Để kể lại một cuốn sách trong năm phút, hãy viết ra một câu nói đúng mạch chính của sách trước, chia năm phút thành bốn phần (khung, diễn biến hoặc các ý lớn, một chi tiết sống, cảm nhận riêng), chỉ giữ những gì phục vụ câu mạch chính, và nói rõ chỗ nào là nội dung sách, chỗ nào là ý của mình.
Năm phút nói to chỉ chứa được khoảng sáu, bảy trăm tiếng, tuỳ người nói nhanh hay chậm. Một cuốn sách ba trăm trang có cả trăm nghìn chữ. Tỷ lệ đó có nghĩa là người kể phải bỏ đi gần như tất cả, và câu hỏi thật không phải "kể cái gì" mà là "giữ cái gì". Bài này dành cho người kể bằng lời: ở buổi đọc sách, trong lớp học, bên mâm cơm, hay khi con hỏi "sách đó nói gì vậy".
Năm phút là bao nhiêu lời
Người Việt nói chuyện bình thường khoảng một trăm hai mươi đến một trăm sáu mươi tiếng mỗi phút. Khi kể có ngập ngừng, có dừng chờ người nghe, con số thực tế còn thấp hơn. Năm phút vì vậy tương đương chừng hai trang vở viết tay. Con số này chỉ là ước lượng tham khảo, nhưng nó giúp người kể bỏ ảo tưởng "năm phút là đủ kể hết".
Một cách thử nhanh: lấy đồng hồ, kể to phần mở đầu cuốn sách mà không chuẩn bị gì. Nhiều người phát hiện ra mình đã dùng hết hai phút chỉ để giới thiệu tác giả và bối cảnh, chưa đụng tới nội dung. Đó là dấu hiệu cần chia thời gian trước khi kể.
Cũng nên tính đến thời gian dành cho người nghe. Năm phút kể liền một mạch, không một lần dừng, dễ thành bài đọc thuộc. Trong lời kể tự nhiên, người nghe sẽ gật đầu, hỏi một câu ngắn, bật cười ở một chi tiết; mỗi lần như vậy mất vài giây. Chừa sẵn khoảng nửa phút cho những khoảnh khắc đó thì người kể không bị cuống khi gần hết giờ, và người nghe thấy mình được tham gia chứ không chỉ ngồi nhận.
Giới hạn thời gian không phải là kẻ thù. Chính vì năm phút quá ít, người kể buộc phải tìm ra cái xương sống của cuốn sách, và việc tìm xương sống ấy giúp chính người kể hiểu sách rõ hơn. Ai đã từng phải kể một cuốn sách trong năm phút thường nhớ cuốn đó lâu hơn những cuốn chỉ đọc xong rồi để lên kệ.
Truyện và sách kiến thức có mạch chính khác nhau
Với truyện, tiểu thuyết. Mạch chính đi theo nhân vật: ai, muốn gì, gặp trở ngại gì, thay đổi ra sao. Câu mạch chính có dạng "Đây là chuyện về một người… muốn… nhưng… và cuối cùng…". Phần "cuối cùng" có nói hay không tuỳ người nghe có định đọc.
Với sách kiến thức, kỹ năng. Mạch chính đi theo câu hỏi mà sách trả lời. Câu mạch chính có dạng "Cuốn này trả lời câu hỏi… và câu trả lời của tác giả là…, dựa trên…". Người nghe cần biết sách bàn chuyện gì và kết luận là gì, các chương chỉ là đường đi tới kết luận ấy.
Với sách tập hợp nhiều bài. Tuyển tập truyện ngắn, tạp văn, sách nhiều tác giả không có một mạch. Câu mạch chính chuyển thành "Điểm chung của các bài là…", rồi chọn hai bài tiêu biểu để kể, không cố điểm danh từng bài.
Với sách cho trẻ em. Mạch chính thường ngắn và rõ, nhưng sức hút nằm ở hình ảnh và nhịp lặp. Kể cho người lớn nghe về một cuốn sách thiếu nhi, nên nói thêm vì sao trẻ thích nó, chứ không chỉ kể cốt truyện.
