Chuyện cười nghe ở đâu đó, kể lại hay hỏng nhất vì sai thứ tự: lộ câu chốt từ đầu, quên kể chi tiết cài sẵn rồi phải "à quên" ngay trước câu chốt, hoặc chen lời giải thích vào giữa. Muốn kể lại không hỏng, chỉ cần nhớ thật chắc hai thứ: câu chốt nguyên văn và những chi tiết câu chốt cần dựa vào; phần còn lại kể bằng lời của mình, theo đúng trình tự dựng, dẫn, chốt.
Bài này không bàn chuyện có duyên hay không có duyên. Nó bàn chuyện mạch: chuyện cười là thể loại khắt khe nhất về thứ tự thông tin, nên luyện kể chuyện cười cho đúng là cách luyện mạch lạc rất hiệu quả. Chỉ cần đổi chỗ hai câu là cả chuyện mất tác dụng, trong khi một câu chuyện thường đổi chỗ hai câu vẫn còn hiểu được.
Vì sao chuyện cười là bài kiểm tra mạch khắt khe nhất
Tiếng cười trong chuyện cười đến từ một cú lệch: người nghe được dẫn để chờ một điều, rồi câu chốt đưa ra điều khác nhưng vẫn hợp lý theo một cách bất ngờ. Để cú lệch xảy ra, người nghe phải có đủ thông tin để hiểu câu chốt, nhưng không được có thông tin đó quá sớm để đoán trước. Đó là một yêu cầu rất chặt về việc nói gì trước, nói gì sau.
Trong một câu chuyện thường, thông tin đến muộn chỉ làm người nghe hơi khó theo. Trong chuyện cười, thông tin đến muộn một câu là hỏng hẳn: câu chốt rơi xuống, người nghe ngơ ngác, người kể phải quay lại giải thích, và khi đã giải thích thì không ai cười nữa. Thông tin đến sớm một câu cũng hỏng: người nghe đoán ra trước, câu chốt thành câu xác nhận.
Có thể thấy điều này rõ nhất khi nghe trẻ nhỏ kể lại một chuyện cười vừa học được. Các con thường nói câu chốt ngay từ đầu vì háo hức, hoặc kể câu chốt rồi mới nhớ ra phần dựng. Người lớn nghe và cười vì sự đáng yêu của cách kể, không phải vì chuyện. Người lớn kể lại cũng mắc đúng những lỗi đó, chỉ là kín đáo hơn, và người nghe thì không cười giúp.
Vì vậy, khi một chuyện cười kể lại không ai cười, phần lớn không phải do người kể thiếu duyên mà do thứ tự đã bị xáo. Đây là tin tốt, vì thứ tự thì luyện được, còn duyên thì khó bàn. Một người kể giọng đều đều nhưng giữ đúng thứ tự vẫn thường thu được tiếng cười.
Ba phần của một chuyện cười: dựng, dẫn, chốt
Dựng. Một hai câu đặt người nghe vào tình huống: ai, ở đâu, đang làm gì. Phần này càng ngắn càng tốt, chỉ chứa những gì câu chốt cần. Thêm chi tiết không cần thiết ở đây là kéo dài đường đi tới câu chốt mà không được gì.
Dẫn. Một chuỗi sự việc đẩy người nghe về phía một kỳ vọng. Nhiều chuyện dùng cấu trúc ba lần: hai lần đầu lặp một khuôn, lần ba phá khuôn. Trong phần dẫn có những chi tiết cài sẵn, thứ mà câu chốt sẽ dựa vào.
Chốt. Một câu, thường rất ngắn, lật ngược kỳ vọng. Câu chốt nên là câu cuối cùng người kể nói. Bất cứ lời nào sau câu chốt, kể cả "hiểu không", đều làm loãng.
Kiểm tra nhanh. Sau khi nghe một chuyện cười muốn kể lại, thử tự chia nó thành ba phần trên. Nếu không chỉ ra được đâu là chi tiết cài, khả năng cao là khi kể sẽ quên mất nó.
Một chuyện cười giả định, kể đúng và kể hỏng
Bản kể đúng: "Bé Na được mẹ dặn rất kỹ: ai cho gì cũng phải nói cảm ơn. Hôm đi đám cưới, cô dâu cúi xuống đưa cho bé một viên kẹo. Bé cầm kẹo, đứng im. Mẹ nhắc: Người ta cho con thì con phải nói gì nào? Bé Na chìa tay ra: Cho con thêm viên nữa." Chi tiết cài là lời dặn ở câu đầu và câu hỏi của mẹ; câu chốt là câu cuối, ngắn, không ai nói thêm gì.
