Kể chuyện qua điện thoại khó hơn kể trực tiếp vì người nghe mất hết nét mặt, cử chỉ và cái chỉ tay. Muốn họ theo kịp, hãy báo trước câu chuyện dài hay ngắn và về chuyện gì, nói câu ngắn hơn bình thường, dừng sau mỗi ý để chờ một tiếng "ừ", thay mọi cử chỉ bằng lời tả, và nhắc lại rõ những tên người, mốc giờ, con số quan trọng.
Ngồi đối diện nhau, người kể nhìn thấy ngay người nghe đang hiểu hay đang ngơ ngác, đang hào hứng hay đang sốt ruột, và tự điều chỉnh mà không cần nghĩ. Qua điện thoại, tất cả những tín hiệu đó biến mất. Người kể như đang nói vào một khoảng tối. Phần dưới bàn cách bù lại những gì mất đi, để một câu chuyện qua điện thoại vẫn có đầu có đuôi.
Qua điện thoại, cả hai bên mất gì
Người nghe mất hình ảnh. Khi kể trực tiếp, người kể vẫn chỉ tay về hướng, giơ tay tả độ cao, nhăn mặt khi kể chỗ khó chịu. Những cử chỉ đó mang rất nhiều thông tin mà lời không nói ra. Qua điện thoại, "nó cao cỡ này này" không còn nghĩa gì, và người nghe chỉ nhận được phần lời.
Người kể mất phản hồi. Không thấy người nghe gật đầu hay nhíu mày, người kể không biết họ đã hiểu chưa. Nhiều người phản ứng bằng cách nói liên tục, sợ khoảng lặng, và lời kể thành một dòng chảy không có chỗ ngắt. Người khác thì ngược lại, dừng quá nhiều và hỏi "nghe không" liên tục.
Cả hai bên còn chịu thêm nhiễu: sóng yếu, tiếng xe, tiếng trẻ con, độ trễ làm hai người cùng nói một lúc. Mỗi lần như vậy, một đoạn ngắn bị mất. Trong một lời kể trực tiếp, đoạn mất thường được bù bằng ngữ cảnh nhìn thấy; qua điện thoại, nó để lại một lỗ hổng trong mạch.
Ngược lại, điện thoại cũng có một lợi thế nhỏ: không có gì khác để nhìn, người nghe dồn hết chú ý vào lời. Một lời kể có mạch rõ qua điện thoại có khi còn đọng lại lâu hơn kể trực tiếp, nơi người nghe vừa nghe vừa nhìn quanh, vừa để ý món ăn hay chiếc điện thoại trên bàn.
Hiểu những thứ bị mất giúp biết cần bù gì. Không phải là nói to hơn hay nói nhiều hơn, mà là chuyển một phần việc mà hình ảnh và phản hồi vẫn làm sang cho lời nói và cho những khoảng dừng có chủ ý.
Báo trước: câu chuyện dài hay ngắn, về chuyện gì
Qua điện thoại, người nghe không thấy người kể đang ngồi thoải mái hay đang vội. Họ cũng có thể đang ở giữa việc gì đó. Một câu báo trước giúp cả hai bên chuẩn bị: "Có chuyện này kể mẹ nghe, hơi dài, mẹ đang rảnh không?" hoặc "Kể nhanh một chuyện thôi, một phút."
Câu báo trước nên có cả chủ đề: "chuyện ở chỗ làm hôm nay", "chuyện thằng bé ở trường". Chủ đề là cái giá treo đầu tiên để người nghe móc mọi thứ vào. Thiếu nó, người nghe phải nghe vài câu mới đoán được câu chuyện đi về đâu, và qua điện thoại vài câu đó rất dễ trôi đi mà không đọng lại.
Nếu người nghe đang bận, câu báo trước cho họ cơ hội nói "lát mẹ gọi lại". Kể một câu chuyện dài cho người đang vội là cách chắc chắn nhất để câu chuyện bị nghe nửa vời. Hẹn lại một lúc khác, cả người kể lẫn người nghe đều được trọn vẹn hơn.
Câu ngắn và chỗ dừng
Câu ngắn hơn bình thường. Một câu dài nhiều mệnh đề, khi kể trực tiếp vẫn theo được nhờ cử chỉ dẫn đường. Qua điện thoại, nó dễ bị mất một nửa nếu sóng chập chờn đúng lúc. Mỗi câu một ý, hai ý thì hai câu. Lời kể nghe hơi cộc so với khi ngồi cùng nhau, nhưng người nghe nắm chắc hơn.