Tìm câu mạch chính trước khi kể
Câu mạch chính là câu mà nếu người nghe chỉ nhớ được một câu, thì đó nên là câu này. Viết nó ra giấy trước, đừng chỉ nghĩ trong đầu, vì nghĩ thì luôn thấy rõ, viết ra mới biết mình đã nắm được hay chưa.
- Đọc lại mục lục, hoặc lật nhanh các chương đầu và cuối để nhớ lại cấu trúc sách.
- Viết câu mạch chính theo dạng hợp với loại sách ở mục trên, không quá hai dòng.
- Tự hỏi: một người chưa đọc nghe câu này có hiểu sách nói về gì không? Nếu phải giải thích thêm một từ, thay từ đó bằng lời thường.
- Gạch ra ba đến năm ý lớn hoặc ba đến năm mốc diễn biến dẫn tới câu mạch chính. Mỗi ý một dòng ngắn.
- Gạch bỏ mọi ý không nối được vào câu mạch chính, kể cả ý mình rất thích. Ý bị bỏ có thể dành cho phần hỏi đáp sau.
Nếu đến bước hai mà không viết được câu mạch chính, đó là tín hiệu thật: hoặc cuốn sách không có mạch rõ, hoặc mình chưa hiểu nó. Cả hai đều đáng nói thẳng với người nghe, chẳng hạn "cuốn này mình đọc thấy rời rạc, mỗi chương một ý", thay vì cố kể cho có vẻ liền mạch.
Chia năm phút thành bốn phần
Không cần bấm giờ chính xác từng giây. Bảng dưới là cách chia tham khảo để người kể biết mình đang dùng thời gian vào đâu. Khi luyện, kể thử một lần với đồng hồ để cảm nhận độ dài mỗi phần.
| Phần | Thời lượng gợi ý | Nói gì |
|---|---|---|
| Khung | khoảng nửa phút | Sách loại gì, của ai, viết về điều gì, câu mạch chính |
| Diễn biến hoặc các ý lớn | khoảng hai phút rưỡi | Ba đến năm mốc hoặc ba đến năm ý, nối nhau theo nhân quả |
| Một chi tiết sống | khoảng một phút | Một cảnh, một ví dụ, một câu trong sách khiến người nghe hình dung được |
| Cảm nhận riêng | khoảng một phút | Vì sao mình thấy đáng đọc hoặc không, hợp với ai |
Phần khung ngắn nhất nhưng quan trọng nhất. Tác giả là ai, sống ở đâu, viết năm nào chỉ cần nói nếu nó giúp hiểu sách; nếu không, một câu là đủ. Nhiều người kể dồn thời gian vào tiểu sử tác giả vì đó là phần dễ nói nhất, trong khi người nghe đến để biết cuốn sách.
Giữ một chi tiết sống
Kể toàn ý lớn thì người nghe hiểu nhưng không nhớ. Thứ khiến lời kể đọng lại là một chi tiết cụ thể: một cảnh nhân vật làm điều gì đó, một ví dụ tác giả đưa ra, một hình ảnh lặp lại trong sách. Chi tiết này cho người nghe cảm giác chạm vào cuốn sách, không chỉ nghe tóm tắt về nó.
Chọn chi tiết theo hai điều kiện: nó minh hoạ đúng câu mạch chính, và nó kể được trong vài câu mà không cần giải thích bối cảnh dài. Một cảnh hay nhưng cần ba phút dựng nền thì không hợp. Với sách kiến thức, chi tiết sống thường là ví dụ mở đầu chương hoặc một tình huống tác giả dùng để chứng minh.
Khi trích một câu trong sách, chỉ trích khi chắc chắn nhớ đúng, và nói rõ đó là câu của tác giả. Nếu chỉ nhớ đại ý, nói "đại ý tác giả viết rằng…". Cẩn thận với việc tự sửa câu cho hay hơn rồi gán cho tác giả; người nghe có thể nhắc lại câu đó với người khác như một trích dẫn thật.
Tách rõ nội dung sách và ý của mình
Một lỗi khó thấy khi kể sách là trộn lẫn điều sách viết với điều người kể nghĩ. "Cuốn này nói rằng nên dậy sớm, mà thật ra dậy sớm cũng không hợp với ai làm ca đêm, nên…" — người nghe không còn biết ý nào của tác giả, ý nào của người kể. Nếu sau đó họ kể lại cho người khác, cuốn sách bị gán thêm những ý nó không hề có.
