MachLac.comMạch Lạc
Cùng trẻ tập kể chuyện

Ông bà kể, cháu kể lại: giữ nếp kể chuyện nhiều thế hệ trong nhà

Ông bà kể, cháu kể lại là cách giữ nếp kể chuyện trong nhà và giúp trẻ tập kể có thứ tự: chọn chuyện ngày xưa của nhà mình, hỏi gợi đúng chỗ, ghi lại để giữ.

Elderly Vietnamese grandfather in a rattan chair on a tiled porch, grandson sitting on the step below looking up, mango tree shade, evening glow, seen from the side, faces soft

Ông bà kể, cháu kể lại là một vòng tập kể rất tự nhiên: ông bà có kho chuyện và có thời gian, cháu có tai nghe và có hứng; khi cháu kể lại cho ông bà hoặc cho bố mẹ, cháu phải sắp lại chuyện theo thứ tự của mình. Vòng ấy vừa giúp trẻ tập kể có đầu có đuôi, vừa giữ lại những chuyện của gia đình mà sách vở không có.

Phần dưới bàn về điểm riêng trong cách kể của ông bà, chọn chuyện gì để kể, cháu nên hỏi gì để chuyện ra thứ tự, cách để cháu kể lại, cách giữ nếp khi ông bà ở xa, chuyện khác biệt từ ngữ giữa các thế hệ, và cách ghi lại để chuyện không mất đi.

Cách kể của ông bà có gì riêng

Người lớn tuổi thường kể chuyện chậm, có nhiều chi tiết về nơi chốn và con người: cái giếng đầu làng, con trâu nhà bác Tư, mùa lũ năm nào. Những chi tiết này làm câu chuyện có không khí, nhưng cũng làm cháu nhỏ dễ lạc, vì cháu chưa biết cái giếng, chưa thấy con trâu.

Ông bà cũng hay kể theo lối liên tưởng, đang chuyện này nhớ sang chuyện kia. Với người lớn đây là cái thú của câu chuyện, với trẻ nhỏ thì là chỗ đứt mạch. Không cần đổi cách kể của ông bà, chỉ cần có người giữ sợi dây, thường là cháu lớn hơn hoặc bố mẹ ngồi cạnh, hỏi một câu đưa câu chuyện về mạch chính.

Một điểm quý là ông bà kể bằng giọng vùng miền, bằng từ cũ, bằng ca dao, câu ví. Trẻ được nghe một kho từ ngữ khác với từ ngữ ở trường và trên màn hình. Nhiều từ con sẽ hỏi nghĩa, và câu hỏi về từ cũng là cách kéo dài cuộc trò chuyện.

Ông bà thường lặp lại một chuyện nhiều lần. Với người lớn có khi thấy nhàm, nhưng với trẻ, mỗi lần nghe lại là một lần nắm thêm mạch. Chuyện được kể đi kể lại chính là chuyện cháu sẽ kể lại được tốt nhất.

Chọn chuyện để ông bà kể

Những chuyện hợp nhất để tập kể là chuyện có thật của gia đình, ngắn, có một sự việc rõ. Ông đi bộ đội về được bà đón ở ga, bà lần đầu đi chợ huyện một mình, bố hồi nhỏ trèo cây ổi bị ngã, nhà ngày xưa nuôi một con chó khôn. Chuyện có nhân vật cháu biết, như bố, bà, sẽ cuốn hút cháu hơn cả.

Truyện cổ tích ông bà thuộc lòng cũng rất hay, nhất là khi ông bà kể theo bản của riêng mình, khác với sách. Cháu sẽ thích thú khi thấy "truyện của bà" có chi tiết lạ, và đó là dịp để hỏi "Sao bà kể khác sách?". Câu trả lời của bà thường là một câu chuyện nữa về người đã kể cho bà nghe ngày xưa.

Nên tránh những chuyện quá buồn, quá đau thương với trẻ nhỏ, như chuyện mất mát, chiến tranh với chi tiết nặng nề. Bố mẹ dặn trước ông bà, nhờ chọn phần chuyện hợp với cháu. Những chuyện ấy để dành khi cháu lớn hơn, sẵn sàng nghe và hỏi.

Bố mẹ có thể gợi ý chủ đề cho ông bà: "Bố kể cho cháu nghe hồi bố đi học đi", "Mẹ kể chuyện Tết ngày xưa đi". Chủ đề rõ giúp ông bà kể gọn hơn, cháu cũng dễ theo.

Cháu hỏi gì để chuyện của ông bà ra thứ tự

Trẻ tập hỏi cũng là tập kể, vì khi hỏi đúng, trẻ đang tự dựng khung của câu chuyện trong đầu. Bảng dưới là những câu hỏi đơn giản cháu có thể dùng, bố mẹ dạy trước vài câu.

