MachLac.comMạch Lạc
Cùng trẻ tập kể chuyện

Kể chuyện bằng đồ chơi và rối tay: để con dựng chuyện có mở có kết

Kể chuyện bằng đồ chơi và rối tay cho con một sân khấu nhỏ để dựng chuyện: vài nhân vật, một chỗ diễn, một rắc rối và một nghi thức chào kết khép chuyện lại.

Two Vietnamese siblings behind an upturned cardboard box used as a tiny stage, sock puppets on their hands, small wooden animals lined up in front, cosy living room, backs visible

Kể chuyện bằng đồ chơi và rối tay giúp con dựng một câu chuyện có mở có kết vì nhân vật nằm ngay trong tay: con nhìn thấy ai đang ở trên sân khấu, thấy ai vừa đi ra, ai vừa đến. Chỉ cần vài nhân vật, một chỗ diễn, một chuyện rắc rối và một cách chào kết quen thuộc, câu chuyện tự có hình dạng.

Phần lớn trẻ đã tự làm điều này khi cầm hai con thú bông nói chuyện với nhau. Việc của người lớn là thêm vài chiếc khung nhẹ để những màn tự phát ấy có đầu có đuôi hơn. Phần dưới nói vì sao đồ vật giúp con kể, cách chuẩn bị, cách làm rối tay đơn giản, và cách dẫn mở, thân, kết mà không giành vai của con.

Vì sao đồ vật trong tay giúp con kể dễ hơn

Kể chuyện chỉ bằng lời đòi con giữ mọi thứ trong đầu: ai là ai, ai đang ở đâu, ai vừa nói gì. Khi có đồ vật, phần lớn những thông tin đó nằm ngoài, trên mặt bàn. Con khủng long đang đứng cạnh cái hộp là đang ở "nhà", con thỏ vừa bị nhấc ra khỏi bàn là đã "đi vắng". Con không cần nhớ, chỉ cần nhìn.

Đồ vật còn cho con một cách nói khác. Khi nhân vật nói, con đổi giọng, và việc đổi giọng giúp tách các nhân vật ra rõ ràng. Nhiều trẻ ít nói khi được hỏi trực tiếp lại nói rất nhiều khi cầm một con rối, vì người nói lúc đó là con rối chứ không phải con.

Một lợi ích nữa là đồ vật làm câu chuyện chuyển động. Con cho con xe chạy từ đầu bàn tới cuối bàn, đó là một hành trình. Con cho hai con vật chạm nhau, đó là một cuộc gặp. Mỗi chuyển động là một việc trong câu chuyện, và chuỗi chuyển động chính là chuỗi việc. Con đang sắp thứ tự bằng tay trước khi sắp bằng lời.

Cũng vì vậy mà kể bằng đồ chơi hợp với cả những bạn nhỏ hiếu động, khó ngồi yên nghe truyện. Tay chân được hoạt động, đầu óc đi theo câu chuyện.

Chuẩn bị: ít nhân vật, một chỗ diễn

Sai lầm hay gặp là đổ cả thùng đồ chơi ra sàn. Có quá nhiều nhân vật, con chọn mãi không xong, hoặc cho tất cả cùng nói một lúc. Một câu chuyện ngắn chỉ cần hai, tối đa ba nhân vật. Rủ con chọn trước: "Hôm nay ai sẽ có chuyện nhỉ?". Con chọn, những đồ còn lại cất đi.

Thêm một chỗ diễn có ranh giới rõ: một cái khay, một tấm khăn trải trên sàn, mặt trên của chiếc thùng giấy úp ngược. Ranh giới giúp con biết nhân vật đang ở trong hay ngoài câu chuyện. Nhân vật bước vào khăn là xuất hiện, bước ra là rời đi. Đơn giản như vậy mà khung truyện đã rõ hơn rất nhiều.

Có thể thêm một hai đạo cụ làm bối cảnh: cái cốc úp ngược là ngọn đồi, miếng vải xanh là dòng sông, cái hộp giày là ngôi nhà. Đạo cụ gợi ra nơi chốn, và nơi chốn gợi ra việc: có sông thì phải qua sông, có đồi thì phải leo đồi. Con tự tìm ra rắc rối từ chính bối cảnh mình dựng.

Thời gian cũng nên ngắn. Một màn kể vài phút là đủ, kéo dài quá con sẽ chuyển sang bày đồ chơi tự do, điều đó cũng tốt nhưng không còn là tập kể nữa.

