MachLac.comMạch Lạc
Cùng trẻ tập kể chuyện

Dạy trẻ kể chuyện theo tranh ở nhà: từ một tranh đến chuỗi bốn tranh

Dạy trẻ kể chuyện theo tranh nên đi từng nấc: một tranh để gọi tên và đoán việc, hai tranh để có chữ "rồi", ba rồi bốn tranh để chuyện có đầu có cuối.

Vietnamese mother and small child kneeling on a woven mat at home, four simple hand drawn picture cards laid in a row, child pointing, soft morning window light

Dạy trẻ kể chuyện theo tranh ở nhà nên đi từng nấc nhỏ: bắt đầu với một bức tranh để con gọi tên và đoán chuyện gì đang xảy ra, sang hai tranh để con dùng được chữ "rồi", lên ba tranh để có trước, giữa, sau, và tới bốn tranh thì thêm một chỗ vướng để câu chuyện có hướng đi. Mỗi nấc chỉ thêm một việc mới, nên con không bị ngợp.

Người lớn hay đưa ngay cho con một cuốn truyện tranh dày rồi hỏi "con kể xem", và con chỉ vào từng hình gọi tên đồ vật. Không phải con không biết kể, mà bước nhảy quá dài. Phần dưới đây đi qua từng nấc, cách chọn tranh, những câu nên nói trong lúc con kể, và khi nào cần dừng lại để hỏi người có chuyên môn.

Một bức tranh: từ gọi tên đồ vật sang hỏi chuyện gì đang xảy ra

Với một bức tranh đơn, phần lớn trẻ nhỏ sẽ làm một việc rất tự nhiên là gọi tên: con mèo, cái ghế, bà. Đây chưa phải kể chuyện, nhưng là nền để kể. Người lớn đừng vội gạt đi. Gật đầu, nhắc lại tên con vừa nói, rồi mới đẩy thêm một nấc bằng câu hỏi về hành động: "Con mèo đang làm gì?". Câu hỏi này chuyển con từ danh sách đồ vật sang một sự việc, và sự việc là viên gạch đầu tiên của câu chuyện.

Nấc tiếp theo là hỏi về lý do hoặc cảm xúc: "Sao con mèo lại trèo lên ghế?", "Bà có vui không?". Con có thể trả lời rất ngắn, thậm chí trả lời lạc ý. Không sao cả. Điều mình đang tập là thói quen nhìn một bức tranh và thấy trong đó có người, có việc, có lý do. Khi con quen nhìn như vậy, một tranh đã chứa nửa câu chuyện.

Một bức tranh tốt cho nấc này nên có ít nhân vật và một hành động rõ: một bạn nhỏ đang tưới cây, một chú chó đang kéo chiếc dép. Tranh quá nhiều chi tiết, kiểu cảnh chợ đông người, làm con mải đếm và gọi tên chứ không đọc ra việc. Ở giai đoạn đầu, ít mà rõ tốt hơn nhiều mà rối.

Chọn tranh thế nào cho dễ kể

Tranh để tập kể không cần đẹp hay đắt. Cần ba điều. Thứ nhất, nhân vật nhìn ra được ngay là ai, và nếu có nhiều tranh thì nhân vật đó giống nhau từ tranh này sang tranh khác, để con không nghĩ đó là một bạn khác. Thứ hai, mỗi tranh có đúng một việc chính. Thứ ba, các tranh nối nhau bằng một thay đổi nhìn thấy được: cái cốc đầy rồi vỡ, quả bóng trên tay rồi mắc trên cây, trời nắng rồi mưa.

Nguồn tranh có sẵn quanh nhà khá nhiều. Truyện tranh mỏng cho trẻ mẫu giáo, tờ tranh trong vở tập tô, ảnh chụp cả nhà đi chơi in ra, hoặc tranh bố mẹ tự vẽ bằng bút chì vài nét. Tranh tự vẽ lại có cái lợi riêng: người lớn chủ động được mỗi tranh chứa đúng một việc, và con thường thích thú khi thấy bố mẹ vẽ vụng.

Nên tránh tranh có chữ trong ô thoại khi con chưa biết đọc. Con sẽ hỏi chữ đó là gì, người lớn đọc lên, và thế là câu chuyện trở thành của người viết chứ không còn là của con. Với trẻ đã biết đọc, có thể che ô chữ lại để con tự đặt lời cho nhân vật. Cũng tránh tranh có cảnh đáng sợ hoặc buồn nặng nề ở giai đoạn đầu, vì con sẽ dừng lại ở cảm xúc đó và không muốn đi tiếp chuyện.

