Muốn kể lại một bộ phim cho người chưa xem mà họ theo kịp, hãy hỏi trước họ có định xem không, mở bằng ba câu khung (phim loại gì, ai muốn gì, điều gì chặn đường), gọi nhân vật theo vai thay vì đọc một loạt tên, chỉ giữ những cảnh đẩy chuyện đi, và dừng lại trước cái kết nếu người nghe còn muốn tự xem.
Cái khó của kể phim không nằm ở trí nhớ. Người kể nhớ rất nhiều, và chính vì nhớ nhiều nên đổ ra hết: cảnh mở đầu, bài nhạc, diễn viên đóng vai gì ở phim trước, rồi mới tới chuyện chính. Người nghe chưa có hình ảnh nào trong đầu nên phải tự dựng cả thế giới đó từ lời mình. Phần dưới đi qua từng bước để lời kể làm được việc đó.
Kể phim khác xem phim ở chỗ nào
Khi xem, khán giả được dẫn bằng hình ảnh, âm thanh, nét mặt diễn viên. Một cảnh im lặng ba phút vẫn có nghĩa vì người xem thấy được ánh mắt, căn phòng, ánh sáng. Khi kể, mọi thứ đó biến mất, chỉ còn lời. Người nghe phải giữ trong đầu ai là ai, đang ở đâu, chuyện đang tới đoạn nào, trong khi lời nói trôi qua và không quay lại được như dòng chữ trên giấy.
Vì vậy lời kể phim không phải là bản rút gọn của phim theo đúng thứ tự cảnh. Nó là một câu chuyện mới được dựng từ chất liệu của phim, với một mục tiêu duy nhất: người nghe hiểu chuyện gì đang xảy ra và muốn nghe tiếp. Nhiều cảnh rất đẹp trên màn ảnh lại vô nghĩa khi kể, còn một chi tiết nhỏ thoáng qua lại có thể là cái chốt giữ cả mạch.
Một cách nhìn dễ dùng: người kể đang làm đạo diễn lần thứ hai. Đạo diễn thật chọn góc máy; người kể chọn câu mở, chọn ba bốn cảnh, chọn chỗ dừng. Ai đã từng nghe một người kể phim dở thì nhớ cảm giác ấy: mười phút trôi qua vẫn chưa biết nhân vật chính là ai. Lỗi đó gần như luôn do người kể đi theo thứ tự của phim chứ không theo nhu cầu của người nghe.
Trước khi kể: hỏi người nghe muốn tới đâu
Mức mời xem. Người nghe định xem nhưng chưa chắc. Họ cần biết phim thuộc loại gì, không khí ra sao, nhân vật chính rơi vào tình thế nào. Kể chừng một phút, dừng ở tình thế ban đầu, không đi vào diễn biến giữa phim.
Mức kể nửa. Người nghe tò mò nhưng có thể không xem. Kể tới bước ngoặt đầu tiên, nói rõ cái giá nhân vật phải trả, rồi dừng ở câu hỏi lớn của phim. Họ biết đủ để bàn chuyện với người khác mà vẫn còn chỗ để bất ngờ nếu sau này xem.
Mức kể hết. Người nghe chắc chắn không xem, hoặc đã xem từ lâu và muốn nhớ lại. Lúc này được kể cái kết, nhưng vẫn nên báo trước một câu như "đoạn này mình kể luôn cái kết nhé" để người nghe có dịp ngăn lại.
Câu hỏi mẫu. Một câu đủ dùng: "Bạn có định xem phim này không, hay muốn nghe hết luôn?" Câu này mất ba giây mà tránh được tình huống khó chịu nhất khi kể phim là lộ mất cái kết của người khác.
Ba câu khung mở đầu
Người nghe cần một cái giá treo để móc các chi tiết vào. Cái giá đó là ba câu mở đầu. Câu một nói phim loại gì và diễn ra ở đâu, thời nào: "Phim tâm lý gia đình, chuyện xảy ra ở một thị trấn ven biển miền Trung mấy chục năm trước." Câu hai nói nhân vật chính là ai và muốn gì: "Cô con gái út muốn rời nhà lên thành phố học vẽ." Câu ba nói điều gì chặn đường: "Nhưng cha cô vừa mất, mẹ thì bệnh, và cả nhà trông vào chiếc thuyền cô đang giữ."
Sau ba câu đó, người nghe đã có bối cảnh, có người để theo, có một câu hỏi trong đầu: cô ấy sẽ đi hay ở. Mọi cảnh kể sau đều được hiểu như câu trả lời từng phần cho câu hỏi đó. Thiếu ba câu khung, người nghe sẽ nghe các cảnh như những mảnh rời rạc, không biết cái nào quan trọng.