Cách đơn giản là chia lời kể thành hai khối rõ rệt bằng một câu chuyển: "Đó là nội dung sách. Còn mình thì thấy…". Phần đầu nói bằng giọng thuật lại, dùng "tác giả cho rằng", "nhân vật quyết định". Phần sau dùng "mình thấy", "mình không đồng ý ở chỗ". Hai khối tách bạch thì người nghe đánh giá được cả cuốn sách lẫn ý kiến của người kể.
Phần cảm nhận cũng cần mạch. Thay vì "hay lắm, nên đọc", hãy nói một lý do cụ thể và nói sách hợp với ai: "Hợp với người mới đi làm, đang loay hoay chuyện sắp việc. Người đã quen lập kế hoạch thì đọc sẽ thấy quen." Lời khuyên có đối tượng giúp người nghe tự quyết định.
Luyện trước bằng năm mũi tên
Trước buổi kể, lấy một tờ giấy, viết câu mạch chính ở trên cùng. Bên dưới vẽ năm mũi tên nối nhau, mỗi mũi tên ghi một từ hoặc cụm từ đại diện cho một mốc hay một ý. Cuối cùng ghi một chữ để nhắc chi tiết sống và một chữ cho cảm nhận. Toàn bộ không quá mười lăm chữ.
Kể to một lần chỉ nhìn tờ giấy đó. Lần đầu sẽ vấp, quên, dài quá; không sao. Lần hai thường đã trôi hơn nhiều. Ít ai cần tới lần thứ ba. Điều quan trọng là không viết sẵn cả bài để đọc thuộc, vì khi đọc thuộc, chỉ cần quên một câu là cả mạch sụp, trong khi năm mũi tên cho phép nói bằng lời của mình mà vẫn giữ đúng hướng.
Nếu kể cho con nhỏ nghe, có thể cùng con vẽ năm mũi tên đó sau khi đọc xong, mỗi mũi tên một hình nhỏ. Lần sau con cầm tờ giấy kể lại cho ông bà. Hoạt động này không nhằm kiểm tra con nhớ được bao nhiêu, chỉ là cách để con thấy câu chuyện có đường đi.
Câu hỏi thường gặp
Kể sách có nên nói cái kết không?
Với truyện, nên hỏi người nghe có định đọc không. Nếu có, dừng ở câu hỏi lớn của truyện. Với sách kiến thức, nên nói kết luận của tác giả, vì đó chính là giá trị của sách và người nghe cần biết để quyết định có đọc hay không.
Sách quá dày, nhiều ý, làm sao chọn được ba đến năm ý?
Bắt đầu từ câu mạch chính rồi đi ngược: ý nào bắt buộc phải có để câu mạch chính đứng được thì giữ. Những ý hay mà bỏ đi vẫn hiểu được kết luận thì để dành cho phần hỏi đáp nếu người nghe muốn đi sâu.
Quên giữa chừng khi đang kể thì làm sao?
Dừng lại, nhắc lại câu mạch chính, rồi nói mốc tiếp theo mà mình nhớ được. Câu mạch chính là điểm tựa để quay về. Người nghe thường không nhận ra chỗ hụt nếu người kể bình tĩnh nối lại thay vì xin lỗi dài dòng.
Có nên giới thiệu tác giả kỹ không?
Chỉ khi thông tin về tác giả giúp hiểu sách, chẳng hạn tác giả là người trong nghề viết về nghề của mình. Nếu không, một câu nêu tên là đủ. Thời gian dành cho tiểu sử là thời gian lấy đi từ nội dung chính của cuốn sách.
Kể sách trong câu lạc bộ đọc sách khác gì kể cho bạn bè?
Ở câu lạc bộ, người nghe thường đã chuẩn bị tâm thế nghe lâu và có thể đã đọc sách, nên phần cảm nhận và câu hỏi mở được kéo dài. Kể cho bạn bè thì ngắn hơn, thiên về mời đọc hay không, và cần nói rõ sách hợp với ai.