Làm rối tay đơn giản trong một buổi tối

Rối tay không cần khéo tay. Rối càng đơn giản, con càng tập trung vào câu chuyện thay vì vào con rối. Vài cách làm dễ:

  1. Rối tất: lấy một chiếc tất cũ, dán hoặc khâu hai chiếc cúc làm mắt, cắt một mảnh vải làm tai hoặc lưỡi. Đút tay vào, ngón cái làm hàm dưới.
  2. Rối túi giấy: dùng túi giấy đáy vuông, vẽ mặt ở phần đáy gập, miệng nhân vật mở khi gập ngón tay.
  3. Rối que: vẽ nhân vật lên bìa cứng, cắt ra, dán vào que đũa hay que kem. Loại này dễ làm nhiều nhân vật cho một câu chuyện.
  4. Rối ngón tay: cắt các ống giấy nhỏ vừa ngón tay, vẽ mặt lên. Một bàn tay có đủ năm nhân vật cho một gia đình.
  5. Rủ con cùng làm từ đầu: con chọn màu, chọn tên, quyết định nhân vật hiền hay nghịch. Rối do con làm, con sẽ muốn cho nó "có chuyện".

Mỗi con rối nên có một đặc điểm dễ nhận ra, như tai dài, mũi đỏ, giọng ồm. Đặc điểm này giúp con nhớ nhân vật là ai mỗi lần lấy ra, và giúp người xem phân biệt các nhân vật. Cất rối vào một hộp riêng, khi lấy ra là biết sắp có chuyện, như một nghi thức nhỏ mở màn.

Mở chuyện: nhân vật ra chào và cho biết đang ở đâu

Cái khó của trẻ khi kể bằng đồ chơi là thường lao ngay vào hành động: con khủng long cắn con thỏ, con xe đâm con tàu. Người xem không biết các nhân vật là ai, đang ở đâu, vì sao lại thế. Một cách tạo thói quen mở đầu là cho mỗi nhân vật ra "chào khán giả" trước.

Người lớn làm mẫu: con rối bước ra, cúi chào, nói "Chào cả nhà, mình là Thỏ Tai Dài, mình sống ở ngôi nhà bên bờ sông". Một câu đó đủ cho tên, nơi ở, và một gợi ý về bối cảnh. Rồi đến lượt nhân vật của con ra chào. Con thường bắt chước rất nhanh, vì đây là việc vui và có nhịp.

Sau màn chào, hỏi một câu dẫn: "Hôm nay Thỏ định làm gì nhỉ?". Câu trả lời của con chính là điểm khởi đầu của câu chuyện. Có thể là đi hái cà rốt, đi thăm bạn, đi tìm chiếc khăn. Khi đã có một mong muốn, câu chuyện đã có hướng, và con biết nhân vật của mình đang đi tới đâu.

Màn chào cũng có tác dụng chuyển con từ chơi tự do sang kể chuyện. Nghe tiếng "chào cả nhà", con biết đây là lúc diễn, và tự giữ mạch tốt hơn.

Thân chuyện: một rắc rối và cách xoay xở

Câu chuyện bằng đồ chơi trở nên hấp dẫn khi có một chuyện rắc rối. Thỏ đi hái cà rốt nhưng phải qua sông, mà cầu bị gãy. Xe tải chở hàng nhưng bị kẹt bánh trong bùn. Rắc rối không cần lớn, chỉ cần đủ để nhân vật phải làm gì đó.

Nếu con chưa nghĩ ra rắc rối, người lớn có thể đưa vào qua nhân vật của mình: con rối của mẹ chạy ra báo tin "Ôi, cầu gãy rồi!". Sau đó trả lượt cho con: "Thỏ sẽ làm sao đây?". Con được giải quyết vấn đề bằng nhân vật của mình, và phần thân câu chuyện hình thành từ các lần thử: thử nhảy qua, không được; nhờ Rùa chở, được.

Hai hay ba lần thử là đủ. Nhiều bạn rất thích lặp lại, cho nhân vật thử năm sáu lần. Người lớn có thể nhẹ nhàng hỏi "Có bạn nào giúp được Thỏ không nhỉ?" để mở lối ra. Không cần ép, nhưng gợi để con thấy câu chuyện có thể tiến về phía kết.

Ở phần này, dễ xảy ra xô xát: nhân vật đánh nhau, ném nhau. Trẻ khám phá xung đột qua đồ chơi là bình thường. Người lớn có thể đưa thêm hướng giải quyết bằng lời, như cho một nhân vật hỏi "Sao bạn giận thế?", để câu chuyện có chỗ nói chuyện chứ không chỉ có đánh nhau.

Kết chuyện: về nhà, cất đồ, chào khán giả

Trẻ hay để câu chuyện bằng đồ chơi trôi tuột không kết, hoặc kết đột ngột bằng việc bỏ đồ xuống đi chỗ khác. Một nghi thức kết quen thuộc giúp con học cách khép chuyện.

