"Rồi sao nữa?" là câu hỏi ngắn nhất mà vẫn giúp trẻ nối ý này sang ý kia khi kể chuyện. Nó không gợi ý nội dung, không chỉ đường, chỉ báo cho con biết người nghe đang chờ phần tiếp theo. Hỏi đúng lúc, câu này giúp câu chuyện của con có thêm một mắt xích; hỏi sai lúc, nó làm con mất mạch hoặc thấy bị thúc.
Phần dưới giải thích vì sao câu hỏi này hiệu quả, lúc nào nên hỏi và lúc nào nên im, các câu biến thể cho từng tình huống, cách xử lý khi con trả lời "hết rồi" hoặc khi chuyện chạy mãi không dừng, và cách đưa nó vào sinh hoạt hằng ngày.
Vì sao một câu hỏi ngắn lại có tác dụng
Trẻ nhỏ khi kể chuyện thường nói một ý rồi dừng. Không phải vì hết chuyện, mà vì con chưa quen giữ cả chuỗi trong đầu và tự đi tiếp. Ở người lớn, việc chuyển ý diễn ra gần như tự động; ở trẻ, mỗi lần chuyển là một lần phải tìm lại sợi dây. Câu "rồi sao nữa" đưa đầu sợi dây vào tay con.
Câu hỏi này có hai cái hay. Thứ nhất, nó trung tính: không gợi ý con nên kể gì, nên câu chuyện vẫn là của con. So với câu "rồi bạn ấy có khóc không", câu "rồi sao nữa" không cài sẵn đáp án. Thứ hai, nó hướng về phía trước theo thời gian, tức là đẩy con kể theo trình tự, thứ trật tự dễ nhất với người mới tập.
Cũng có một hiệu ứng ngầm. Khi người lớn hỏi "rồi sao nữa" với giọng tò mò thật, con hiểu rằng chuyện của mình đáng nghe. Cảm giác được lắng nghe khiến con muốn kể nhiều hơn, và mỗi lần kể nhiều hơn là một lần con được tập nối ý.
Câu hỏi chỉ hiệu quả khi người hỏi thật sự muốn biết. Hỏi cho có, mắt nhìn điện thoại, con sẽ cảm thấy ngay, và câu trả lời sẽ ngắn dần.
Lúc nào hỏi, lúc nào im
Thời điểm tốt nhất để hỏi là khi con đã dừng hẳn sau một ý trọn vẹn, nhìn lên chờ phản ứng. Lúc đó con đang cần một tín hiệu để đi tiếp. Đếm thầm vài giây trước khi hỏi. Nhiều khi chỉ cần chờ, con sẽ tự nói tiếp mà không cần câu hỏi nào.
Không nên hỏi khi con đang ngập ngừng giữa câu, đang tìm từ. Đây là lúc đầu óc con đang làm việc, chen vào một câu hỏi sẽ cắt ngang và con phải bắt đầu lại. Cách tốt hơn là gật đầu, ừ một tiếng nhỏ, nhìn con chờ đợi. Sự im lặng có chủ ý cũng là một cách mời kể.
Cũng đừng hỏi khi con vừa kể xong một đoạn buồn hay đáng sợ. Con có thể cần một chút thời gian cho cảm xúc. Lúc này một câu như "Chắc lúc đó con sợ lắm nhỉ" phù hợp hơn. Khi cảm xúc đã được gọi tên, con thường tự kể tiếp phần sau.
Một dấu hiệu nên dừng hỏi là khi con bắt đầu đáp bằng giọng lơ đãng, mắt nhìn chỗ khác. Đó là con đã đủ cho lần này. Cố hỏi thêm sẽ làm con gắn câu hỏi với cảm giác bị giữ lại.
Các biến thể của câu hỏi và khi nào dùng
Ngoài "rồi sao nữa", có một nhóm câu hỏi ngắn cùng họ, mỗi câu kéo câu chuyện theo một hướng khác. Dùng luân phiên giúp con không nghe nhàm và tập được nhiều kiểu nối ý.
