Khi con kể sai thứ tự, cách giữ được hứng kể của con là gợi lại chứ không sửa: hỏi về thời điểm, nhắc lại phần đã kể và chừa chỗ trống để con điền, hoặc đếm các việc trên ngón tay. Những cách này để con tự nhận ra chỗ đảo và tự đặt lại, nên con vừa nhớ lâu hơn vừa không thấy mình bị bắt lỗi.
Kể sai thứ tự là chuyện bình thường của người mới tập kể, kể cả người lớn khi vội. Phần dưới nói vì sao sửa thẳng làm con tắt hứng, những kỹ thuật gợi lại cụ thể, khi nào nên để yên không gợi, và khi nào cần hỏi người có chuyên môn.
Kể sai thứ tự là chuyện thường của người mới tập
Để kể đúng thứ tự, người kể phải làm nhiều việc cùng lúc: nhớ các việc, xếp chúng theo thời gian, chọn từ, và để ý người nghe. Với trẻ nhỏ, bộ máy này còn đang lắp ráp. Khi một phần bị quá tải, thứ tự là thứ đầu tiên bị xô lệch.
Trẻ cũng nhớ theo cảm xúc nhiều hơn theo thời gian. Việc gây ấn tượng mạnh, như bị ngã, được quà, bật ra trước, những việc nhạt hơn đến sau. Kết quả là một câu chuyện kể ngược, kể từ giữa, hoặc kết quả đứng trước nguyên nhân. Người lớn nghe thấy lộn xộn, nhưng với con, đó là thứ tự của độ quan trọng.
Ngay người lớn cũng hay kể sai thứ tự khi hào hứng hoặc khi vội. Ai cũng từng nghe một người bạn kể "à mà quên, trước đó…". Đó không phải lỗi nghiêm trọng, chỉ là câu chuyện chưa được sắp. Nhìn như vậy, việc của người lớn không phải là bắt lỗi, mà là giúp con có thêm công cụ để sắp.
Cũng nên nhớ rằng trong lời kể của trẻ, đôi khi thứ tự sai là vì con không biết thứ tự thật, ví dụ chuyện con nghe người khác kể lại. Khi đó, gợi thế nào con cũng không sắp được, và cũng không cần ép.
Vì sao sửa thẳng làm con tắt hứng
Câu "Không phải, con kể sai rồi, phải là…" nghe rất bình thường với người lớn. Nhưng với đứa trẻ đang hào hứng kể, câu đó như một cái phanh gấp. Con mất mạch, mất cảm giác câu chuyện là của mình, và nhiều bạn sẽ im luôn hoặc nói "thôi không kể nữa".
Sửa thẳng còn khiến con chuyển sự chú ý từ câu chuyện sang người nghe: mình có đang bị chê không, mình có làm bố mẹ không vui không. Khi nỗi lo này lớn, lần sau con sẽ kể ngắn hơn, kể an toàn hơn, hoặc chỉ kể khi được hỏi. Trong khi điều người lớn muốn là con kể nhiều và tự tin hơn.
Thêm một điều: khi người lớn sửa hộ, con chỉ nhận được đáp án, không nhận được cách nghĩ. Lần sau gặp chuyện khác, con vẫn không biết tự sắp. Gợi lại thì ngược lại, con phải tự tìm ra chỗ sai, và quá trình tìm đó chính là kỹ năng cần học.
Không có nghĩa là không bao giờ được chỉ ra chỗ sai. Có những lúc cần, như khi câu chuyện liên quan tới an toàn và người lớn cần biết chính xác chuyện gì xảy ra. Nhưng trong hoạt động tập kể thường ngày, gợi gần như luôn tốt hơn sửa.
Kỹ thuật nhắc lại có chỗ trống
Đây là cách gợi đơn giản và hiệu quả nhất. Người lớn nhắc lại phần con đã kể theo đúng thứ tự, rồi dừng ở chỗ con bị đảo, để con điền vào. Ví dụ con kể: "Con được cô khen, con vẽ con voi, con tô màu xanh". Người lớn nhắc: "À, vậy là con vẽ con voi, rồi con…?". Con điền: "tô màu xanh". "Rồi sao nữa?" "Cô khen".
Nhờ câu nhắc, câu chuyện được đặt lại đúng thứ tự mà người lớn không hề nói "con kể sai". Con nghe phiên bản đúng thứ tự từ chính lời mình, chỉ được xếp lại. Nhiều lần như vậy, con sẽ tự sắp trước khi kể.
