Kể lại một trận bóng đá cho người không xem, hãy nói kết quả và một câu tính chất trận ngay từ đầu (trừ khi họ định xem lại), chia trận thành hai đến bốn chặng, chỉ kể những bước ngoặt làm trận đấu đổi chiều, gọi cầu thủ theo vai trò nếu người nghe không theo dõi bóng đá, và đổi từ chuyên môn sang lời thường.
Chín mươi phút có hàng trăm pha bóng. Người xem nhớ rất nhiều trong số đó, nhất là khi vừa xem xong còn đang hào hứng. Nhưng người nghe chỉ cần hiểu trận đấu diễn ra thế nào và vì sao kết quả là như vậy. Bài này dùng ví dụ một trận giả định giữa hai đội tưởng tượng, gọi là đội Áo Xanh và đội Áo Đỏ, để chỉ cách sắp lời kể.
Kết quả trước hay giữ lại đến cuối
Với phim hay truyện, giữ cái kết là chuyện thường. Với một trận bóng đã đá xong, phần lớn người nghe muốn biết tỉ số trước tiên, và họ cần nó để hiểu mọi diễn biến kể sau. Nghe "phút sáu mươi đội Áo Đỏ gỡ hoà" mà không biết kết quả cuối, người nghe không đoán được đây là bàn thắng quyết định hay chỉ là một bàn trong trận nhiều bàn.
Vì vậy cách mở hợp lý nhất thường là: "Áo Xanh thắng hai một, nhưng thắng rất vất vả, bị gỡ hoà rồi mới ghi bàn quyết định ở mười phút cuối." Câu này trả lời ngay câu hỏi lớn, đồng thời đặt ra một câu hỏi nhỏ hơn mà người nghe muốn biết tiếp: vất vả thế nào, bàn quyết định đến ra sao.
Ngoại lệ là khi người nghe định xem lại trận đấu hoặc xem tóm tắt. Lúc đó hỏi trước, giống như khi kể phim: "Bạn định xem lại không, hay muốn nghe luôn kết quả?" Câu hỏi ba giây này giúp tránh làm mất niềm vui của người khác.
Câu tính chất trận quan trọng không kém tỉ số. Cùng tỉ số hai một, một trận có thể là "Áo Xanh ép sân cả trận, đáng lẽ thắng đậm hơn" hoặc "Áo Xanh bị dồn ép nhưng ăn may". Câu này cho người nghe một cách nhìn để xếp mọi chi tiết sau vào cho đúng chỗ.
Chia trận đấu thành vài chặng
Chín mươi phút kể liền một mạch thì người nghe không biết đang ở đâu. Chia thành hai đến bốn chặng, mỗi chặng có một đặc điểm, giúp người nghe theo dõi như theo một câu chuyện có các phần. Dưới đây là cách chia cho trận giả định.
| Chặng | Đặc điểm | Câu kể mẫu |
|---|---|---|
| Đầu trận đến bàn mở tỉ số | Áo Xanh kiểm soát bóng, Áo Đỏ phòng ngự lùi sâu | "Hai mươi phút đầu Áo Xanh cầm bóng gần hết, Áo Đỏ lùi về giữ" |
| Sau bàn mở tỉ số đến hết hiệp một | Áo Xanh chững lại, Áo Đỏ bắt đầu dâng lên | "Ghi bàn xong Áo Xanh chơi chậm lại, cuối hiệp Áo Đỏ có hai cơ hội" |
| Hiệp hai đến bàn gỡ hoà | Áo Đỏ đổi người, chơi tấn công hơn | "Vào hiệp hai Áo Đỏ thay một tiền đạo, mười lăm phút sau gỡ hoà" |
| Mười lăm phút cuối | Hai bên mở, cuối cùng Áo Xanh ghi bàn | "Còn mười phút, Áo Xanh ghi bàn từ một quả phạt góc" |
Ranh giới giữa các chặng thường là một sự kiện: bàn thắng, thẻ đỏ, thay người, giờ nghỉ. Mỗi lần chuyển chặng, báo rõ bằng một mốc thời gian hoặc mốc sự kiện để người nghe biết lời kể đã sang phần khác. Không cần nói đúng từng phút; "đầu hiệp hai", "gần cuối trận" là đủ.