Hai tranh: lúc chữ "rồi" xuất hiện

Đặt hai tranh cạnh nhau là lần đầu con phải nghĩ tới thứ tự. Tranh trái, bạn nhỏ cầm cây kem. Tranh phải, cây kem rơi xuống đất. Hỏi con: "Tranh này có gì? Rồi sao nữa?". Khi con nói được một câu nối hai tranh, kiểu "bạn ăn kem rồi kem rơi", con vừa kể xong một câu chuyện nhỏ nhất có thể: một trạng thái và một thay đổi.

Ở nấc này, chữ nối quan trọng nhất là "rồi". Người lớn nên dùng nó nhiều khi tự làm mẫu, đặt tay lên tranh thứ nhất khi nói vế trước, chuyển tay sang tranh thứ hai khi nói "rồi". Động tác tay giúp con thấy thứ tự bằng mắt chứ không chỉ bằng tai. Dần dần con sẽ tự làm động tác đó, và đó là dấu hiệu con đã nắm được ý "trước – sau".

Một cách thử vui là đảo hai tranh. Cây kem rơi trước, bạn nhỏ cầm kem sau. Hỏi con có gì lạ không. Nhiều bạn sẽ bật cười và nói "kem rơi rồi sao cầm được". Tiếng cười đó cho thấy con hiểu rằng thứ tự không phải tuỳ ý, mà đi theo cách mọi việc xảy ra thật. Nếu con không thấy gì lạ, cũng không cần giảng, cứ quay lại đúng thứ tự và kể chậm hơn.

Ba tranh: có đầu, có giữa, có cuối

Khi con đã quen nối hai tranh, thêm tranh thứ ba ở giữa. Ví dụ: bạn nhỏ thấy quả xoài trên cây, bạn bắc ghế trèo lên, bạn cầm quả xoài cười. Ba tranh là số đẹp để con cảm được rằng câu chuyện có điểm bắt đầu, có đoạn diễn ra, và có điểm kết. Hai tranh chỉ là trước và sau, ba tranh mới có một hành trình.

Ở đây có thể giới thiệu thêm hai từ chỉ thứ tự: "đầu tiên" cho tranh một, "cuối cùng" cho tranh ba. Tranh giữa vẫn dùng "rồi" hoặc "sau đó". Không cần bắt con nói đủ ba từ, chỉ cần người lớn dùng đều đặn khi làm mẫu. Trẻ học từ nối giống học từ mới: nghe nhiều lần trong ngữ cảnh rồi tự dùng, không phải học thuộc.

Ba tranh cũng là lúc con bắt đầu thêm chi tiết của riêng mình, như "bạn ấy đói bụng nên muốn ăn xoài", dù tranh không vẽ cái bụng đói. Đây là điều đáng mừng, vì con đang tự lấp khoảng trống giữa các tranh bằng lý do. Người lớn chỉ cần phản hồi bằng cách nhắc lại: "À, bạn đói bụng nên trèo lên hái xoài". Câu nhắc lại vừa khen ngầm, vừa gói ý của con thành một câu gọn hơn.

Bốn tranh: thêm một chỗ vướng để chuyện có hướng

Bốn tranh là nấc mà câu chuyện bắt đầu có sức hút, vì có chỗ cho một trục trặc. Chuỗi kinh điển là: có một mong muốn, gặp một trở ngại, tìm cách xoay xở, và kết quả. Ví dụ: bạn nhỏ muốn thả diều, diều mắc vào cành cây, bạn nhờ anh trai lấy cây sào gỡ xuống, hai anh em cùng thả diều trên bờ đê.

Tranh thứ hai, chỗ vướng, thường là tranh con thích nhất và kể dài nhất, vì có cảm xúc mạnh. Nhiều bạn dừng lại ở đó và quên mất hai tranh sau. Người lớn có thể nhẹ nhàng chạm vào tranh thứ ba và hỏi "Rồi bạn làm gì?". Câu hỏi không chê con kể dài, chỉ chỉ hướng cho câu chuyện đi tiếp.

Không phải bộ bốn tranh nào cũng phải có trục trặc. Có những chuỗi chỉ là bốn bước của một việc quen, như đánh răng hay gấp quần áo, và chúng hợp với việc tập trình tự. Nhưng khi muốn con thấy câu chuyện là một thứ có hấp dẫn, có lý do để người nghe chờ đợi, thì chuỗi có chỗ vướng là lựa chọn tốt. Trẻ lớn hơn có thể được hỏi thêm: "Nếu anh trai không có ở đó thì bạn sẽ làm sao?". Câu hỏi này mở ra một nhánh chuyện mới mà con tự nghĩ.

Câu gợi của người lớn ở từng nấc

Bảng dưới là những câu ngắn người lớn có thể dùng khi ngồi cùng con. Không cần nói hết, chọn một hai câu hợp với lúc đó là đủ.

