MachLac.comMạch Lạc
Sắp xếp câu thành đoạn

Sắp xếp các đoạn trong một bài dài: ghép đoạn như ghép toa tàu

Cách sắp lại các đoạn của một bài dài: đọc câu đầu mỗi đoạn để thấy xương, tìm móc nối giữa câu cuối đoạn trước và câu đầu đoạn sau, chọn trật tự cho cả bài.

Vietnamese woman kneeling on a living room floor arranging six blank sheets of paper in a long line like train carriages, wide high angle, soft evening lamp light

Sắp các đoạn trong một bài dài giống ghép toa tàu: mỗi đoạn là một toa có móc ở hai đầu, câu đầu của đoạn móc vào câu cuối của đoạn trước. Muốn sắp đúng, hãy đọc riêng câu đầu của mỗi đoạn để thấy bộ xương của bài, gọi tên ý của từng đoạn trong một dòng, chọn trật tự cho cả bài, rồi kiểm từng chỗ móc nối giữa hai đoạn.

Cách này dùng được khi bạn nhận một bài viết bị đảo đoạn, khi bạn tự viết một bài dài mà thấy rối, hoặc khi gom ghi chép từ nhiều lần thành một bài. Phần dưới đi từng bước với một bài mẫu năm đoạn, và chỉ ra chỗ phải sửa chữ sau khi đổi chỗ đoạn.

Đoạn khác câu ở chỗ nào khi sắp

Khi sắp câu, manh mối nằm ở những chữ nhỏ: một đại từ, một từ nối, một mốc thời gian. Khi sắp đoạn, những chữ đó vẫn có, nhưng chúng chỉ nằm ở hai đầu của mỗi đoạn. Phần giữa đoạn chủ yếu là những câu nối với nhau bên trong, không trỏ ra ngoài. Vì vậy, để sắp đoạn, bạn không cần đọc kỹ mọi câu, chỉ cần đọc kỹ câu đầu và câu cuối của mỗi đoạn.

Điểm khác thứ hai là ở tầm của ý. Mỗi câu thường mang một chi tiết, còn mỗi đoạn mang một ý trọn vẹn: một chặng của câu chuyện, một mặt của vấn đề, một bước lớn của việc làm. Sắp đoạn là sắp các ý lớn, nên câu hỏi chính là cả bài muốn đi từ đâu tới đâu, chứ không phải câu nào đứng sau câu nào.

Điểm khác thứ ba là đoạn đổi chỗ được nhiều hơn câu. Trong một bài nêu ba lý do, ba đoạn lý do thường có thể hoán vị mà bài vẫn ổn. Vì vậy sắp đoạn ít khi có một đáp án duy nhất, và việc quan trọng hơn là chọn một trật tự có lý, rồi chỉnh chữ ở chỗ nối cho khớp với trật tự đã chọn.

Các bước sắp đoạn trên giấy

Với một bài năm bảy đoạn, cách làm dưới đây mất chừng mười lăm phút nhưng cho bạn một cái nhìn rõ về cả bài.

  1. Đánh số tạm các đoạn theo thứ tự đang có, chỉ để gọi tên, không phải thứ tự đúng.
  2. Đọc riêng câu đầu của từng đoạn, chép mỗi câu ra một mẩu giấy nhỏ. Bộ câu đầu này thường là bộ xương của bài.
  3. Dưới mỗi câu đầu, viết một dòng gọi tên ý của cả đoạn, không quá mười chữ.
  4. Chép câu cuối của từng đoạn ra mặt sau mẩu giấy tương ứng.
  5. Sắp các mẩu giấy theo ý: đoạn nào mở bài, đoạn nào kết bài, các đoạn giữa theo trật tự nào.
  6. Lật mẩu giấy và kiểm từng chỗ nối: câu cuối đoạn trước và câu đầu đoạn sau có móc vào nhau không.
  7. Ghi chú chỗ nào móc chưa khớp để sửa chữ sau khi chép lại bài theo thứ tự mới.

Bước hai thường làm người mới bất ngờ. Đọc riêng các câu đầu đoạn, nhiều bài hiện ra gần như một bản tóm tắt. Nếu các câu đầu không cho bạn thấy bài nói gì, có thể chính bài đó cần viết lại câu đầu đoạn, không chỉ sắp lại.

Bài mẫu năm đoạn: một vườn rau chung trên sân thượng

Ví dụ giả định là một bài kể chuyện mấy nhà trong một dãy nhà phố ở Hải Phòng cùng làm vườn rau trên sân thượng chung. Năm đoạn bị đảo, chỉ ghi lại câu đầu và ý mỗi đoạn. Đoạn (1): "Mùa đông đầu tiên, nửa số luống bị rệp phá hỏng" – ý: khó khăn đầu tiên. Đoạn (2): "Giờ đây, cứ chiều thứ Bảy, sân thượng lại đông người" – ý: kết quả hiện tại. Đoạn (3): "Ý tưởng bắt đầu từ cô Hằng, người sống ở tầng trên cùng" – ý: khởi đầu. Đoạn (4): "Sau lần đó, cả nhóm chia lịch tưới và lịch soi lá theo từng nhà" – ý: cách xoay xở. Đoạn (5): "Sân thượng của dãy nhà vốn chỉ để phơi đồ và chứa bồn nước" – ý: bối cảnh.