Ví dụ trên là phim giả định, nhưng khung này áp được cho gần như mọi phim có cốt truyện: phim hành động (ai muốn cứu ai, kẻ nào cản), phim hài (ai muốn gì một cách vụng về), phim hoạt hình (con vật nhỏ muốn về nhà). Với phim không có cốt truyện rõ, như phim tài liệu, câu hai đổi thành "phim theo chân ai" và câu ba thành "phim đặt ra câu hỏi gì".
Gọi nhân vật theo vai, đừng đọc danh sách tên
Tối đa ba tên riêng. Người nghe nhớ được hai, ba tên mới gặp trong một lần nghe. Nhân vật thứ tư trở đi nên gọi theo vai: "ông chủ xưởng", "cậu em họ", "bà hàng xóm hay can". Cách gọi theo vai còn mang luôn thông tin về quan hệ, nên người nghe không phải nhớ thêm.
Gắn tên với một đặc điểm. Lần đầu nhắc tên, kèm một nét dễ hình dung: "Minh, cậu thợ máy ít nói", "Lan, cô bạn thân luôn đến muộn". Lần sau chỉ cần nói tên, người nghe tự nhớ ra nét đó.
Đừng đổi cách gọi giữa chừng. Đã gọi là "ông chủ xưởng" thì giữ nguyên tới cuối. Lỗi hay gặp là lúc đầu gọi theo vai, đến giữa chuyện chuyển sang gọi bằng tên diễn viên, rồi lại gọi bằng tên nhân vật. Người nghe tưởng đó là ba người khác nhau.
Tên diễn viên để sau. Nếu người nghe quan tâm ai đóng, nói ở cuối hoặc khi được hỏi. Chen tên diễn viên vào giữa lời kể là chen một lớp thông tin thứ hai, làm đứt mạch chuyện.
Chọn cảnh: giữ cảnh đẩy chuyện, bỏ cảnh chỉ đẹp
Một bộ phim dài có hàng chục cảnh. Lời kể vài phút chỉ chứa được bốn đến sáu cảnh. Câu hỏi để lọc rất đơn giản: nếu bỏ cảnh này, người nghe có còn hiểu vì sao chuyện sau xảy ra không?
| Loại cảnh | Giữ hay bỏ khi kể | Lý do |
|---|---|---|
| Cảnh nhân vật đưa ra quyết định lớn | Giữ | Đây là bản lề, thiếu nó các cảnh sau mất lý do |
| Cảnh lộ ra một bí mật | Giữ (nếu mức kể cho phép) | Đổi hướng câu chuyện, người nghe cần biết để theo tiếp |
| Cảnh cài một chi tiết dùng lại về sau | Giữ, kể ngắn | Không cài thì cái kết sẽ có vẻ từ trên trời rơi xuống |
| Cảnh phong cảnh, âm nhạc đẹp | Bỏ, hoặc gói một câu cảm nhận | Không chuyển được qua lời, kể dài chỉ làm chậm |
| Cảnh hành động kéo dài | Gộp thành một câu kết quả | "Hai bên rượt nhau suốt đêm, cuối cùng cậu ấy thoát được" |
| Tuyến phụ không ảnh hưởng tuyến chính | Bỏ hẳn | Mỗi tuyến phụ là thêm tên, thêm nơi chốn phải nhớ |
Khi đã lọc, kể các cảnh còn lại theo thứ tự thời gian của câu chuyện, kể cả khi phim xáo trộn thời gian bằng hồi tưởng. Người xem phim có hình ảnh để biết mình đang ở quá khứ; người nghe thì không. Nếu buộc phải giữ một đoạn hồi tưởng, đánh dấu rõ bằng lời: "quay lại hồi cô ấy còn nhỏ thì…", rồi "trở về hiện tại…".
Dừng đúng chỗ khi chưa được kể cái kết
Ở mức mời xem và kể nửa, chỗ dừng tốt nhất là ngay sau khi câu hỏi lớn của phim được đặt ra rõ ràng nhất. Ví dụ với phim giả định ở trên: "Đến lúc cô ấy nhận được giấy báo nhập học, cũng đúng hôm thuyền nhà bị hỏng. Cô chọn thế nào thì bạn xem nhé." Người nghe nhận được một câu chuyện có đầu, có thân, và một câu hỏi để mang theo.
