MachLac.comMạch Lạc
Từ nối và câu chuyển ý

Từ nối nêu ví dụ và bổ sung: chẳng hạn, ngoài ra, hơn nữa dùng lúc nào

Phân biệt ba nhóm từ nối hay lẫn: nêu ví dụ (chẳng hạn), bổ sung ngang hàng (ngoài ra) và tăng tiến (hơn nữa, thậm chí), kèm lỗi thường gặp và bảng chọn nhanh.

hands adding one more ripe mango to a woven bamboo basket already holding several, at a riverside fruit stall, close side angle, bright morning light

"Chẳng hạn" đưa ra một trường hợp cụ thể để minh hoạ cho điều vừa nói; "ngoài ra" thêm một ý cùng hạng; "hơn nữa", "thậm chí" thêm một ý nặng hơn ý trước. Ba nhóm này đều có cảm giác "nói thêm", nên rất hay bị dùng lẫn, và mỗi lần lẫn là người đọc hiểu sai sức nặng của ý đứng sau.

Bài này tách ba nhóm ra, chỉ dấu hiệu dùng sai, và đưa bảng chọn nhanh. Ví dụ xuyên suốt là chị Diệu, chủ một lớp dạy may ở Hải Phòng, viết đoạn giới thiệu lớp cho học viên mới và nói chuyện với phụ huynh học viên nhỏ tuổi.

Nhóm nêu ví dụ: "chẳng hạn", "ví dụ như", "như là"

Ví dụ đi sau một nhận xét chung. "Lớp dạy những món đồ dùng hằng ngày, chẳng hạn túi vải, tạp dề, vỏ gối." Câu trước là khái quát, câu sau là trường hợp. Không có câu khái quát, "chẳng hạn" không có gì để minh hoạ.

Ví dụ phải thuộc đúng nhóm đã nói. "Lớp dạy đồ dùng hằng ngày, chẳng hạn váy dạ hội" là lệch: váy dạ hội không phải đồ dùng hằng ngày. Người đọc sẽ nghi ngờ cả nhận xét chung.

"Ví dụ như" và "như là" gần lời nói hơn. Khi nói chuyện, "như là" rất tự nhiên: "Mấy món đơn giản như là túi vải, tạp dề". Khi viết trang trọng, "chẳng hạn" hoặc "ví dụ" gọn hơn.

"Cụ thể là" khác "chẳng hạn". "Chẳng hạn" đưa ra một vài trường hợp trong nhiều; "cụ thể là" kể ra đầy đủ. "Lớp có ba khoá, cụ thể là cơ bản, nâng cao và thiết kế" nghĩa là chỉ có ba khoá đó. Dùng "chẳng hạn" ở đây người đọc sẽ tưởng còn khoá khác.

Một hai ví dụ là đủ. Ba ví dụ trở lên thì người đọc bắt đầu thấy đang liệt kê, và nhận xét chung bị lu mờ. Nếu cần kể đủ, chuyển sang "gồm" và một danh sách.

Nhóm bổ sung ngang hàng: "ngoài ra", "bên cạnh đó", "cũng"

Nhóm này báo một điều: ý sau cùng loại, cùng tầm với ý trước, là "một cái nữa". "Lớp có máy may cho mỗi học viên. Ngoài ra lớp cho mượn kéo, thước, phấn may." Hai ý đều là thứ lớp cung cấp, cùng hạng. Người đọc nghe "ngoài ra" sẽ xếp ý sau vào cùng ngăn với ý trước, và đặt nó ở mức quan trọng ngang hoặc thấp hơn một chút.

Chính vì vậy, đặt một ý quan trọng hơn sau "ngoài ra" là làm nó bị lu mờ. Chị Diệu từng viết: "Lớp học tối thứ Ba và thứ Năm. Ngoài ra học viên phải tự mang vải cho buổi đầu." Nhiều học viên mới đến tay không, vì chữ "ngoài ra" khiến dòng ấy trông như chi tiết phụ. Điều phải làm trước buổi đầu lẽ ra phải đứng một mình, ở đầu tin.

"Cũng" là chữ bổ sung nhẹ nhàng nhất, hay dùng trong lời nói. "Lớp có lớp tối, cũng có lớp sáng cuối tuần." "Đồng thời" thì nhấn rằng hai việc diễn ra cùng lúc, không chỉ cùng loại. "Bên cạnh đó", "thêm vào đó" trang trọng hơn "ngoài ra" một chút, hợp văn viết. Chọn chữ nào không quan trọng bằng việc hai ý có thật sự cùng hạng không.

Nhóm tăng tiến: "hơn nữa", "thậm chí", "không những… mà còn"

Ý sau phải nặng hơn ý trước. "Học viên tự may được túi vải sau buổi thứ ba. Hơn nữa, nhiều người đã nhận may cho hàng xóm." Ý sau mạnh hơn: không chỉ biết làm mà còn làm cho người khác.