Bản kể hỏng thứ nhất, lộ chốt: "Có chuyện con bé xin thêm kẹo buồn cười lắm. Bé Na được mẹ dặn…" Người nghe đã biết bé sẽ xin thêm, câu chốt không còn gì bất ngờ. Bản kể hỏng thứ hai, quên chi tiết cài: "Bé Na đi đám cưới, cô dâu cho kẹo, mẹ hỏi con phải nói gì, bé bảo cho con thêm viên nữa. À quên, trước đó mẹ dặn phải cảm ơn." Lời dặn đến sau câu chốt thì không còn tác dụng.
Bản kể hỏng thứ ba, chen giải thích: "…Mẹ nhắc: con phải nói gì nào? Mẹ ý là muốn bé nói cảm ơn đó. Bé chìa tay ra…" Câu giải thích lấp mất khoảng trống mà người nghe cần để tự đoán, rồi bị lật ngược. Ba bản hỏng dùng cùng nội dung với bản đúng, chỉ khác thứ tự hoặc thêm một câu. Đó là lý do chuyện cười hợp để luyện mạch.
Nhớ để kể lại: hai thứ phải thuộc, còn lại kể bằng lời mình
Không ai thuộc lòng nguyên văn mọi chuyện cười đã nghe, và cũng không cần. Người kể lại tốt thường chỉ giữ chắc vài điểm, phần nối giữa các điểm thì nói tự nhiên.
- Ngay khi nghe xong và thấy buồn cười, nhẩm lại câu chốt đúng nguyên văn. Câu chốt đổi một chữ có khi mất cả nghĩa kép.
- Hỏi ngược: câu chốt này cần người nghe biết trước những gì? Mỗi điều đó là một chi tiết cài. Thường chỉ có một đến ba chi tiết.
- Ghi nhớ thứ tự các chi tiết cài trong phần dẫn. Nếu chuyện có cấu trúc ba lần, nhớ khuôn của hai lần đầu.
- Phần dựng chỉ nhớ đại ý: ai, ở đâu. Khi kể, nói bằng lời của mình, thêm bớt chút ít cho hợp người nghe.
- Trước khi kể cho người khác, tự kể thầm một lần từ đầu tới cuối. Nếu chỗ nào phải dừng lại nghĩ, đó là chỗ sẽ vấp khi kể thật.
Nếu đến lúc kể mà nhận ra mình đã quên một chi tiết cài, tốt hơn là dừng sớm và nói thật "mình quên mất một đoạn rồi" hơn là cố kể tới câu chốt rồi chữa cháy. Chữa cháy sau câu chốt hầu như không bao giờ cứu được.
Nhịp: dừng một chút trước câu chốt
Ngoài thứ tự, chuyện cười còn cần một khoảng lặng rất ngắn ngay trước câu chốt, đủ để người nghe kịp hình thành kỳ vọng của mình. Trong chuyện bé Na, đó là khoảnh khắc sau câu hỏi của mẹ: người nghe chờ chữ "cảm ơn". Nếu người kể nói liền một hơi, câu chốt đến trước khi kỳ vọng kịp hình thành, cú lệch nhỏ đi nhiều.
Khoảng lặng này chỉ chừng một nhịp thở. Dài quá thì người nghe mất tập trung hoặc đoán trước. Người mới tập thường làm ngược lại: hồi hộp nên nói nhanh dần về cuối, và câu chốt lọt thỏm. Một mẹo đơn giản là hạ giọng nói chậm câu ngay trước câu chốt, nghỉ một nhịp, rồi nói câu chốt rõ ràng, không cười trước.
Cười trước câu chốt cũng là một dạng lộ thông tin: người nghe biết sắp có điều buồn cười và bắt đầu đoán. Nếu khó nhịn, cứ cười sau khi người nghe đã cười. Còn nếu người nghe không cười, đừng giải thích. Chuyển sang chuyện khác một cách nhẹ nhàng là cách giữ không khí tốt nhất.