Chỉ giữ bước ngoặt
Bước ngoặt là những khoảnh khắc làm trận đấu đổi chiều: một bàn thắng, một thẻ đỏ, một quả phạt đền bị từ chối, một lần thay người làm thay đổi cách chơi, một chấn thương buộc cầu thủ quan trọng rời sân. Lời kể cho người không xem nên xây quanh hai đến bốn bước ngoặt như vậy, mỗi chặng thường có một.
Cách nhận ra bước ngoặt: tự hỏi nếu khoảnh khắc này không xảy ra, trận đấu có diễn ra khác đi không. Một cú sút trúng cột dọc rất đẹp nhưng không thay đổi gì thì không phải bước ngoặt, dù người xem còn nhớ mãi. Một lần thay người tưởng bình thường nhưng sau đó cách chơi của cả đội khác hẳn thì lại là bước ngoặt.
Mỗi bước ngoặt kể theo trình tự nhỏ: tình huống trước đó, điều xảy ra, hệ quả. "Áo Đỏ đang bị dồn, thì huấn luyện viên đưa vào một cầu thủ chạy cánh rất nhanh. Từ đó Áo Đỏ có lối đánh mới, mười lăm phút sau gỡ hoà từ chính cánh đó." Ba câu, người nghe hiểu cả nguyên nhân lẫn kết quả.
Những pha bóng đẹp mà không phải bước ngoặt, nếu thật sự muốn kể, gói vào một câu cảm nhận ở cuối: "Trận này còn có mấy pha qua người rất đẹp, xem lại phần tóm tắt sẽ thấy." Không đưa chúng vào giữa mạch chính.
Gọi cầu thủ theo vai khi người nghe không theo dõi
Người không mê bóng đá không nhớ tên. Một chuỗi tên cầu thủ nước ngoài, hoặc thậm chí tên cầu thủ trong nước, đối với người không theo dõi chỉ là âm thanh. Sau tên thứ ba họ đã không còn biết ai đá cho đội nào.
Gọi theo vị trí và vai. "Thủ môn Áo Xanh", "tiền vệ đội trưởng", "cầu thủ vào thay", "hậu vệ to cao". Cách gọi này kèm sẵn thông tin về vai trò trên sân, người nghe hình dung được ai đang làm gì.
Giữ một tên nếu đó là nhân vật chính. Nếu trận đấu xoay quanh một người, như người ghi cả hai bàn, có thể giữ tên người đó, nhắc kèm vai lần đầu, rồi dùng tên trong suốt lời kể. Một tên thì dễ nhớ.
Với người cùng mê bóng đá. Ngược lại hoàn toàn. Họ biết tên, biết vị trí, và gọi theo vai lại thành xa lạ. Lúc này dùng tên riêng và đi sâu vào chiến thuật được, vì họ có sẵn nền để hiểu.
Đổi từ chuyên môn ra lời thường
Người xem bóng đá dùng nhiều từ mà người ngoài không hiểu hoặc hiểu sai. Mỗi từ như vậy là một chỗ người nghe hụt chân. Bảng dưới gợi ý cách nói lại; khi nói với người cùng mê bóng thì dùng từ chuyên môn vẫn tự nhiên hơn.
| Từ hay dùng | Nói với người ngoài |
|---|---|
| Pressing tầm cao | Lên sát khung thành đối phương để cướp bóng sớm |
| Phản công nhanh | Cướp được bóng là chuyền vượt lên ngay, trước khi đối phương kịp lùi về |
| Việt vị | Đứng quá gần khung thành đối phương lúc đồng đội chuyền, nên bàn không được tính |
| Xà ngang, cột dọc | Bóng trúng khung gỗ bật ra, suýt vào |
| Thẻ đỏ | Bị đuổi khỏi sân, đội phải đá thiếu một người đến hết trận |
| Kiểm tra video | Trọng tài xem lại đoạn phim để quyết định có tính bàn hay không |
Không cần đổi mọi từ. Những từ người ngoài đã quen như phạt đền, phạt góc, hiệp một, hiệp hai thì giữ nguyên. Chỉ đổi những từ mà nếu không đổi, người nghe sẽ không hiểu vì sao một sự việc lại quan trọng.