Điểm quan trọng là chỗ trống phải để con điền, không phải người lớn tự điền. Nếu người lớn nói hết "con vẽ con voi, tô màu xanh, rồi cô khen", thì vẫn là sửa, chỉ là sửa êm hơn. Chừa chỗ trống là trao lại quyền kể cho con.
Giọng nhắc nên là giọng tò mò, như đang cùng con ghép lại câu chuyện, chứ không phải giọng giáo viên đang ôn bài. Cùng một câu chữ, giọng khác nhau cho con cảm giác rất khác nhau.
Hỏi về thời điểm và dùng ngón tay đếm
Khi chuyện của con có nhiều việc lẫn lộn, hỏi về thời điểm của từng việc: "Con vẽ voi lúc nào, buổi sáng hay buổi chiều?", "Cô khen lúc con đang vẽ hay vẽ xong rồi?". Câu hỏi về thời điểm không chỉ ra chỗ sai, chỉ cung cấp một cái thước để con tự đo. Khi đặt các việc lên cùng cái thước, con thấy ngay việc nào trước, việc nào sau.
Ngón tay là công cụ có sẵn và rất trực quan. Người lớn nói: "Mình đếm xem có mấy việc nhé. Việc thứ nhất là gì?", và giơ một ngón tay. Con nói việc, người lớn giơ ngón thứ hai: "Việc thứ hai?". Đếm xong, con nhìn bàn tay, mỗi ngón là một việc theo thứ tự. Bảo con kể lại từ ngón cái tới ngón út, câu chuyện tự thẳng hàng.
Có thể dùng đồ vật thay ngón tay: những viên sỏi, những nắp chai xếp thành hàng, mỗi vật là một việc. Con chạm vào từng vật khi kể. Cách này hợp với trẻ thích vận động và cần thấy thứ tự bằng mắt.
Khi con quen, chính con sẽ giơ ngón tay đếm lúc kể mà không cần nhắc. Đó là lúc con đã có một công cụ sắp xếp của riêng mình.
Câu sửa thẳng và câu gợi tương ứng
Bảng dưới đặt những câu sửa quen miệng cạnh câu gợi có thể dùng thay. Mục đích không phải học thuộc, mà là để người lớn nhận ra khi mình sắp nói câu sửa và kịp đổi.
| Tình huống | Câu sửa thẳng | Câu gợi thay thế |
|---|---|---|
| Con kể kết quả trước nguyên nhân | "Sai rồi, phải ngã trước rồi mới khóc chứ" | "Ồ, con khóc à? Có chuyện gì trước đó thế?" |
| Con nhảy cóc bỏ một bước | "Con quên kể đoạn đi chợ rồi" | "Từ nhà tới lúc nấu cơm, mình đã đi đâu nhỉ?" |
| Con đảo hai việc | "Không, ăn cơm xong mới tắm" | "Hôm nay con tắm trước hay ăn trước nhỉ?" |
| Con kể từ giữa | "Con phải kể từ đầu" | "Chuyện này bắt đầu từ lúc nào thế con?" |
| Con kể lẫn hai chuyện | "Con kể lộn rồi, hai chuyện khác nhau" | "Mình kể chuyện ở lớp trước, chuyện ở nhà sau nhé" |
Để ý câu gợi đều có dạng câu hỏi hoặc lời mời, và đều để con là người nói ra phần đúng. Ban đầu người lớn sẽ thấy hơi gượng, vì sửa thẳng nhanh hơn nhiều. Nhưng sau vài tuần, câu gợi sẽ thành phản xạ, và người lớn sẽ thấy con kể nhiều hơn, tự tin hơn.
Khi nào để yên không gợi
Không phải lần nào con kể sai thứ tự cũng cần gợi lại. Có những lúc tốt nhất là để yên. Khi con đang rất hào hứng, đang kể một mạch, chen vào dù là câu gợi cũng làm con mất đà. Lúc đó, nghe hết, chờ con kể xong, rồi nếu muốn mới nhắc lại có chỗ trống.
Khi con đang buồn, đang sợ, hoặc đang kể về một chuyện làm con tổn thương, thứ tự không còn quan trọng. Điều con cần là được nghe và được an ủi. Người lớn đáp lại cảm xúc trước: "Chắc con sợ lắm". Thứ tự có thể làm rõ sau, khi con đã bình tĩnh.