Câu cháu hỏiKéo ra phần nào của chuyệnVí dụ ông bà đáp
"Hồi đó ông bao nhiêu tuổi?"Thời gian, bối cảnh"Ông mới mười lăm, bằng anh Tuấn bây giờ"
"Ông ở đâu lúc đó?"Nơi chốn"Ở quê mình, ngoài Nghệ An"
"Rồi chuyện gì xảy ra?"Sự việc chính"Lũ về, nước ngập tới lưng"
"Ông làm gì?"Hành động, xoay xở"Ông cõng bà cố lên gác"
"Cuối cùng thế nào ạ?"Kết quả"Nước rút, cả nhà bình an, chỉ mất đàn gà"
"Ông có sợ không?"Cảm xúc"Sợ chứ, nhưng lúc đó không kịp nghĩ"

Những câu này không phải danh sách phải hỏi hết, chỉ là chỗ để cháu bám khi chưa biết hỏi gì. Bố mẹ ngồi cùng có thể làm mẫu vài lần. Dần dần cháu sẽ tự hỏi đúng lúc, và ông bà cũng quen kể có thứ tự hơn vì được hỏi theo nhịp.

Cháu kể lại cho ông bà nghe

Đây là nửa sau của vòng, và là nửa quan trọng để cháu tập kể. Sau khi nghe chuyện, vào một lúc khác, có thể là hôm sau, mời cháu kể lại chuyện đó cho chính ông bà nghe. Ông bà sẽ rất vui, và cháu có người nghe biết rõ câu chuyện, nên được gợi ý đúng chỗ.

Khi cháu kể thiếu hoặc nhầm, ông bà không nên sửa thẳng. Ông chỉ cần hỏi "Ừ, rồi ông cõng ai nhỉ?", để cháu tự nhớ. Nếu cháu thêm chi tiết của riêng mình, ông bà cứ cười và nhận, vì đó là dấu hiệu chuyện của ông đã thành chuyện của cháu.

Một biến tấu hay là cho cháu kể lại chuyện của ông bà cho bố mẹ, những người có khi chưa từng nghe. Cháu phải kể đầy đủ hơn vì người nghe không biết, và cháu thường rất tự hào vì được làm người mang chuyện. Bố mẹ đóng vai người nghe tò mò, hỏi những câu tự nhiên như "Ông ở đâu?", "Lúc đó mấy giờ?".

Không so cách cháu này kể với cháu kia, không bảo "chị con kể hay hơn". Mỗi cháu nhớ một phần khác nhau, kể một kiểu khác nhau, và chính sự khác nhau đó làm câu chuyện gia đình phong phú hơn.

Khi ông bà ở xa: kể qua cuộc gọi

Nhiều gia đình ông bà ở quê, cháu ở thành phố. Cuộc gọi video là cầu nối, nhưng thường chỉ quanh quẩn câu hỏi ăn cơm chưa, học có ngoan không. Biến một phần cuộc gọi thành giờ kể chuyện sẽ khiến cả hai bên chờ đợi hơn.

Có thể hẹn một buổi cố định trong tuần, chẳng hạn tối chủ nhật, là "giờ ông kể". Mỗi tuần ông kể một chuyện ngắn, tuần sau cháu kể lại cho ông nghe trước khi ông kể chuyện mới. Nhịp đều đặn này giúp cháu có thời gian nhớ lại và tập kể giữa hai lần gọi.

Qua cuộc gọi, người nghe không thấy rõ cử chỉ, nên lời kể cần rõ hơn. Ông bà nói chậm, cháu được nhắc nói to và rõ. Nếu đường truyền chập chờn, đó lại là dịp để cháu tập kể lại phần ông chưa nghe được, một kỹ năng tóm gọn rất có ích.

Cháu có thể chuẩn bị một tờ tranh vẽ về chuyện ông kể tuần trước để giơ lên khi gọi. Tranh giúp cháu nhớ thứ tự, và ông bà vui khi thấy chuyện mình kể được cháu vẽ lại.

Khác biệt từ ngữ giữa các thế hệ

Ông bà dùng những từ cháu không quen: cái nong, cái nia, đi cày, đi phu, sổ gạo. Có khi cả tên địa phương đã đổi sau nhiều lần sắp xếp đơn vị hành chính, như xã cũ nay thuộc một xã mới, tỉnh cũ nay là một phần của tỉnh khác. Cháu dễ lạc nếu không ai giải thích.

Cách xử lý nhẹ nhàng là để cháu hỏi tự nhiên "cái nong là gì ạ?", và ông bà giải thích bằng một câu ngắn hoặc chỉ cho cháu xem nếu nhà còn giữ. Câu chuyện có thể tạm dừng một chút cho câu hỏi về từ, rồi người giữ mạch, thường là bố mẹ, nhắc "rồi ông đang kể tới chỗ đi chợ huyện".