Nghi thức đơn giản nhất là nhân vật quay về nhà. Thỏ qua được sông, hái được cà rốt, rồi quay về ngôi nhà bên bờ sông. Câu chuyện khép đúng vào chỗ đã mở. Người lớn có thể hỏi "Thỏ về nhà rồi làm gì?" để con thêm một câu kết, như "Thỏ nấu canh cà rốt, mời Rùa sang ăn".

Sau đó là màn chào khán giả lần nữa: nhân vật cúi chào, nói "Hết chuyện rồi, cảm ơn cả nhà". Cả nhà vỗ tay. Rồi con rối được cất vào hộp. Chuỗi hành động này cho con một cảm giác rõ ràng rằng câu chuyện đã kết thúc trọn vẹn, khác hẳn cảm giác bỏ dở.

Lâu dần, con sẽ tự nghĩ ra cái kết của mình mà không cần nghi thức. Nhưng ở giai đoạn đầu, nghi thức như một chiếc cửa đóng lại, giúp con biết khi nào câu chuyện xong.

Người lớn ở vai phụ, con ở vai chính

Khi cùng con kể bằng đồ chơi, người lớn rất dễ trở thành người dẫn truyện chính, vì người lớn nghĩ nhanh hơn và có nhiều ý hơn. Nhưng nếu người lớn cầm trịch, con chỉ còn làm theo. Tốt nhất người lớn nhận một vai phụ: người bạn, người hàng xóm, người đưa tin.

Vai phụ cho người lớn quyền đưa vào một rắc rối hay gợi một lối ra, nhưng quyết định vẫn thuộc về nhân vật của con. Khi con không biết làm gì, nhân vật của người lớn có thể hỏi "Bạn có cần mình giúp không?", để con chọn nhận hay không.

Không chấm điểm, không khen kiểu "con kể hay nhất nhà", không so với anh chị. Phản hồi tốt nhất là phản hồi trong vai: nhân vật của mẹ reo lên khi Thỏ qua được sông, nhân vật của bố hỏi Thỏ có mệt không. Con cảm thấy câu chuyện của mình có người theo dõi và quan tâm.

Nếu bố mẹ có lo lắng về việc con nói, hiểu, hoặc cách con chơi cùng người khác, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ. Kể chuyện bằng đồ chơi là hoạt động vui ở nhà, không phải công cụ đánh giá.

Câu hỏi thường gặp

Kể chuyện bằng đồ chơi khác gì với chơi đồ chơi bình thường?

Khi chơi tự do, con có thể bày đồ, xếp đồ mà không có câu chuyện. Kể chuyện bằng đồ chơi thêm một khung nhẹ: có nhân vật ra chào, có một mong muốn hay rắc rối, có cách giải quyết và có lúc kết. Cả hai đều tốt, chỉ là mục đích khác nhau.

Nên dùng bao nhiêu nhân vật cho một câu chuyện?

Hai hoặc ba nhân vật là vừa với trẻ nhỏ. Nhiều hơn dễ làm con rối, khó nhớ ai đang ở đâu và ai đang nói. Rủ con chọn nhân vật trước khi bắt đầu, những đồ chơi còn lại cất đi để chỗ diễn gọn.

Con chỉ cho các nhân vật đánh nhau thì có sao không?

Trẻ khám phá xung đột qua đồ chơi là chuyện thường. Người lớn có thể dùng nhân vật của mình để đưa thêm lời nói vào, ví dụ hỏi vì sao bạn giận, hoặc gợi một cách làm lành. Nếu thấy lo lắng kéo dài về hành vi của con, hãy hỏi bác sĩ nhi.

Không khéo tay có làm được rối tay không?

Được. Rối càng đơn giản càng tốt, vì con sẽ chú ý vào câu chuyện thay vì vào con rối. Một chiếc tất cũ với hai chiếc cúc, một túi giấy có vẽ mặt, hay hình vẽ dán vào que đũa đều đủ dùng. Rủ con cùng làm còn vui hơn.

Làm sao để con biết kết thúc câu chuyện thay vì bỏ dở?

Tạo một nghi thức kết quen thuộc: nhân vật quay về nhà, chào khán giả, cả nhà vỗ tay rồi cất rối vào hộp. Lặp lại nhiều lần, con sẽ quen khép chuyện và dần tự nghĩ ra cái kết của riêng mình.

Người lớn nên tham gia ở mức nào?

Nhận vai phụ như người bạn, người hàng xóm hoặc người đưa tin. Vai phụ cho phép đưa vào rắc rối hay gợi lối ra, nhưng quyết định vẫn thuộc về nhân vật của con. Tránh cầm trịch toàn bộ câu chuyện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138