Đoạn 5 không có đại từ trỏ ngược, mô tả bối cảnh từ trước khi có chuyện, nên đứng đầu. Đoạn 3 nói ý tưởng bắt đầu, đi ngay sau bối cảnh. Đoạn 1 có "mùa đông đầu tiên", tức là sau khi đã bắt đầu trồng. "Sau lần đó" ở đoạn 4 trỏ về lần bị rệp phá ở đoạn 1. Đoạn 2 có "giờ đây", khép bài ở hiện tại.

Thứ tự: 5 – 3 – 1 – 4 – 2. Bộ xương đọc lên thành một câu chuyện trọn: bối cảnh, khởi đầu, vướng mắc, xoay xở, kết quả. Lúc này mới lật xem câu cuối mỗi đoạn để kiểm móc nối. Ví dụ câu cuối đoạn 3 nên kết ở chỗ mọi người bắt đầu gieo hạt, để câu đầu đoạn 1 nói về mùa đông đầu tiên được tự nhiên. Nếu câu cuối đoạn 3 lại kể chuyện khác, đó là chỗ cần sửa.

Những trật tự đoạn hay dùng cho cả bài

Khi các đoạn không có mốc thời gian rõ ràng, bạn phải chọn một trật tự cho cả bài. Bảng dưới liệt kê các trật tự quen thuộc và hợp với loại bài nào.

Trật tựĐoạn sắp theoHợp với
Thời gianChặng sớm trước, chặng muộn sauBài kể chuyện, kể một dự án từ đầu đến nay
Vấn đề – cách giải quyếtNêu vấn đề, nguyên nhân, các cách xử lý, kết quảBài chia sẻ kinh nghiệm, bài góp ý cho khu phố
Quan trọng trướcÝ nặng nhất lên đầu, ý nhẹ dầnBài báo tin, thông báo, bài người đọc dễ bỏ ngang
Quen trước, lạ sauBắt đầu từ điều người đọc đã biếtBài giải thích cho người mới
Gần đến xaTừ trong nhà ra xóm, ra phố, ra cả tỉnhBài tả, bài về một nơi chốn
Câu hỏi – trả lờiMỗi đoạn trả lời một câu hỏi người đọc sẽ hỏi tiếpBài hướng dẫn, bài hỏi đáp

Một bài dài có thể lồng hai trật tự: cả bài theo vấn đề – cách giải quyết, nhưng phần kể vấn đề bên trong lại theo thời gian. Chỉ cần mỗi tầng giữ một trật tự, đừng đổi giữa chừng mà không báo trước.

Khi hai đoạn đổi chỗ được cho nhau

Dấu hiệu của đoạn song song. Hai đoạn cùng tầng, như hai lý do, hai ví dụ, hai nhân vật được kể song song, thường đổi chỗ được. Câu đầu của chúng hay có cấu trúc giống nhau hoặc cùng mở bằng "một lý do khác", "còn với".

Chọn thứ tự theo người đọc. Đoạn nào người đọc dễ nhận hơn, gần gũi hơn, đặt trước để họ bám vào. Đoạn nào mạnh hơn, có thể để sau cùng cho cả nhóm kết thúc bằng điểm nặng.

Sửa chữ nối sau khi đổi. Đoạn nguyên là thứ hai có thể đang mở bằng "Ngoài ra" hay "Một lý do nữa". Khi đổi nó lên trước, chữ đó phải bỏ đi, và đoạn bị đẩy xuống phải nhận một chữ nối như vậy.

Kiểm lại đại từ. Đổi chỗ đoạn hay làm đại từ trỏ sai. Một đoạn nhắc "anh ấy" vì đoạn trước vừa giới thiệu anh Nam, giờ nó lên trước thì "anh ấy" chưa có ai để trỏ. Phải thay bằng tên.

Gom ghi chép rời thành một bài có thứ tự

Một tình huống rất hay gặp là bạn có nhiều mẩu ghi chép viết vào nhiều lúc khác nhau: ghi chú trong điện thoại sau mỗi buổi họp phụ huynh, vài dòng nhật ký sau mỗi chuyến đi, những ý chợt nảy ra khi đang nấu ăn. Đến lúc cần gom thành một bài cho người khác đọc, các mẩu ghi này nằm theo thứ tự bạn viết ra, không phải theo thứ tự người đọc cần.