| Câu hỏi | Kéo chuyện theo hướng | Dùng khi |
|---|---|---|
| "Rồi sao nữa?" | Thời gian, việc tiếp theo | Con dừng sau một ý trọn vẹn |
| "Sao lại thế?" | Nguyên nhân | Con kể một việc mà chưa nói lý do |
| "Lúc đó con thấy sao?" | Cảm xúc | Con kể việc khá mạnh, như bị ngã, được khen |
| "Ai ở đó nữa?" | Nhân vật | Chuyện của con thiếu người cùng tham gia |
| "Trước đó thì sao?" | Quay ngược thời gian | Con bắt đầu ở giữa chuyện |
| "Cuối cùng thì thế nào?" | Kết quả | Chuyện đã dài, cần giúp con khép lại |
Không cần nhớ bảng này. Chỉ cần để ý chuyện của con đang thiếu gì: thiếu việc tiếp theo, thiếu lý do, thiếu người hay thiếu kết, rồi chọn câu tương ứng. Dần dần, người lớn sẽ thấy mình tự động hỏi đúng câu, và con cũng tự động trả lời trước khi bị hỏi.
Khi con trả lời "hết rồi"
Có những lúc con đáp "hết rồi" dù người lớn đoán chuyện còn nữa. Nhiều khi con nói thật, câu chuyện trong đầu con chỉ dài như vậy. Cũng có khi con đã mệt, hoặc con không chắc phần sau nên không muốn kể. Dù là lý do nào, nhận câu "hết rồi" như một câu trả lời hợp lệ.
Người lớn có thể khép giúp bằng một câu tóm nhẹ: "À, vậy là hôm nay con vẽ con cá, rồi cô treo lên tường". Câu tóm cho con thấy chuyện của mình đã thành một mạch có đầu có cuối, dù ngắn. Đây cũng là một cách làm mẫu: con nghe người lớn gói chuyện lại, lần sau con sẽ bắt chước.
Nếu muốn mở thêm mà không ép, hỏi một câu nhẹ nhàng ở hướng khác: "Thế con cá con vẽ màu gì?". Câu hỏi về chi tiết thường dễ trả lời hơn câu hỏi về việc tiếp theo. Đôi khi trả lời xong chi tiết, con nhớ ra phần sau và tự kể. Đôi khi không, và cũng không sao.
Điều nên tránh là tỏ ra thất vọng hoặc nói "chắc còn nữa, kể tiếp đi". Con sẽ học rằng trả lời ngắn thì bị phạt, và lần sau có thể không kể gì cả.
Khi chuyện của con chạy mãi không dừng
Ngược với "hết rồi" là những bạn nhỏ kể không ngừng: "rồi… rồi… rồi…", hết việc này nối việc kia, có khi từ chuyện ở lớp chuyển sang chuyện hoạt hình rồi sang chuyện con mèo hàng xóm. Với những bạn này, "rồi sao nữa" không cần thiết, thứ con cần là giúp tìm điểm dừng.
Có thể dùng câu hỏi về kết: "Cuối cùng thì chuyện con mèo thế nào?". Câu này nhắc con rằng câu chuyện cần có chỗ khép. Hoặc người lớn nhắc gọn phần con vừa kể và hỏi con muốn kể tiếp chuyện nào trong mấy chuyện đó. Con được chọn một nhánh, các nhánh khác hẹn lần sau.
Đừng gọi đó là kể lan man hay chê con nói nhiều. Trẻ đang hào hứng thì lời tuôn ra, đó là năng lượng tốt. Việc của người lớn chỉ là giúp năng lượng ấy có một dòng chảy rõ hơn. Theo thời gian, con sẽ tự biết dừng ở cuối một chuyện trước khi sang chuyện khác.
Nếu bố mẹ thấy lời nói của con thường xuyên khó theo, khó hiểu, hoặc có lo lắng về cách con giao tiếp, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ, đừng tự kết luận.
Một đoạn trò chuyện ví dụ
Ví dụ giả định, mẹ đón bé Na ở cổng trường mầm non ở Đà Nẵng. Na nói: "Hôm nay bạn Bin khóc". Mẹ chờ một chút, Na không nói tiếp. Mẹ hỏi: "Sao Bin lại khóc?". Na đáp: "Bạn ấy làm đổ nước". Mẹ gật đầu: "Ừ, rồi sao nữa?". Na kể: "Cô lấy khăn lau, rồi cô cho bạn ấy cốc khác". Mẹ hỏi: "Lúc đó Bin thấy sao?". Na nói: "Bạn ấy hết khóc, uống nước".
Trong đoạn ngắn này, mẹ chỉ dùng ba câu hỏi, không câu nào gợi ý nội dung. Kết quả là một câu chuyện trọn vẹn: có nhân vật, có rắc rối, có cách giải quyết, có kết. Nếu tối đó mẹ hỏi Na kể lại cho bố nghe, rất có thể Na sẽ tự kể theo đúng thứ tự ấy, vì con vừa được dẫn đi qua một lần.
