Ghi âm lời mình kể rồi nghe lại là cách nhanh nhất để thấy chỗ lan man và chỗ thiếu ý mà khi nói mình không nhận ra. Cách làm: chọn một chuyện thật kể trong hai ba phút, ghi một lần không dừng, nghe lại ba lượt với ba mục đích khác nhau, đánh dấu chỗ gãy, vẽ lại khung bằng vài mũi tên, rồi kể lần hai và so hai bản.
Khi đang nói, đầu óc người kể bận ba việc cùng lúc: nhớ chuyện, tìm từ, để ý người nghe. Không còn chỗ để nghe chính mình. Bản ghi âm tách việc nghe ra một lúc khác, khi đầu óc rảnh, và lúc đó những thứ vô hình bỗng hiện rõ: một ý lặp ba lần, một đoạn nhảy cóc, một câu bỏ lửng. Bài này đi qua cách làm sao cho bản ghi âm thành công cụ sửa mạch, không thành dịp tự chê giọng mình.
Vì sao nghe giọng mình thấy lạ, và vì sao không cần bận tâm
Gần như ai nghe giọng mình trong bản ghi âm lần đầu cũng thấy lạ, thậm chí khó chịu. Lý do là khi nói, mình nghe giọng mình cả qua không khí lẫn qua xương sọ, nên giọng trong đầu trầm và đầy hơn. Bản ghi chỉ có phần qua không khí, gần với những gì người khác vẫn nghe.
Cảm giác lạ này hay khiến người ta tắt bản ghi sau mười giây, và mất luôn cơ hội học được gì từ nó. Vì vậy, trước khi nghe, nhắc mình rằng mục tiêu không phải là đánh giá giọng hay hay dở. Mục tiêu là nghe mạch: các ý nối nhau thế nào, có chỗ nào người nghe sẽ lạc.
Cũng đừng sa vào chỉnh giọng vùng miền hay cách phát âm trong bài luyện này. Giọng nói là một phần của người kể, và người nghe quen thuộc với mình đã quen giọng đó. Thứ cần sửa là cách các ý nối nhau, thứ mà giọng nào cũng làm tốt được nếu khung rõ.
Sau hai ba lần nghe, cảm giác lạ thường giảm đi nhiều. Lúc đó sự chú ý mới thật sự chuyển từ giọng sang nội dung. Đây là lý do nên làm việc này vài lần trong vài tuần, thay vì thử một lần rồi bỏ.
Chọn chuyện gì để ghi
Một chuyện thật đã xảy ra. Chuyện trong ngày, một lần đi chợ, một sự cố nhỏ ở chỗ làm. Chuyện thật có sẵn diễn biến nên người kể không phải bịa thêm, và sự chú ý dồn được vào việc sắp ý.
Dài khoảng hai đến ba phút. Ngắn quá thì không đủ chỗ để mạch gãy. Dài quá thì nghe lại mất nhiều thời gian và dễ bỏ ngang. Hai ba phút là độ dài của một lần kể chuyện bình thường với người thân.
Có một bước ngoặt nhỏ. Chuyện có một chỗ đổi hướng, như tưởng lỡ xe mà lại kịp, tưởng mất đồ mà tìm được, giúp lộ rõ việc mình có dựng được phần trước bước ngoặt cho đủ hay không. Chuyện phẳng từ đầu tới cuối thì ít chỗ để mạch gãy, và cũng ít điều để học.
Chưa từng kể với ai. Chuyện đã kể nhiều lần thì đã được mài trơn, ít lỗi để thấy. Chuyện mới kể lần đầu mới lộ đúng thói quen tự nhiên của mình, và đó là thứ cần soi.
Không có chuyện riêng của người khác. Bản ghi có thể nằm trong điện thoại lâu, có khi bị sao lưu lên mạng. Chọn chuyện của chính mình, hoặc đổi tên người khác thành vai, để bản ghi không chứa đời tư của ai.
Cách ghi: một lần, không dừng, như đang kể cho ai đó
Cách ghi quyết định bản ghi có giá trị hay không. Bản ghi được dừng lại sửa nhiều lần thì không còn phản ánh cách mình kể tự nhiên.
- Ngồi chỗ yên tĩnh, đặt điện thoại cách miệng một gang tay, bật ghi âm.
- Hình dung một người nghe cụ thể, như mẹ, một người bạn, và kể như đang nói với họ. Có người nghe trong đầu thì lời kể tự nhiên hơn nhiều so với nói vào khoảng trống.
