Để con kể lại được một câu chuyện vừa nghe, người lớn nên đọc chậm, dừng ở vài chỗ quan trọng, rồi hỏi gợi theo ba phần đầu, giữa, cuối thay vì yêu cầu con nhắc lại nguyên văn. Kể lại bằng lời của chính con mới là kể lại; nhắc lại từng câu trong sách chỉ là đọc thuộc, và nó dạy con nhớ chữ chứ không dạy con nắm mạch chuyện.
Nhiều phụ huynh lo khi con kể lại "sai sách", thiếu nhân vật, đổi lời thoại. Phần dưới giải thích vì sao điều đó bình thường, cách đọc để con dễ kể lại, bộ câu hỏi gợi theo từng phần, và những việc nên tránh để con không ngại kể.
Kể lại khác đọc thuộc ở chỗ nào
Khi một đứa trẻ đọc thuộc, con giữ được chuỗi chữ. Khi con kể lại, con giữ được chuỗi việc: ai làm gì, vì sao, rồi chuyện gì xảy ra. Hai thứ này nhìn từ ngoài khá giống nhau, nhất là với truyện ngắn con đã nghe nhiều lần, nhưng bên trong rất khác. Đọc thuộc là trí nhớ chữ, kể lại là hiểu câu chuyện rồi dựng lại nó.
Cách nhận ra rất đơn giản. Hỏi con một câu không có trong sách, ví dụ "Sao chú thỏ lại chạy nhanh thế?". Nếu con chỉ lặp lại câu trong sách thì con đang giữ chữ. Nếu con trả lời theo kiểu riêng, như "vì chú ấy sợ rùa thắng", thì con đã hiểu quan hệ giữa các việc.
Người lớn đôi khi vô tình khen đọc thuộc nhiều hơn kể lại, vì nghe đọc thuộc tròn trịa hơn. Nhưng mục tiêu của tập kể là để con biết sắp xếp các việc thành chuỗi, và dùng lời của mình để truyền lại cho người khác. Lời của con có thể vụng, thiếu từ, dùng "cái đó, cái kia", nhưng đó là lời thật đang được tập.
Không có nghĩa là thuộc lòng vô ích. Đọc thuộc vài câu đồng dao, vài lời thoại hay vẫn làm giàu vốn từ. Chỉ là hai việc khác nhau, không nên lấy cái này đo cái kia.
Đọc truyện sao cho con dễ kể lại
Muốn con kể lại tốt, khâu đọc phải làm cho mạch truyện hiện rõ. Đọc chậm hơn tốc độ nói chuyện thường, nhất là ở những câu báo chuyển cảnh như "sáng hôm sau", "đến khi về nhà". Những câu này là cột mốc, giúp con biết câu chuyện đã sang đoạn mới.
Dừng lại ở hai ba chỗ quan trọng. Chỗ thứ nhất là sau phần giới thiệu nhân vật, hỏi nhẹ "Truyện này có ai nhỉ?". Chỗ thứ hai là ngay trước chỗ ngoặt, hỏi "Con đoán chuyện gì sẽ xảy ra?". Chỗ thứ ba là cuối truyện, chưa cần hỏi gì, chỉ để vài giây im lặng cho câu chuyện lắng xuống. Dừng quá nhiều làm đứt mạch, không dừng lần nào thì con chỉ nghe trôi.
Chọn truyện có cấu trúc lặp cũng giúp ích. Những truyện có ba lần thử, ba nhân vật lần lượt xuất hiện, hay một câu nói lặp lại mỗi đoạn, cho con cái khung để bám. Nhiều truyện cổ tích quen thuộc có dạng này, chẳng hạn chuyện người em được chim trả ơn bằng quả rồi người anh tham lam đòi đổi, hai lần đi đảo, hai kết cục khác nhau.
Đọc lại cùng một truyện vào nhiều tối liền là điều tốt chứ không nhàm. Mỗi lần nghe lại, con nắm thêm một phần mạch, và tới lần thứ ba thứ tư, con thường tự kể chen vào trước khi người lớn đọc tới.