Tránh hai kiểu dừng làm người nghe hụt hẫng. Kiểu thứ nhất là dừng giữa một cảnh: "rồi cô ấy đi ra bờ biển và… thôi bạn xem đi." Câu kể bị cắt như vậy không để lại câu hỏi, chỉ để lại cảm giác bị bỏ ngang. Kiểu thứ hai là gợi ý quá rõ: "cái kết buồn lắm, có người chết" — vừa lộ một phần cái kết, vừa không giúp gì cho việc hiểu chuyện.
Nếu người nghe hỏi dồn "rồi sao nữa", được kể thêm một mức, nhưng nói rõ ranh giới: "Mình kể thêm tới đoạn giữa thôi, phần cuối giữ lại cho bạn." Người nghe biết mình đang ở đâu trong lời kể, không lo bị lộ bất ngờ.
Một lời kể giả định: bản lộn xộn và bản có mạch
Bản lộn xộn: "Phim này hay lắm, mở đầu là cảnh biển đẹp cực, nhạc nền hay. Có anh Minh, à không, anh ấy là phụ, nhân vật chính là Lan, mà mẹ Lan bệnh, à quên, trước đó cha Lan mất rồi. Rồi có ông chủ xưởng, ông này hồi trước có hiềm khích với nhà Lan, vì sao thì đến cuối mới biết. Lan thích vẽ, muốn đi học…" Sau một phút, người nghe biết nhiều mảnh nhưng không biết chuyện xoay quanh điều gì.
Bản có mạch: "Phim tâm lý gia đình, ở một thị trấn biển miền Trung. Lan, cô con gái út, muốn lên thành phố học vẽ. Nhưng cha vừa mất, mẹ bệnh, cả nhà trông vào chiếc thuyền cô giữ. Ông chủ xưởng gần nhà ngỏ ý mua thuyền với giá rất thấp, mà hình như ông có chuyện cũ với cha cô. Đúng hôm có giấy báo nhập học thì thuyền hỏng. Cô chọn gì thì bạn xem nhé."
Hai bản dùng gần như cùng thông tin. Khác nhau ở ba điểm: bản sau mở bằng khung, gọi phụ nhân vật theo vai, và sắp các mảnh theo đúng chuỗi nhân quả chứ không theo thứ tự chúng hiện ra trong trí nhớ của người kể. Khi luyện, có thể tự kể một bộ phim vừa xem theo cả hai cách rồi để ý cảm giác của chính mình khi nói bản thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Kể lại phim bao lâu là vừa?
Với người chưa xem, một đến ba phút là vừa cho mức mời xem và kể nửa. Dài hơn thì người nghe bắt đầu khó giữ các tên và các cảnh trong đầu. Nếu người nghe chủ động hỏi thêm, cứ kể tiếp theo câu hỏi của họ.
Có nên kể theo đúng thứ tự cảnh trong phim không?
Thường là không. Nên kể theo thứ tự thời gian và nhân quả của câu chuyện. Phim có thể bắt đầu từ cái kết rồi quay lại, nhưng người nghe không có hình ảnh để định vị nên dễ lạc nếu người kể giữ nguyên lối xáo trộn đó.
Làm sao để không lộ cái kết khi người nghe hỏi dồn?
Báo rõ ranh giới bằng lời, chẳng hạn kể thêm tới đoạn giữa và giữ phần cuối. Có thể trả lời bằng cảm nhận chung về cái kết, như cái kết khiến mình suy nghĩ lâu, thay vì nói ai sống ai chết hay chuyện kết thúc ra sao.
Nhớ không rõ tên nhân vật thì kể thế nào?
Gọi theo vai và quan hệ là đủ, như cô con gái út, ông chủ xưởng, cậu bạn thân. Cách gọi này thường còn dễ theo hơn tên riêng, vì người nghe hiểu ngay người đó đứng ở đâu trong câu chuyện mà không phải nhớ thêm một cái tên lạ.
Phim có nhiều tuyến nhân vật song song thì kể sao cho khỏi rối?
Chọn một tuyến chính để kể trọn, các tuyến khác chỉ nhắc khi chúng chạm vào tuyến chính. Nếu cần kể hai tuyến, kể xong một đoạn của tuyến này rồi báo rõ đang chuyển sang tuyến kia, đừng nhảy qua lại từng cảnh một.
Kể phim cho trẻ nhỏ có gì khác?
Câu ngắn hơn, ít nhân vật hơn, giữ nhiều hành động cụ thể và ít diễn biến tâm lý. Nên hỏi con muốn nghe tới đâu, dừng lại cho con đoán tiếp, và tránh kể chi tiết đáng sợ trước giờ ngủ dù phim dành cho mọi lứa tuổi.