Khi sai thứ tự không làm người nghe hiểu nhầm, cũng không cần gợi. Con kể "con ăn kem và đi công viên" trong khi thực tế là đi công viên rồi mới ăn kem, câu chuyện vẫn hiểu được. Gợi mọi lỗi nhỏ sẽ biến mỗi lần kể thành một buổi chỉnh sửa.
Một nguyên tắc dễ nhớ: mỗi lần kể, gợi tối đa một chỗ, chỗ quan trọng nhất. Những chỗ khác để lần sau. Con cần cảm thấy mình kể được, hơn là cảm thấy mình kể chưa đúng.
Không chấm điểm và khi nào hỏi người có chuyên môn
Tập kể là hoạt động trò chuyện, không phải bài kiểm tra. Đừng đếm con kể sai bao nhiêu chỗ, đừng so với anh chị hay con nhà hàng xóm, đừng khen chê theo kiểu xếp loại. Mỗi trẻ có nhịp riêng, có bạn kể có thứ tự rất sớm, có bạn cần nhiều thời gian hơn.
Điều đáng để ý không phải số lỗi, mà là con có còn muốn kể với bố mẹ hay không. Nếu con vẫn tìm đến bố mẹ để kể chuyện, dù kể lộn xộn, là mọi thứ đang đi đúng hướng. Nếu con bắt đầu né, kể ít đi, hãy xem lại cách mình phản hồi có đang quá nhiều sửa không.
Nếu bố mẹ có lo lắng thật về khả năng nói và hiểu của con, ví dụ con rất khó diễn đạt điều mình muốn, khó hiểu những câu đơn giản, hoặc lời nói có thay đổi bất thường, đừng tự kết luận qua các hoạt động ở nhà. Hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ trị liệu để được xem xét đúng với con mình.
Phần lớn các trường hợp con kể sai thứ tự chỉ là giai đoạn tập. Với sự kiên nhẫn, những câu gợi đúng chỗ và nhiều dịp được lắng nghe, con sẽ tự tìm ra cách sắp chuyện của mình.
Câu hỏi thường gặp
Con kể sai thứ tự có phải là con chưa hiểu câu chuyện không?
Không hẳn. Trẻ thường nhớ theo cảm xúc nên việc ấn tượng nhất bật ra trước, hoặc con bị quá tải khi vừa nhớ vừa tìm từ. Con vẫn có thể hiểu câu chuyện rất rõ. Gợi lại bằng câu hỏi thường giúp con tự sắp xếp được.
Nhắc lại có chỗ trống là làm thế nào?
Người lớn nhắc lại phần con đã kể theo đúng thứ tự, rồi dừng lại ở chỗ con bị đảo để con tự điền, ví dụ con vẽ con voi rồi con gì nữa nhỉ. Quan trọng là để chỗ trống cho con điền, không tự điền hộ, như vậy con vẫn là người kể.
Có cần gợi lại mọi chỗ con kể sai không?
Không. Mỗi lần kể chỉ nên gợi tối đa một chỗ, chỗ làm người nghe hiểu nhầm nhiều nhất. Những chỗ sai nhỏ không ảnh hưởng tới ý thì để yên. Gợi quá nhiều sẽ biến mỗi lần kể thành buổi chỉnh sửa và làm con mất hứng.
Khi con đang buồn hoặc sợ mà kể lộn xộn thì sao?
Lúc đó đáp lại cảm xúc trước, ví dụ nói chắc con sợ lắm, và lắng nghe. Thứ tự có thể làm rõ sau khi con đã bình tĩnh. Nếu chuyện liên quan đến an toàn của con, người lớn hỏi lại nhẹ nhàng để nắm rõ sự việc.
Dùng ngón tay đếm giúp gì cho trẻ khi kể?
Mỗi ngón tay là một việc, đếm xong con nhìn bàn tay là thấy thứ tự các việc. Kể lại từ ngón cái tới ngón út, câu chuyện tự thẳng hàng. Có thể dùng sỏi hay nắp chai xếp thành hàng thay cho ngón tay với trẻ thích vận động.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn về việc con kể chuyện?
Khi bố mẹ có lo lắng thật về khả năng nói và hiểu của con, như con rất khó diễn đạt, khó hiểu câu đơn giản hoặc lời nói thay đổi bất thường. Đừng tự kết luận qua hoạt động ở nhà, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ trị liệu.