Để ý mẹ không hỏi "con có làm đổ nước bao giờ không" hay "con phải cẩn thận nhé". Những câu đó không sai, nhưng chúng kéo câu chuyện sang bài học, và Na sẽ chuyển sang chế độ nghe dặn. Lúc đang tập kể, giữ cho câu chuyện là của con, bài học để lúc khác.
Đưa câu hỏi vào sinh hoạt hằng ngày
Câu "rồi sao nữa" không cần một buổi riêng. Nó sống tự nhiên nhất trong những lúc rảnh tay mà rảnh tai: trên xe đi học về, lúc tắm, lúc nhặt rau, lúc chờ cơm. Những khoảnh khắc này không có áp lực, con kể vì muốn kể, và người lớn có thời gian nghe.
Bố mẹ cũng có thể đổi vai, kể chuyện của mình và để con hỏi "rồi sao nữa". Con sẽ thấy câu hỏi đó có sức mạnh thế nào khi chính mình là người chờ nghe, và học được cách người lớn trả lời: có lúc kể tiếp, có lúc nói "hết rồi", có lúc nói "để mẹ nghĩ đã".
Trong nhà có nhiều người lớn thì ai cũng dùng được, ông bà, cô chú, anh chị. Mỗi người hỏi theo giọng của mình, con quen với nhiều kiểu người nghe khác nhau. Sau một thời gian, nhiều trẻ tự nói "rồi sao nữa" khi nghe người khác kể, đó là lúc thói quen nối ý đã thành của con.
Một mẹo nhỏ cho bố mẹ bận rộn là gắn câu hỏi với một việc cố định trong ngày. Ví dụ, mỗi lần đóng cửa xe sau giờ đón con, bố hỏi "Hôm nay có chuyện gì không?", rồi để câu "rồi sao nữa" đi theo sau. Lặp lại vài tuần, chính con sẽ là người mở lời trước khi bố kịp hỏi. Khi đó, người lớn chỉ việc giữ vai người nghe, thêm một hai câu nối lúc con dừng, và để con tự dẫn câu chuyện đi tới chỗ kết của nó.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi "rồi sao nữa" liên tục có làm trẻ thấy bị thúc không?
Có thể, nếu hỏi dồn dập khi con chưa kịp nghĩ. Chờ vài giây sau khi con dừng hẳn rồi mới hỏi, và xen kẽ với những câu khác như sao lại thế, lúc đó con thấy sao. Khi con có dấu hiệu chán, dừng lại là tốt nhất.
Con trả lời "hết rồi" nhưng rõ ràng chuyện còn nữa thì sao?
Nhận câu trả lời đó, đừng ép. Người lớn gói gọn phần con đã kể thành một câu gọn, rồi hỏi một chi tiết nhỏ ở hướng khác. Nếu con nhớ ra phần sau, con sẽ tự kể. Nếu không, để lần sau.
Câu hỏi này có dùng được với trẻ còn nói ít không?
Dùng được, chỉ cần chấp nhận câu trả lời rất ngắn, thậm chí là một từ hay một cái chỉ tay. Người lớn nói lại thành câu đầy đủ, ví dụ à, rồi bạn ấy chạy đi. Nếu có lo lắng về việc con nói ít, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ.
Con kể lan sang chuyện khác thì có nên hỏi "rồi sao nữa" tiếp không?
Không cần. Lúc này con cần điểm dừng hơn là thêm nối. Hỏi về kết của chuyện đầu tiên, hoặc gói lại phần đã nghe và cho con chọn kể tiếp nhánh nào. Các nhánh còn lại hẹn để lần sau, như vậy con không thấy bị cắt ngang.
Có nên nhân lúc con kể để dạy con bài học đạo đức?
Lúc đang tập kể thì nên giữ câu chuyện là của con. Nếu chen bài học vào giữa, con chuyển sang chế độ nghe dặn và thôi kể. Bài học để nói sau, vào lúc khác, khi câu chuyện đã khép lại và con không còn đang hào hứng kể.
Ngoài bố mẹ, ai trong nhà nên dùng câu hỏi này?
Ai cũng dùng được, càng nhiều người càng tốt: ông bà, cô chú, anh chị. Mỗi người nghe khác nhau giúp con quen với nhiều kiểu người hỏi, và học cách kể cho hợp với người nghe. Điều quan trọng là người hỏi thật sự muốn nghe tiếp.