Chọn chuyện hợp với người nghe và hoàn cảnh
Một chuyện cười kể đúng mạch mà sai người nghe vẫn hỏng, có khi còn làm mất lòng. Trước khi kể, lướt qua vài câu hỏi:
- Người nghe có đủ thông tin nền để hiểu câu chốt không? Chuyện chơi chữ về một nghề cần người nghe biết nghề đó.
- Có ai trong nhóm có thể thấy mình bị nhắm tới không? Chuyện về ngoại hình, tuổi tác, quê quán, giọng nói vùng miền rất dễ làm tổn thương dù người kể không cố ý.
- Có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi trong nhóm không? Chuyện có chi tiết thô hoặc tục nên để lại, dù nhóm bạn thân có thể cười.
- Không khí đang thế nào? Ngay sau một tin buồn, trong lúc ai đó đang bực, chuyện cười dễ bị hiểu là coi nhẹ cảm xúc người khác.
- Chuyện có quá dài so với thời gian đang có không? Chuyện cần hai phút dựng không hợp với lúc mọi người đang đứng chờ thang máy.
Những chuyện hợp nhất để kể trong gia đình thường xoay quanh tình huống đời thường mà ai cũng từng gặp: trẻ con nói ngây ngô, hiểu lầm vì nghe nhầm, người đãng trí. Chúng không cần thông tin nền đặc biệt và không nhắm vào ai.
Luyện mạch qua việc kể lại chuyện cười
Vì chuyện cười nhạy với thứ tự, nó là bài luyện tốt cho mọi kiểu kể chuyện khác. Cách làm: mỗi tuần chọn một chuyện cười ngắn nghe được, tự chia thành dựng, dẫn, chốt, liệt kê chi tiết cài, rồi kể lại cho một người trong nhà. Không cần họ cười to; điều cần để ý là họ có hiểu câu chốt ngay không, hay phải hỏi lại.
Nếu người nghe phải hỏi lại, quay về danh sách chi tiết cài: thiếu cái nào, hay có cái nào đến muộn. Nếu người nghe đoán trước, xem lại phần dựng và dẫn: có câu nào lộ quá nhiều. Sau vài lần như vậy, người kể sẽ tự động để ý tới thứ tự thông tin cả khi kể những chuyện không hề nhằm gây cười, như kể một sự cố ở chỗ làm hay kể lại cuộc gặp với người quen cũ.
Người nghe trong nhà cũng có thể làm ngược lại: kể một chuyện cười cho người tập nghe, rồi để người tập kể lại cho người thứ ba. Hoạt động nhỏ này cho thấy rõ thông tin rơi rớt ở đâu khi chuyền qua nhiều người, và vì sao câu chốt thường còn nguyên trong khi chi tiết cài hay bị mất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kể lại chuyện cười người khác kể thì hay mà mình kể lại không ai cười?
Thường do thứ tự thông tin bị xáo khi nhớ lại: chi tiết cài bị quên hoặc đến sau câu chốt, hoặc câu chốt bị lộ từ đầu. Thử chia chuyện thành dựng, dẫn, chốt và liệt kê chi tiết cài trước khi kể lần sau.
Có cần thuộc nguyên văn chuyện cười không?
Không cần thuộc cả chuyện. Chỉ cần nhớ chắc câu chốt nguyên văn và thứ tự các chi tiết cài. Phần dựng và phần nối nên kể bằng lời của mình, vì đọc thuộc thường nghe cứng và dễ sụp khi quên một câu.
Kể xong không ai cười thì nên làm gì?
Đừng giải thích câu chốt, vì giải thích không làm ai cười thêm mà còn kéo dài khoảnh khắc ngượng. Mỉm cười cho qua và chuyển chủ đề nhẹ nhàng. Sau đó tự xem lại thứ tự để lần sau kể khác đi.
Có nên báo trước là sắp kể một chuyện rất buồn cười không?
Không nên. Báo trước làm người nghe kỳ vọng cao và bắt đầu đoán câu chốt, dễ dẫn tới thất vọng. Cách tốt hơn là bắt đầu kể như một câu chuyện bình thường và để tiếng cười tự đến ở câu chốt.
Chuyện cười có chơi chữ tiếng địa phương có nên kể không?
Chỉ nên kể khi người nghe hiểu được cách nói đó và chuyện không nhằm chế giễu giọng nói hay người vùng nào. Nếu phải giải thích từ địa phương trước khi kể thì câu chốt thường mất tác dụng, nên chọn chuyện khác.