồi" hoặc "cuối cùng cũng". Bắt được cặp "chưa" – "cuối cùng cũng", bạn đã khoá được hai điểm trên trục thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Câu có "đầu tiên" có phải luôn là câu mở đoạn không?
Không. Thường có một câu dẫn nói đang làm việc gì hoặc cần những gì, rồi mới tới bước đầu tiên. "Đầu tiên" chỉ cho biết đây là bước sớm nhất trong chuỗi bước, không phải câu sớm nhất trong đoạn.
Chữ "trước đó" có làm câu phải đứng trước không?
Không. "Trước đó" nói việc trong câu xảy ra sớm hơn, nhưng câu chứa nó lại đứng sau câu mà nó tính mốc. Đây là cách kể ngược một nhịp để bổ sung thông tin, và là cái bẫy hay gặp nhất khi sắp câu theo thời gian.
Đoạn văn không có từ chỉ thời gian nào thì sắp thế nào?
Dựa vào logic hành động: việc nào cần việc nào xong trước mới làm được. Kết hợp thêm với đại từ trỏ ngược và từ nối. Phần lớn đoạn kể việc vẫn sắp được nhờ hai câu hỏi "cần gì trước" và "mở ra gì sau".
Có nên luôn kể theo đúng thời gian không?
Thời gian là trật tự dễ theo nhất, nhưng không phải lúc nào cũng hợp nhất. Khi người nghe cần biết kết quả ngay, như báo một sự cố, nói kết quả trước rồi kể lại sẽ đỡ sốt ruột hơn. Chỉ cần đánh dấu rõ chỗ quay về để người nghe không rối.
Làm sao giúp con dùng từ chỉ thời gian khi kể chuyện?
Cho con ba chữ "trước tiên", "sau đó", "cuối cùng" và rủ con kể lại một việc vừa làm như đánh răng hay đi chợ với mẹ. Khi con quen, thêm "sáng nay", "đến trưa", "tối qua". Không sửa lỗi ngay, chỉ hỏi lại "rồi sao nữa".
Mốc tuyệt đối có thể đứng giữa đoạn không?
Có, khi đoạn kể nhiều chặng cách xa nhau, như "Năm ngoái..." rồi "Đến tháng Ba năm nay...". Mỗi mốc tuyệt đối mở một chặng mới, và các câu có mốc tương đối nối theo sau mốc gần nhất của chúng.