Một lời kể giả định trọn vẹn
"Áo Xanh thắng hai một, nhưng vất vả, bị gỡ hoà rồi mới thắng ở cuối. Hai mươi phút đầu Áo Xanh cầm bóng gần hết, đến phút hai mươi lăm thì tiền vệ đội trưởng sút xa mở tỉ số. Ghi bàn xong họ chơi chậm lại, Áo Đỏ dâng lên và có hai cơ hội trước giờ nghỉ nhưng không vào."
"Sang hiệp hai, Áo Đỏ thay vào một cầu thủ chạy cánh rất nhanh. Từ đó họ đánh dồn bên cánh này, và khoảng phút sáu mươi thì gỡ hoà từ một quả tạt bóng. Hai đội mở ra, ai cũng muốn thắng. Còn mười phút, Áo Xanh được phạt góc, hậu vệ to cao bật lên đánh đầu ghi bàn. Áo Đỏ dồn lên mấy phút cuối nhưng không gỡ được nữa."
Lời kể này chừng một phút rưỡi. Nó có kết quả và tính chất ngay câu đầu, bốn chặng rõ ràng, ba bước ngoặt có nguyên nhân và hệ quả, cầu thủ gọi theo vai, không một từ chuyên môn khó hiểu. Người không xem nghe xong có thể kể lại cho người khác, và đó là phép thử tốt nhất cho một lời kể mạch lạc.
Kể theo câu hỏi của người nghe
Sau lời kể chính, người nghe thường hỏi một vài câu. Câu hỏi của họ cho biết họ quan tâm điều gì: "Đội mình có đá hay không?", "Có ẩu đả gì không?", "Thủ môn có lỗi không?". Lúc này mới đi sâu vào những chi tiết đã lược, theo đúng hướng họ hỏi.
Đừng nhân lúc trả lời câu hỏi mà kể lại cả trận lần nữa với nhiều chi tiết hơn. Trả lời đúng câu hỏi, một hai chi tiết minh hoạ, rồi dừng. Nếu họ muốn biết thêm, họ sẽ hỏi tiếp. Cách kể này giống cuộc trò chuyện hơn là bài tường thuật, và người nghe thấy dễ chịu hơn nhiều.
Một lưu ý cho người hâm mộ: khi kể cho người không cùng đội, đặc biệt là người hâm mộ đội thua, giữ giọng thuật lại thay vì giọng ăn mừng hay chê bai. Lời kể có thể nêu nhận định "Áo Đỏ thiếu may mắn" nhưng không cần châm chọc. Mạch lạc gồm cả việc người nghe muốn nghe tiếp, không chỉ việc họ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói tỉ số ngay khi bắt đầu kể không?
Với phần lớn người nghe thì nên, vì tỉ số giúp họ hiểu ý nghĩa của từng diễn biến kể sau. Chỉ giữ lại khi người nghe định xem lại trận đấu, và tốt nhất là hỏi họ trước khi kể để khỏi làm mất niềm vui xem trận.
Kể một trận đấu cho người không xem nên dài bao lâu?
Thường một đến hai phút cho lời kể chính là vừa. Sau đó để người nghe hỏi thêm về phần họ quan tâm. Lời kể dài hơn năm phút với người không mê bóng đá dễ làm họ mất tập trung, dù trận đấu có hấp dẫn đến đâu.
Trận đấu nhiều bàn thắng thì kể thế nào cho khỏi rối?
Nói tỉ số cuối và tính chất trận trước, rồi chia theo chặng, mỗi chặng gom các bàn thắng xảy ra trong đó. Không cần kể chi tiết từng bàn; chỉ đi sâu vào một hai bàn làm đổi chiều trận đấu, các bàn khác nhắc ngắn.
Người nghe không hiểu luật bóng đá thì sao?
Giải thích ngắn khi một luật trực tiếp quyết định diễn biến, như việt vị làm một bàn không được tính. Mỗi lần chỉ giải thích một luật, bằng lời thường, rồi quay lại câu chuyện. Không mở đầu bằng cả một bài giảng về luật bóng đá.
Kể trận đấu phong trào ở xóm, ở công ty có khác không?
Khác ở chỗ người nghe thường biết các cầu thủ, nên dùng tên người được và chuyện về người trở thành phần hấp dẫn. Vẫn giữ khung kết quả trước, chia chặng, kể bước ngoặt. Tránh kể theo kiểu trách móc lỗi của đồng đội trước mặt người khác.