- Kể một lần từ đầu tới cuối, không dừng lại sửa. Nếu vấp, cứ nói tiếp như khi kể thật. Chỗ vấp chính là thứ cần nghe lại.
- Không chuẩn bị trước bằng giấy. Lần ghi đầu cần phản ánh cách mình kể khi không chuẩn bị, vì phần lớn chuyện kể trong đời là như vậy.
- Ghi xong, đặt tên bản ghi theo ngày và chủ đề, rồi để đó ít nhất vài giờ trước khi nghe. Nghe ngay sau khi ghi, đầu vẫn còn nhớ rõ ý định nên dễ tự lấp chỗ thiếu.
Nghe lại ba lượt, mỗi lượt một mục đích
Lượt một, nghe như người lạ. Không dừng, không ghi chép. Chỉ tự hỏi: nếu mình là người chưa biết gì về chuyện này, nghe xong có kể lại được không? Có chỗ nào mình phải tự đoán ý? Ghi nhớ cảm giác chung, kiểu "đoạn giữa hơi rối", "đầu dài quá".
Lượt hai, nghe để tìm chỗ lan man. Dừng mỗi khi thấy lời kể đi ra khỏi trục chính: kể một chi tiết phụ dài, lặp lại một ý đã nói, rẽ sang chuyện khác rồi mới quay về. Ghi lại thời điểm và một chữ mô tả vào cuốn sổ, như "phút một: kể chuyện gửi xe, không cần".
Lượt ba, nghe để tìm chỗ thiếu ý. Đây là lượt khó nhất, vì cái thiếu thì không phát ra tiếng. Để ý những chỗ hai câu liền nhau mà không rõ vì sao câu sau đến sau câu trước, những đại từ "nó", "họ" không rõ là ai, những kết quả xuất hiện mà không có nguyên nhân. Mỗi chỗ như vậy là một bước mình thấy hiển nhiên nên bỏ qua.
Ba lượt có vẻ nhiều, nhưng với một bản ghi ba phút, tổng cộng chỉ chừng mười lăm phút, kể cả lúc dừng ghi chép. Tách mục đích ra giúp tai bắt được nhiều hơn hẳn so với nghe một lượt mà cố để ý mọi thứ.
Dấu hiệu lan man và dấu hiệu thiếu ý
Hai loại lỗi này ngược nhau nhưng hay đi cùng nhau trong một bản ghi: người kể nói dài ở chỗ không cần và nói hụt ở chỗ cần. Bảng dưới gom các dấu hiệu dễ nhận khi nghe lại.
| Nghe thấy | Thường là dấu hiệu của | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| "À mà", "nói chung là", "thì là" lặp nhiều | Đang tìm ý tiếp theo, chưa biết đi đâu | Vẽ khung trước khi kể lần hai |
| Cùng một ý nói hai ba lần bằng lời khác | Lan man, sợ người nghe chưa hiểu | Nói một lần, rõ, rồi đi tiếp |
| Một chi tiết phụ kéo dài | Lan man, rẽ nhánh | Gói vào một câu hoặc bỏ |
| "Rồi nó…" mà không rõ nó là ai | Thiếu ý, đại từ mơ hồ | Gọi lại bằng tên hoặc vai |
| Kết quả xuất hiện đột ngột | Thiếu ý, nhảy cóc qua nguyên nhân | Thêm một câu vì sao |
| Câu chuyện dừng mà không có câu kết | Thiếu ý ở phần kết | Thêm một câu khép lại điều đã mở |
Tiếng đệm như "à", "ờ" không phải lúc nào cũng là lỗi; một ít tiếng đệm làm lời nói tự nhiên. Đáng để ý là khi chúng dày đặc ở một đoạn, vì đó thường là đoạn người kể chưa rõ mình đang đi đâu. Chữa tiếng đệm tận gốc là chữa cái khung, không phải cố nhịn tiếng.
Vẽ lại khung rồi kể lần hai
Sau ba lượt nghe, lấy cuốn sổ ra, vẽ lại khung của câu chuyện bằng bốn đến sáu mũi tên. Mỗi mũi tên một mốc: bối cảnh, việc xảy ra, bước ngoặt, kết quả, điều đọng lại. Những đoạn lan man đã đánh dấu thì không có chỗ trên khung. Những chỗ thiếu ý thì thêm một mũi tên hoặc một chữ "vì" giữa hai mũi tên.