NấcViệc con đang tậpCâu gợi gợi ý
Một tranhThấy hành động và lý do"Bạn ấy đang làm gì?", "Sao bạn ấy lại làm thế?"
Hai tranhNối trước và sau bằng chữ "rồi""Lúc đầu thế này, rồi sao nữa?"
Ba tranhCó đầu, giữa, cuối"Đầu tiên bạn ấy làm gì?", "Cuối cùng thì sao?"
Bốn tranhCó mong muốn, trở ngại, xoay xở, kết quả"Bạn ấy muốn gì?", "Có chuyện gì khó?", "Bạn ấy làm thế nào?"
Kể lại cả chuỗiNói liền một mạch"Con kể lại từ đầu cho bố nghe với"

Điểm chung của mọi câu gợi là chúng hỏi, không phát biểu thay con. Khi người lớn lỡ kể thay một đoạn, cứ dừng lại, chỉ vào tranh tiếp theo và trả lượt nói cho con. Mục đích của buổi ngồi không phải là có một câu chuyện hoàn chỉnh, mà là con được tự nối các tranh bằng lời của mình, dù lời đó còn vụng.

Giữ nhịp ở nhà và khi nào hỏi người có chuyên môn

Mỗi buổi chỉ nên vài phút, lúc con đang vui và không đói, không buồn ngủ. Trước giờ ngủ là thời điểm nhiều nhà chọn, vì không khí yên và con thường muốn kéo dài thời gian thức. Nếu con không muốn, cứ gác lại. Kể theo tranh có giá trị khi con thấy đó là lúc được nói chuyện với bố mẹ, không phải lúc phải trả bài.

Đừng dùng kể theo tranh để đo con giỏi hay kém, và đừng so với anh chị hay bạn cùng lớp. Mỗi trẻ có nhịp riêng: có bạn kể dài, có bạn kể hai câu là xong, có bạn thích tự vẽ thêm tranh của mình. Việc của người lớn là tạo cơ hội và lắng nghe, còn con đi tới đâu là chuyện của từng con.

Nếu bố mẹ có băn khoăn về khả năng nói của con, ví dụ con rất ít nói so với điều mình kỳ vọng, khó hiểu lời người khác, hoặc lời nói có thay đổi bất thường, thì hoạt động ở nhà không thay được việc gặp người chuyên môn. Hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ trị liệu để được xem xét cụ thể. Bài viết này chỉ bàn về một hoạt động chơi cùng con, không dùng để đánh giá sự phát triển của trẻ.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu kể chuyện theo tranh được?

Không có một mốc cứng. Nhiều trẻ đã thích chỉ tranh và gọi tên từ rất sớm, đó đã là bước đầu. Người lớn cứ bắt đầu ở nấc một tranh, quan sát con phản ứng ra sao rồi mới thêm tranh. Thấy con hứng thú thì đi tiếp, thấy con lảng đi thì quay về nấc trước.

Con chỉ gọi tên đồ vật trong tranh, không chịu kể thì sao?

Đó là bước tự nhiên trước khi kể. Người lớn nhắc lại tên con vừa nói rồi hỏi thêm về hành động, ví dụ con mèo đang làm gì. Lặp lại như vậy qua nhiều buổi, con sẽ dần chuyển từ gọi tên sang mô tả việc. Đừng ép con nói thành câu dài ngay.

Có nên dùng sách tranh có chữ để tập kể không?

Với trẻ chưa biết đọc, sách có ô chữ dễ làm câu chuyện thành phần đọc của người lớn. Có thể dùng sách đó nhưng che chữ lại, hoặc chỉ dùng phần hình. Với trẻ biết đọc, che ô thoại để con tự đặt lời cho nhân vật thường thú vị hơn là đọc nguyên văn.

Con kể khác hẳn nội dung tranh thì có cần sửa không?

Không cần sửa ngay. Con đang tưởng tượng và thêm lý do riêng, đó là phần sáng tạo đáng quý. Nếu muốn quay về tranh, người lớn hỏi một câu gợi như trong tranh này bạn ấy cầm gì, rồi để con tự điều chỉnh. Giữ hứng kể quan trọng hơn kể đúng từng chi tiết.

Mỗi buổi kể theo tranh nên kéo dài bao lâu?

Vài phút là đủ với trẻ nhỏ, miễn là con còn vui. Kéo dài khi con đã mệt sẽ làm con gắn hoạt động này với cảm giác bị bắt. Tốt hơn là kể ngắn nhưng đều, ví dụ mỗi tối một chuỗi tranh, hơn là một buổi rất dài rồi bỏ cả tuần.

Khi nào nên đưa con đi gặp người chuyên môn về ngôn ngữ?

Khi bố mẹ có lo lắng thật về việc nói và hiểu lời của con, hoặc thấy lời nói của con thay đổi bất thường. Hoạt động kể chuyện ở nhà không dùng để đánh giá phát triển. Hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ trị liệu để được xem xét đúng với từng trẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138