Dừng sau mỗi ý. Sau mỗi ý, dừng một nhịp ngắn. Người nghe thường đáp lại bằng "ừ", "thế à", "rồi sao". Tiếng đáp đó là phản hồi thay cho cái gật đầu. Nếu không có tiếng đáp, người kể biết là có thể sóng mất hoặc người nghe chưa theo kịp.
Đừng sợ khoảng lặng ngắn. Một hai giây im lặng qua điện thoại có vẻ dài hơn thực tế, nên nhiều người vội lấp đầy bằng "à", "ừm", "thì là". Những tiếng đệm này làm lời kể rối thêm. Một khoảng lặng ngắn có chủ ý lại giúp người nghe tiêu hoá ý vừa nghe.
Nhịp chậm lại ở chỗ quan trọng. Ở bước ngoặt của câu chuyện, nói chậm hơn và rõ hơn một chút. Khi kể trực tiếp, người kể thường nhấn bằng nét mặt; qua điện thoại, chỉ còn nhịp và giọng để làm việc đó.
Thay cử chỉ bằng lời tả
Những gì bình thường được nói bằng tay, bằng mắt, bằng nét mặt, qua điện thoại phải được nói thành lời. Không cần tả tỉ mỉ, chỉ cần đủ để người nghe hình dung.
| Khi ngồi cùng nhau | Qua điện thoại nói thành |
|---|---|
| Chỉ tay về một hướng | "ở phía sau nhà, chỗ cây ổi" |
| Giơ tay tả độ cao | "cao tới ngang vai mình" |
| Nhăn mặt khi kể chỗ khó chịu | "đoạn này mình bực lắm" |
| Nhún vai không biết | "mình cũng không hiểu sao luôn" |
| Cười khi kể chỗ buồn cười | "buồn cười nhất là đoạn này" |
| Đưa ảnh cho xem | "lát mình gửi ảnh, giờ kể trước đã" |
Những câu như "đoạn này mình bực lắm" thoạt nghe có vẻ thừa, nhưng chúng giúp người nghe hiểu thái độ của người kể, điều mà qua điện thoại họ không tự đọc được. Thiếu chúng, một câu chuyện bực mình có thể bị nghe thành chuyện bình thường, hoặc một câu đùa bị nghe thành thật.
Với ảnh, nên kể trước rồi gửi ảnh sau, hoặc gửi ảnh và chờ người nghe mở xong rồi mới kể. Vừa kể vừa bảo người nghe mở ảnh thì họ phải rời tai khỏi điện thoại, và một đoạn lời rơi mất.
Tên, mốc giờ, con số: nhắc lại cho chắc
Tên người, tên nơi chốn, giờ hẹn, ngày tháng và các con số là những thứ dễ nghe nhầm nhất qua điện thoại, và cũng là những thứ sai một chút là sai hẳn. "Bảy giờ" với "tám giờ", "chị Hoa" với "chị Hà", "thứ Ba" với "thứ Bảy" nghe qua sóng yếu rất dễ lẫn.
Cách đơn giản là nói những thông tin này chậm hơn, và nhắc lại một lần khi chúng quan trọng: "Hẹn bảy giờ tối thứ Ba, bảy giờ nhé." Với tên lạ, kèm một chi tiết để phân biệt: "chị Hà, chị làm cùng phòng với mình, không phải chị Hoa bên kế toán."
Nếu câu chuyện có kèm một việc người nghe cần làm theo, như một cuộc hẹn hay một lời dặn, cuối cuộc gọi nhắc riêng phần đó: "Vậy là thứ Ba bảy giờ, mẹ nhớ nhé." Nhiều cuộc gọi kể chuyện xong vui vẻ mà người nghe quên mất phần việc vì nó nằm lẫn giữa câu chuyện.
Kể cho người lớn tuổi qua điện thoại
Người lớn tuổi thường nghe kém hơn, nhất là qua loa điện thoại, và có thể ngại hỏi lại nhiều lần. Nói chậm hơn, rõ từng tiếng, không cần to quá vì to quá làm tiếng bị vỡ. Đặt điện thoại gần miệng và chọn chỗ yên tĩnh trước khi gọi.
Câu chuyện cho người lớn tuổi nên ít tên lạ, ít địa danh lạ. Nếu phải nhắc một người ông bà không quen, gọi theo quan hệ: "bạn cùng lớp của cháu", "cô giáo của thằng bé". Mỗi lần chỉ kể một chuyện, kể xong hỏi ông bà có muốn nghe thêm không.