Kể lần hai, ghi âm lại, chỉ nhìn vào khung mũi tên. Không viết sẵn cả câu, vì đọc thuộc sẽ làm mất tính tự nhiên và cũng không phải là kỹ năng cần luyện. Mục tiêu là đầu óc quen với việc có khung rồi mới nói, để lần sau kể cho người thật, khung tự hiện ra mà không cần giấy.
Nghe lần hai một lượt duy nhất, rồi so với bản đầu: bản nào ngắn hơn, bản nào người lạ dễ theo hơn, những dấu hiệu trong bảng còn lại bao nhiêu. Thường bản hai ngắn hơn đáng kể mà lại đủ ý hơn. Sự khác biệt đó tự nó là động lực để tiếp tục.
Biến thành thói quen và giữ riêng tư
Làm việc này mỗi tuần một lần, trong một tháng, là đủ để thấy thay đổi. Không cần nhiều hơn. Mỗi lần chọn một chuyện khác nhau: một tuần kể chuyện ở chỗ làm, tuần sau kể một bộ phim, tuần sau nữa kể một chuyến đi. Mỗi loại chuyện lộ ra một kiểu lỗi khác nhau.
Giữ lại bản ghi đầu tiên. Sau một tháng, nghe lại bản đầu và bản mới nhất liền nhau. Nhiều người ngạc nhiên vì mình đã đổi khác thế nào, dù từng tuần không thấy rõ. Ngoài bản đầu tiên đó, các bản ghi luyện tập khác nên xoá sau khi đã nghe và ghi chép xong.
Xoá có hai lý do. Thứ nhất là riêng tư: bản ghi có thể chứa chuyện về người khác, chuyện ở chỗ làm, và điện thoại có thể bị mất hoặc tự sao lưu lên mạng. Thứ hai là để tránh vòng nghe đi nghe lại tự chê mình. Bản ghi là công cụ để sửa mạch, dùng xong thì cất.
Nếu muốn có người cùng luyện, hai người có thể trao đổi bản ghi cho nhau, mỗi người nghe lượt một như người lạ và nói lại một câu nhận xét về chỗ khó theo. Góp ý nên nhắm vào chỗ mạch gãy, không nhắm vào giọng, cách phát âm hay vùng miền của người kể.
Câu hỏi thường gặp
Nghe giọng mình trong bản ghi âm thấy khó chịu thì phải làm sao?
Đó là cảm giác rất phổ biến, vì bình thường mình nghe giọng mình qua cả xương sọ nên trầm và đầy hơn. Cứ nghe tiếp vài lần, cảm giác sẽ giảm. Nhắc mình rằng mục tiêu là nghe mạch câu chuyện chứ không đánh giá giọng hay dở.
Bao lâu thì nên ghi âm luyện kể một lần?
Mỗi tuần một lần trong khoảng một tháng là đủ để thấy thay đổi rõ. Ghi dày hơn dễ thành mệt và bỏ cuộc. Sau tháng đầu, thỉnh thoảng ghi lại khi chuẩn bị một lần kể quan trọng là được.
Có nên viết sẵn bài rồi đọc vào máy ghi âm không?
Không nên cho mục đích luyện mạch. Đọc bài viết sẵn là luyện đọc chứ không luyện kể, và lỗi lan man hay thiếu ý trong lời nói tự nhiên sẽ không lộ ra. Chỉ nên vẽ khung bằng vài mũi tên cho lần kể thứ hai.
Làm sao nhận ra chỗ thiếu ý khi nghe lại?
Để ý những chỗ hai câu liền nhau mà không rõ vì sao câu sau đến sau câu trước, những đại từ không rõ chỉ ai, những kết quả không có nguyên nhân. Nghe với tư thế người lạ chưa biết gì về chuyện sẽ giúp những khoảng hụt đó hiện ra.
Có cần xoá bản ghi âm sau khi luyện không?
Nên xoá các bản luyện sau khi đã nghe và ghi chép, chỉ giữ bản đầu tiên để so sau một thời gian. Bản ghi có thể chứa chuyện về người khác hoặc chuyện công việc, để lâu trong điện thoại không an toàn.
Nhờ người khác nghe bản ghi của mình có nên không?
Có ích nếu người đó góp ý đúng chỗ: nghe như người lạ rồi nói đoạn nào khó theo. Nên nói rõ trước là mình cần nhận xét về mạch, không phải về giọng hay cách phát âm, để buổi góp ý không thành chê bai.