Cách làm vẫn là cách sắp đoạn, chỉ thêm một bước đầu: coi mỗi mẩu ghi chép là một đoạn thô, và gọi tên ý của nó trong một dòng. Rồi gom những mẩu cùng ý lại thành một nhóm, vì ghi chép rời rất hay nói lại cùng một chuyện ở nhiều lần. Mỗi nhóm sẽ thành một đoạn của bài. Lúc này mới chọn trật tự cho các nhóm, theo bảng trật tự ở trên.

Bước cuối là viết lại câu đầu cho mỗi đoạn mới. Ghi chép rời thường bắt đầu bằng những chữ chỉ có nghĩa với người viết, như "hôm nay", "chuyện lúc nãy", "nhớ là". Người đọc không ở đó khi bạn ghi, nên câu đầu mỗi đoạn phải gọi rõ đang nói về việc gì, lúc nào. Cô Diệp, một giáo viên mầm non ở Cần Thơ, gom ghi chép cả học kỳ thành thư gửi phụ huynh theo cách này. Cô kể phần tốn công nhất không phải là viết thêm, mà là xoá những chữ "hôm nay" ở đầu mỗi mẩu và thay bằng một câu dựng nền.

Khi nào cần viết lại chứ không chỉ sắp lại

Có những bài mà dù sắp đoạn theo thứ tự nào cũng thấy gãy. Thường là vì mỗi đoạn tự nó không mang một ý trọn: một đoạn ôm hai ba ý khác nhau, hoặc một ý bị chia cắt ra hai đoạn nằm xa nhau. Lúc này sắp lại không đủ, phải tách và gộp đoạn trước.

Dấu hiệu dễ thấy là khi bạn gọi tên ý của đoạn trong một dòng ở bước ba, bạn phải dùng chữ "và": "đoạn này nói về chuyện rệp phá và chuyện chia tiền mua đất". Chữ "và" đó báo rằng đoạn đang ôm hai ý, cần tách ra làm hai đoạn, rồi mỗi đoạn mới có thể được đặt vào chỗ riêng. Ngược lại, nếu hai đoạn được gọi tên gần như giống nhau, có lẽ nên gộp chúng làm một.

Anh Bảo, người làm bản tin nội bộ cho một hợp tác xã ở Đồng Tháp, kể rằng việc gọi tên đoạn trong một dòng giúp anh nhiều hơn mọi mẹo khác. Khi viết vội, anh hay dồn hết thông tin vào một đoạn dài. Đến lúc gọi tên, anh thấy ngay đoạn đó cần thành ba đoạn, và khi tách ra, thứ tự của bài gần như tự hiện lên.

Câu hỏi thường gặp

Sắp đoạn có cần đọc hết cả bài không?

Nên đọc lướt cả bài một lượt để biết chủ đề, nhưng khi sắp chỉ cần đọc kỹ câu đầu và câu cuối của mỗi đoạn. Manh mối nối đoạn hầu như chỉ nằm ở hai đầu, phần giữa đoạn chủ yếu nối các câu bên trong với nhau.

Làm sao biết đoạn nào là đoạn mở bài?

Đoạn mở thường không có đại từ trỏ ngược hay từ nối ở câu đầu, và nêu bối cảnh hoặc vấn đề của cả bài. Đọc riêng câu đầu của đoạn đó, người lạ vẫn hiểu bài nói về chuyện gì.

Đổi chỗ hai đoạn xong cần sửa gì?

Kiểm lại ba thứ ở chỗ nối: từ nối đầu đoạn như "ngoài ra", "một lý do khác"; đại từ trỏ về người, việc ở đoạn trước; và câu cuối đoạn trước có còn dẫn đúng sang đoạn mới không. Thường phải sửa vài chữ ở mỗi chỗ nối.

Bài viết nào cũng nên theo trình tự thời gian không?

Không. Thời gian hợp với bài kể chuyện, còn bài báo tin nên để điều quan trọng lên trước, bài hướng dẫn theo câu hỏi người đọc sẽ hỏi tiếp, bài tả theo không gian. Chọn trật tự theo việc người đọc cần làm với bài.

Đoạn văn quá dài có nên tách không?

Nếu gọi tên ý của đoạn mà phải dùng chữ "và" để nối hai ý khác nhau, nên tách. Độ dài không phải là lý do chính, một đoạn dài mà chỉ một ý vẫn ổn. Lý do chính là mỗi đoạn mang trọn một ý.

Có cách nào luyện sắp đoạn ở nhà không?

Lấy một bài báo giấy năm sáu đoạn, cắt rời các đoạn, xáo lên rồi sắp lại. Sau đó so với bản gốc và nói ra manh mối đã giúp mình. Làm cùng người trong nhà rồi so cách sắp của nhau cũng rất vui.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138