Khi ông bà hỏi lại, đừng lặp lại y nguyên câu cũ với giọng to hơn. Nói lại bằng cách khác, câu ngắn hơn, vì có thể chính cách nói lúc nãy làm ông bà khó nghe. Và nhớ nhường ông bà kể chuyện của ông bà nữa: một cuộc gọi chỉ có người trẻ kể thì giống thông báo, còn một cuộc gọi hai bên cùng kể mới là trò chuyện.
Nếu thấy người lớn tuổi đột nhiên nói lộn xộn, lẫn lộn hơn hẳn mọi khi, khó tìm từ hoặc nói không rõ tiếng, đó không còn là chuyện kể chuyện. Hãy báo người thân ở gần và đưa ông bà đi khám ngay, đừng chờ xem có đỡ không.
Khi sóng chập chờn hay bị mất một đoạn
Khi nghe tiếng rè hoặc người nghe nói "alo, alo", rất có thể một đoạn đã mất. Thay vì kể tiếp, dừng lại hỏi: "Mình nghe được tới đâu rồi?" Người nghe sẽ nói đoạn cuối cùng họ nghe rõ, và người kể quay lại từ đó. Cách này giống câu móc khi bị cắt ngang lúc kể trực tiếp.
Nếu sóng liên tục kém, đừng cố kể câu chuyện dài. Nói một câu chốt nội dung chính, như "tóm ý là mọi chuyện ổn, tối về kể kỹ", rồi hẹn gọi lại hoặc chuyển sang nhắn tin cho phần quan trọng. Một câu chuyện bị cắt thành mười mảnh vì sóng thì người nghe nhận được ít hơn một câu chốt rõ ràng.
Gọi từ chỗ ồn cũng là một dạng sóng kém. Nếu đang đứng ngoài đường, cạnh máy móc, hay trong quán đông, báo người nghe là sẽ gọi lại khi tới chỗ yên hơn. Kể một câu chuyện có bước ngoặt giữa tiếng còi xe thì đúng câu quan trọng nhất hay bị át mất.
Cuộc gọi bị rớt giữa chừng cũng vậy. Khi gọi lại, mở bằng một câu nhắc khung: "Nãy đang kể chuyện thằng bé ở trường, tới đoạn cô giáo gọi lên." Người nghe bắt lại ngay, không phải hỏi "nãy nói gì nhỉ".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kể chuyện qua điện thoại hay bị người nghe hỏi lại?
Vì người nghe mất hết nét mặt, cử chỉ và hình ảnh vốn giúp họ hiểu khi ngồi cùng nhau, lại thêm nhiễu sóng. Nói câu ngắn hơn, dừng sau mỗi ý, thay cử chỉ bằng lời tả và nhắc lại tên, giờ, con số sẽ giảm hẳn số lần phải hỏi lại.
Có nên dùng gọi video thay cho gọi thường khi kể chuyện?
Gọi video bù lại được nét mặt và cử chỉ nên dễ kể hơn, nhất là với trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Nhưng hình hay bị đứng và trễ tiếng, nên những nguyên tắc như câu ngắn, dừng chờ phản hồi và nhắc lại thông tin quan trọng vẫn nên giữ.
Kể chuyện qua điện thoại bao lâu là vừa?
Tuỳ người nghe và hoàn cảnh, nhưng nên báo trước độ dài để họ chuẩn bị. Một câu chuyện vài phút là vừa cho đa số cuộc gọi. Câu chuyện dài hơn nên hỏi người nghe có rảnh không, hoặc chia thành nhiều lần gọi.
Làm sao biết người nghe qua điện thoại còn đang theo dõi?
Dừng một nhịp ngắn sau mỗi ý để nghe tiếng đáp như ừ, thế à. Nếu một lúc lâu không có tiếng đáp, hỏi nhẹ một câu như nghe rõ không hay mình nói nhanh quá không. Đừng hỏi sau mỗi câu, vì như vậy làm lời kể bị đứt quá nhiều.
Ông bà nghe điện thoại không rõ thì nên làm gì?
Chọn chỗ yên tĩnh, nói chậm và rõ, không quát to. Khi ông bà hỏi lại, nói lại bằng câu khác ngắn hơn thay vì lặp y nguyên. Nếu ông bà thường xuyên nghe không rõ cả khi gặp trực tiếp, nên đưa ông bà đi khám tai để bác sĩ kiểm tra.
Có nên vừa lái xe vừa kể chuyện qua điện thoại không?
Không nên. Kể chuyện cần sự chú ý để giữ mạch, lái xe cũng vậy, và cả hai đều bị ảnh hưởng. Nếu đang di chuyển, báo người kia là mình sẽ gọi lại khi dừng, câu chuyện sẽ được kể trọn vẹn hơn và an toàn hơn.