"Thậm chí" là bậc cao nhất, gây bất ngờ. "Có học viên thậm chí mở được tiệm sửa đồ nhỏ." Dùng "thậm chí" cho điều bình thường làm câu nghe phóng đại.

"Không những… mà còn" gói cả hai bậc trong một câu. "Lớp không những dạy may mà còn dạy cách tính vải cho tiết kiệm." Vế sau nên là thứ người nghe chưa nghĩ tới, nếu không thì cặp này thành rườm rà.

Đảo thứ tự là hụt. "Lớp giúp nhiều người mở tiệm, hơn nữa dạy cả cách cầm kéo." Ý nặng đứng trước, ý nhẹ đứng sau "hơn nữa", người đọc thấy câu như đi xuống dốc. Đổi lại thứ tự hoặc đổi sang "ngoài ra".

"Chưa kể" mang chút cảm xúc. "Chưa kể tiền điện, tiền kim chỉ" thường dùng khi liệt kê những thứ dồn thêm, hay mang ý than hoặc nhấn. Hợp lời nói hơn văn bản giới thiệu.

"Ngoài ra" thành túi đựng đồ thừa

Đây là lỗi phổ biến nhất của cả ba nhóm, đáng tách riêng. Khi người viết còn một hai ý chưa biết đặt đâu, họ dồn hết vào cuối bài sau chữ "ngoài ra". Dấu hiệu:

  • Ý sau "ngoài ra" không cùng chủ đề với đoạn. Đoạn nói về lịch học, "ngoài ra" kể chuyện chỗ để xe.
  • Có nhiều chữ "ngoài ra", "bên cạnh đó" liền nhau, mỗi chữ dẫn một ý lặt vặt.
  • Ý quan trọng nhất của cả bài nằm sau "ngoài ra" ở cuối.
  • Bỏ cả phần sau "ngoài ra" đi, đoạn văn vẫn trọn vẹn, nghĩa là phần đó không thuộc về đoạn này.

Cách sửa là gom các ý lặt vặt lại, xem chúng thuộc về đâu. Ý nào thuộc đoạn khác thì chuyển sang đoạn đó. Ý nào quan trọng thì đưa lên đầu. Ý nào thật sự là chi tiết phụ mà người đọc cần, gom thành một dòng "Lưu ý thêm" ở cuối, rõ ràng là phần phụ. Chị Diệu chuyển chuyện tự mang vải lên dòng đầu của tin nhắn tuyển sinh, còn chuyện chỗ để xe, giờ mở cửa sớm, nước uống thì gom vào ba dòng lưu ý ở cuối.

Ví dụ dài lạc khỏi ý chính

Một lỗi khác thuộc về nhóm nêu ví dụ: ví dụ dài đến mức người nghe quên mất ví dụ đang minh hoạ cho điều gì. Lỗi này gặp nhiều trong lời nói. Chị Diệu nói với phụ huynh: "Học may giúp con kiên nhẫn hơn. Chẳng hạn có bé năm ngoái, ban đầu ngồi được mười phút là chạy, mẹ bé phải đưa đón, rồi có hôm mưa to bé vẫn đến, bé may cái túi đầu tiên tặng bà ngoại, bà ngoại ở quê lên…" Đến đây phụ huynh nghe chuyện bà ngoại, quên mất chuyện kiên nhẫn.

Ví dụ tốt ngắn hơn nhận xét chung về sức nặng, dù có thể dài hơn về số chữ. Nó chỉ giữ những chi tiết minh hoạ đúng điều đang nói, ở đây là "ngồi được mười phút" và "về sau ngồi được cả buổi". Những chi tiết đẹp khác, như cái túi tặng bà, có thể kể ở chỗ khác, khi nói về niềm vui của trẻ.

Một mẹo cho lời nói: sau khi kể xong ví dụ, quay lại nhận xét chung bằng một câu ngắn. "Đó, kiên nhẫn là thế." Câu quay về này như cái móc kéo người nghe trở lại mạch chính, đặc biệt cần khi ví dụ hơi dài. Khi viết, có thể không cần, vì người đọc nhìn lại được; nhưng khi nói, nó gần như bắt buộc.

Khi nói với phụ huynh về trẻ, chị Diệu cũng tránh so bé này với bé khác. Ví dụ chỉ kể sự thay đổi của một bé qua thời gian, không xếp bé nào giỏi hơn bé nào.

Trong lời nói: "lấy ví dụ", "kể thêm", "mà còn nữa"

Khi nói, người ta ít dùng "chẳng hạn", "hơn nữa" mà hay dùng những cụm dài hơn nhưng tự nhiên hơn: "lấy ví dụ thế này", "kể thêm chuyện này", "mà còn nữa cơ". Những cụm này làm cùng việc với từ nối trong văn viết, lại có thêm một khoảng dừng ngắn cho người nghe chuẩn bị. Không cần ép lời nói theo khuôn chữ viết.