Ngược lại, cháu cũng dùng những từ ông bà không hiểu. Khi cháu kể lại, nhắc cháu giải thích từ mới cho ông bà, như "lớp học trực tuyến là học qua máy tính đó ông". Việc giải thích từ cho người không biết là một bài tập rất tốt về nói rõ ràng, cháu phải nghĩ xem người nghe đã biết gì, chưa biết gì.

Sự khác biệt từ ngữ không phải trở ngại, mà là chất liệu. Một câu chuyện có từ cũ được giải thích là một câu chuyện có hai lớp, lớp chuyện và lớp từ.

Ghi lại chuyện nhà để không mất

Chuyện của ông bà là thứ quý nhưng dễ mất. Khi ông bà không còn kể được, nhiều gia đình tiếc vì chưa ghi lại. Ghi lại không cần cầu kỳ: ghi âm bằng điện thoại một buổi ông kể, hoặc nhờ cháu lớn chép ra vở vài dòng sau mỗi chuyện.

Một cách hay là làm "sổ chuyện nhà": mỗi chuyện một trang, có tên chuyện, ai kể, kể năm nào, rồi vài câu tóm theo thứ tự. Cháu nhỏ vẽ một tranh minh hoạ, cháu lớn viết phần chữ. Sau vài năm, cuốn sổ là một kho ký ức của gia đình, và cháu nào tham gia làm cũng đã tập kể, tập sắp ý qua từng trang.

Khi ghi âm, xin phép ông bà trước, nói rõ để con cháu nghe lại sau này. Có ông bà ngại khi thấy máy, có thể bắt đầu bằng vài phút, để họ quen dần. Đừng biến buổi kể thành buổi phỏng vấn có kịch bản, giữ không khí trò chuyện tự nhiên.

Nếu ông bà có lúc kể lẫn lộn, quên trước quên sau, con cháu nghe nhẹ nhàng, không sửa gắt. Nếu thấy lời nói hoặc trí nhớ của ông bà thay đổi đột ngột, nói lộn xộn khác hẳn ngày thường, hãy đưa ông bà đi khám ngay, đừng tự đoán nguyên nhân.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao để ông bà kể chuyện lại giúp trẻ tập kể tốt?

Ông bà có kho chuyện, có thời gian, và thường kể đi kể lại một chuyện nhiều lần. Trẻ nghe lại nhiều lần thì nắm mạch tốt hơn. Khi được mời kể lại cho ông bà hoặc bố mẹ, trẻ phải tự sắp lại thứ tự bằng lời của mình, đó chính là tập kể.

Nên nhờ ông bà kể chuyện gì cho cháu nhỏ?

Chuyện có thật của gia đình, ngắn, có một sự việc rõ và có nhân vật cháu biết như bố, mẹ, bà. Truyện cổ tích theo bản riêng của ông bà cũng rất hay. Nên tránh chuyện quá buồn hoặc có chi tiết nặng nề với trẻ nhỏ, để dành khi cháu lớn hơn.

Ông bà kể lan man nhiều nhánh thì cháu có theo kịp không?

Trẻ nhỏ dễ lạc khi chuyện rẽ nhiều nhánh. Không cần đổi cách kể của ông bà, chỉ cần một người ngồi cạnh giữ sợi dây, hỏi một câu như rồi ông làm gì để đưa chuyện về mạch chính. Cháu lớn cũng có thể làm việc này.

Ông bà ở xa thì giữ nếp kể chuyện thế nào?

Hẹn một buổi gọi video cố định trong tuần làm giờ kể chuyện. Mỗi tuần ông bà kể một chuyện ngắn, tuần sau cháu kể lại trước khi nghe chuyện mới. Cháu có thể vẽ tranh về chuyện tuần trước để giơ lên khi gọi, giúp nhớ thứ tự.

Có nên ghi âm khi ông bà kể chuyện không?

Nên, nhưng hãy xin phép ông bà trước và nói rõ là để con cháu nghe lại sau này. Bắt đầu bằng vài phút cho ông bà quen, giữ không khí trò chuyện tự nhiên. Có thể làm thêm một cuốn sổ chuyện nhà, mỗi chuyện một trang có tranh của cháu.

Ông bà bỗng kể chuyện lộn xộn khác hẳn mọi khi thì sao?

Người lớn tuổi đôi khi quên trước quên sau là chuyện thường, con cháu nên nghe nhẹ nhàng, không sửa gắt. Nhưng nếu lời nói hoặc trí nhớ thay đổi đột ngột, lộn xộn khác hẳn ngày thường, hãy đưa ông bà đi khám ngay, không tự đoán nguyên nhân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138