Bộ câu hỏi gợi theo ba phần của câu chuyện
Sau khi đọc xong, thay vì nói "con kể lại đi", người lớn dùng các câu hỏi ngắn để dẫn con đi từ đầu tới cuối. Bảng dưới là gợi ý, không cần dùng hết.
| Phần | Câu hỏi gợi | Con đang tập gì |
|---|---|---|
| Đầu | "Truyện có những ai?", "Lúc đầu bạn ấy ở đâu?" | Nhớ nhân vật và bối cảnh |
| Đầu sang giữa | "Rồi có chuyện gì xảy ra?" | Nhận ra điểm bắt đầu rắc rối |
| Giữa | "Bạn ấy làm gì?", "Lần đó có được không?" | Giữ chuỗi các lần thử, các việc nối nhau |
| Giữa sang cuối | "Đến lúc nào thì mọi việc thay đổi?" | Thấy bước ngoặt |
| Cuối | "Cuối cùng ra sao?", "Mọi người thấy thế nào?" | Khép chuyện, nói được kết quả |
Những câu hỏi này không phải câu kiểm tra. Nếu con không trả lời được, người lớn có thể tự trả lời bằng giọng kể rồi đi tiếp, coi như nhắc lại cùng con. Sau vài lần như vậy, con sẽ quen nhịp và bắt đầu kể liền mạch mà không cần câu hỏi. Lúc đó, người lớn chỉ cần thỉnh thoảng thêm một câu "rồi sao nữa" khi con dừng lâu.
Khi con chỉ nhớ đoạn mình thích nhất
Rất nhiều trẻ khi được hỏi kể lại sẽ nhảy thẳng vào đoạn ấn tượng nhất, thường là đoạn có con vật to, có tiếng động, hoặc có cảnh buồn cười, rồi dừng ở đó. Đây không phải con không biết kể, mà là trí nhớ của trẻ bám vào cảm xúc. Đoạn con nhớ nhất chính là cái neo tốt nhất để kéo các đoạn khác về.
Người lớn có thể đi ngược từ cái neo đó. Con kể đoạn con sói thổi bay nhà rơm, hỏi "Trước khi sói tới, ba chú heo làm gì?". Con kể đoạn kết vui, hỏi "Mà sao lúc đầu bạn ấy buồn nhỉ?". Mỗi câu hỏi kéo về một đoạn, và dần dần câu chuyện được ghép lại quanh đoạn con thích.
Sau khi đã ghép được, mời con kể lại một lần nữa theo đúng thứ tự từ đầu. Lần này con có sẵn các mảnh, chỉ cần đặt vào hàng. Nếu con vẫn bắt đầu bằng đoạn thích nhất, người lớn đáp "Con kể đoạn này hay quá, giờ mình kể từ lúc ba chú heo mới ra ở riêng nhé", vừa ghi nhận vừa hướng về điểm mở.
Cũng đừng tước đi niềm vui của con với đoạn mình thích. Một câu chuyện kể lại có một đoạn được kể kỹ và hào hứng là một câu chuyện có hồn, chỉ cần các đoạn khác vẫn có mặt.
Chấp nhận lời của con, kể cả khi khác sách
Khi con kể lại, sẽ có những thay đổi: tên nhân vật bị đổi, câu thoại được viết lại, thêm một con vật không có trong truyện. Phản ứng của người lớn lúc này quyết định con có muốn kể tiếp hay không. Nếu mỗi chỗ khác đều bị sửa, con học được rằng kể lại là để bị bắt lỗi.
Cách tốt là chia thay đổi làm hai loại. Thay đổi về chữ, như đổi câu thoại hay gọi nhân vật bằng tên khác, cứ để yên, vì mạch chuyện không hề hấn gì. Thay đổi làm mạch gãy, như cho kết cục xảy ra trước nguyên nhân, mới cần gợi lại, và gợi bằng câu hỏi chứ không bằng câu sửa.
Có những thay đổi lại cho thấy con đang nghĩ. Con cho thêm một bạn nhỏ giúp chú heo út xây nhà gạch, nghĩa là con hiểu xây nhà gạch là việc khó. Người lớn có thể đáp "À, có thêm bạn giúp nữa, thế thì nhanh hơn nhỉ", vừa nhận ý của con vừa giữ câu chuyện đi tiếp.
Nhiều gia đình sau một thời gian còn có "bản truyện của nhà mình", khác hẳn sách, do con tự sửa dần qua nhiều lần kể. Đó là dấu hiệu câu chuyện đã thật sự thuộc về con.
Đổi vai: con kể cho người khác nghe
Kể lại cho bố mẹ, người vừa đọc truyện, có một điểm khó: con biết người nghe đã biết hết, nên dễ kể tắt. Khi con kể cho một người chưa nghe truyện, con phải kể đầy đủ hơn. Vì thế, sau buổi đọc với mẹ, rủ con kể lại cho bố lúc bố về, hoặc kể cho ông bà qua cuộc gọi.