Điều cần giữ là sức nặng. "Mà còn nữa cơ" là tăng tiến, phải đi trước một điều đáng ngạc nhiên hơn. "Kể thêm" là bổ sung ngang hàng. "Lấy ví dụ" là minh hoạ, phải quay lại ý chính sau khi kể xong. Người nói dùng "mà còn nữa cơ" rồi kể một chi tiết nhỏ hơn sẽ thấy người nghe hơi hụt hẫng, giống như chờ một cú bất ngờ mà không có.

Giọng nói cũng gánh một phần việc. Ý tăng tiến thường được nói với giọng cao hơn, chậm hơn; ý bổ sung thì giọng đều. Nghe lại ghi âm lời mình nói, có thể thấy ngay chỗ nào giọng và từ nối không khớp nhau.

Bảng chọn nhanh

Khi phân vân, đọc ý sau và hỏi nó là gì của ý trước, rồi tra hàng tương ứng.

Ý sau làDùngTránhCâu mẫu
Một trường hợp minh hoạchẳng hạn, ví dụ, như làngoài ra, hơn nữaLớp dạy đồ dùng hằng ngày, chẳng hạn túi vải.
Danh sách đầy đủcụ thể là, gồmchẳng hạnLớp có ba khoá, gồm cơ bản, nâng cao, thiết kế.
Một ý cùng hạngngoài ra, cũng, bên cạnh đóhơn nữa, thậm chíLớp có lớp tối, cũng có lớp sáng cuối tuần.
Một ý nặng hơnhơn nữa, không những… mà cònngoài raHọc viên biết may, hơn nữa còn nhận may cho người khác.
Một ý bất ngờ nhấtthậm chíngoài raCó người thậm chí mở được tiệm nhỏ.
Ý quan trọng nhất cả bàikhông dùng từ nối, đưa lên đầungoài raBuổi đầu nhớ mang theo vải.

Hàng cuối nhắc lại điều dễ quên nhất: ý quan trọng nhất không nên đứng sau bất kỳ từ nối bổ sung nào. Nó xứng đáng có câu riêng, ở chỗ người đọc nhìn thấy trước tiên.

Bảng này dùng tốt nhất khi soát lại bản nháp, không phải khi đang viết. Lúc viết cứ để ý chảy tự nhiên; lúc soát mới khoanh từng chữ "ngoài ra", "hơn nữa", "chẳng hạn" và đối chiếu với cột đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp

"Chẳng hạn" và "ví dụ" có khác nhau không?

Gần như giống nhau về nghĩa, đều đưa ra một trường hợp minh hoạ. "Chẳng hạn" mềm hơn, hay đứng giữa câu; "ví dụ" có thể đứng đầu câu như một tiêu đề nhỏ. Trong lời nói, "như là", "lấy ví dụ" tự nhiên hơn cả hai.

Dùng "ngoài ra" ở đầu đoạn văn có được không?

Được nếu đoạn đó thật sự là một ý bổ sung cùng hạng với đoạn trước. Nhưng nếu đoạn đó quan trọng, chữ "ngoài ra" sẽ làm người đọc coi nhẹ nó. Khi phân vân, mở đoạn bằng câu nêu chủ đề thay cho "ngoài ra".

"Hơn nữa" và "ngoài ra" thay cho nhau được không?

Không nên. "Hơn nữa" báo ý sau nặng hơn, "ngoài ra" báo ý sau cùng hạng. Đổi chỗ cho nhau làm người đọc hiểu sai sức nặng, như thấy một chi tiết nhỏ được nhấn quá mức hoặc một điều quan trọng bị xem như chuyện phụ.

Một đoạn văn nên có mấy ví dụ?

Thường một hoặc hai là đủ để người đọc hình dung. Nhiều hơn thì đoạn văn bắt đầu giống danh sách, nhận xét chung bị lu mờ. Nếu cần kể đủ các trường hợp, chuyển sang dùng "gồm" và một danh sách riêng.

Kể ví dụ khi nói chuyện với phụ huynh có cần lưu ý gì không?

Nên giữ ví dụ ngắn, chỉ những chi tiết minh hoạ đúng ý đang nói, và quay về ý chính sau khi kể. Khi ví dụ là chuyện về trẻ, chỉ kể sự thay đổi của một em theo thời gian, không so sánh hay xếp các em với nhau.

"Thậm chí" dùng nhiều có sao không?

Có. "Thậm chí" báo điều bất ngờ nhất, nên dùng nhiều lần làm mất tác dụng và khiến lời nói nghe phóng đại. Một bài viết hay một câu chuyện thường chỉ cần một chỗ "thậm chí", ở đúng chi tiết đáng ngạc nhiên nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138