Người nghe mới nên đóng vai người tò mò thật. Hỏi "Ai cơ?", "Ở đâu thế?", "Rồi sao?". Những câu hỏi tự nhiên này chính là cách người nghe báo cho con biết chỗ nào chưa đủ, và con tự điều chỉnh mà không cảm thấy bị sửa.
Nếu nhà có em nhỏ hơn, cho anh chị kể lại cho em là một biến tấu hay. Người kể lớn hơn tự nhiên chậm lại, chọn từ dễ, giải thích thêm. Còn nếu con thích, có thể cho con kể lại cho gấu bông xếp hàng trên giường. Gấu không hỏi lại, nhưng việc tưởng tượng có người đang nghe đã làm con kể có đầu có cuối hơn.
Những điều nên tránh khi tập kể lại
Một số thói quen rất phổ biến lại làm con mất hứng kể. Để ý tránh những việc sau.
- Bắt con kể lại ngay sau khi đọc xong, khi con còn đang lâng lâng với câu chuyện. Chờ một lúc, hoặc để sáng hôm sau.
- Ngắt lời để sửa từng chữ sai so với sách, nhất là sửa tên riêng hay câu thoại.
- So con với anh chị hay bạn khác, kiểu "anh con hồi bằng tuổi con kể hay hơn".
- Biến buổi kể lại thành bài kiểm tra có điểm, có khen thưởng theo số câu đúng.
- Kể giúp quá nhiều đến mức con chỉ còn gật đầu.
- Chọn truyện quá dài, quá nhiều nhân vật so với độ tập trung của con lúc đó.
Nếu lỡ làm một trong những điều trên và thấy con ỉu xìu, cứ dừng lại, ôm con và đổi sang việc khác. Hôm sau làm lại nhẹ nhàng hơn. Con nhớ cảm giác của buổi kể lâu hơn nhớ nội dung buổi kể, nên giữ cảm giác dễ chịu là việc đầu tiên. Còn nếu bố mẹ có lo lắng về khả năng nghe hiểu và nói của con, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ để được xem cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ nhắc lại nguyên câu trong sách thì có phải là biết kể lại không?
Đó là đọc thuộc, một kỹ năng khác. Để biết con có nắm mạch chuyện hay không, hãy hỏi một câu không có sẵn trong sách, ví dụ vì sao nhân vật làm vậy. Nếu con trả lời bằng ý của mình, con đang hiểu chuyện. Cả hai đều có ích, chỉ là không nên lẫn với nhau.
Nên bắt con kể lại ngay sau khi đọc xong không?
Không nhất thiết. Ngay sau khi nghe, nhiều trẻ còn mải với cảm xúc của câu chuyện và chưa muốn nói. Có thể hỏi vài câu nhẹ ngay lúc đó, còn phần kể lại trọn vẹn để vào bữa sáng hôm sau, hoặc khi có người khác trong nhà chưa nghe truyện.
Con kể lại thiếu mất một nhân vật quan trọng thì xử lý thế nào?
Hỏi một câu gợi tới nhân vật đó mà không nêu đáp án, ví dụ lúc đó ai đi ngang qua. Nếu con vẫn không nhớ, người lớn nhắc nhẹ bằng giọng kể rồi để con kể tiếp. Không cần bắt con kể lại từ đầu chỉ vì thiếu một người.
Có nên đọc đi đọc lại một truyện nhiều tối liền không?
Có, và trẻ thường rất thích điều đó. Mỗi lần nghe lại con nắm thêm một phần mạch, đoán trước được đoạn sau và bắt đầu tự chen lời kể. Khi con đã kể được gần như trọn câu chuyện, đó là lúc chuyển sang truyện mới.
Con tự thêm chi tiết không có trong truyện thì có nên sửa?
Chỉ cần sửa khi chi tiết đó làm mạch truyện vô lý, ví dụ kết quả xảy ra trước nguyên nhân. Còn nếu con thêm nhân vật hay câu thoại mới mà câu chuyện vẫn đi được, cứ để yên. Đó là dấu hiệu con đang dựng lại câu chuyện bằng suy nghĩ của mình.
Làm sao để con không thấy giờ kể lại là giờ kiểm tra?
Không chấm điểm, không đếm câu đúng, không so với ai. Dùng câu hỏi tò mò thay cho câu hỏi kiểm tra, và cho con đổi vai làm người kể cho người khác nghe. Khi con thấy người lớn thật sự muốn nghe, con sẽ muốn kể.