Sắp thẻ tranh theo thứ tự là hoạt động cho con thấy câu chuyện bằng mắt trước khi nói thành lời: mỗi thẻ là một việc, con đặt các thẻ thành hàng theo thứ tự xảy ra, rồi chỉ vào từng thẻ mà kể. Vì thứ tự đã nằm sẵn trên mặt sàn, con không phải vừa nhớ vừa nói, nên lời kể đi có đầu có cuối hơn hẳn.
Bộ thẻ có thể tự làm trong một buổi tối bằng giấy bìa cũ. Phần dưới hướng dẫn cách làm, cách chọn chuỗi việc, cách bày hoạt động từng bước, chuyện con xếp khác ý người lớn, và cách chuyển từ xếp thẻ sang kể bằng lời.
Vì sao xếp thẻ giúp con nói có thứ tự
Khi kể miệng, trẻ nhỏ phải làm cùng lúc nhiều việc: nhớ chuyện gì đã xảy ra, chọn chuyện nào nói trước, tìm từ để nói, và để ý người nghe. Riêng việc giữ thứ tự trong đầu đã tốn nhiều sức. Thẻ tranh gỡ bớt một gánh: thứ tự được đặt ra ngoài, nằm trên sàn nhà, con chỉ cần nhìn từ trái sang phải.
Một điểm hay nữa là thẻ có thể di chuyển. Khi con đặt sai chỗ, con nhìn lại và đổi thẻ, việc đó dễ hơn nhiều so với rút lại một câu đã nói ra. Con được thử, được nhầm, được sửa mà không ai phải nói câu "con kể sai rồi". Chính sự nhẹ nhàng đó làm con chịu thử lại nhiều lần.
Về lâu dài, xếp thẻ dạy con một ý rất lớn: câu chuyện là một chuỗi, và mỗi mắt xích có chỗ của nó. Đến khi kể không cần thẻ, con vẫn mang theo hình ảnh hàng thẻ trong đầu. Nhiều người lớn khi kể chuyện cũng làm y như vậy, chỉ là hàng thẻ đã trở thành thói quen sắp ý không ai nhìn thấy.
Tự làm một bộ thẻ tranh ở nhà
Không cần mua bộ thẻ in sẵn. Một bộ tự làm còn có cái lợi là đúng chuyện của nhà mình, con nhận ra ngay. Các bước làm như sau.
- Chọn một việc quen thuộc có từ ba đến năm bước, ví dụ pha một cốc nước cam, trồng một hạt đậu, chuẩn bị đi học buổi sáng.
- Cắt bìa cứng thành các tấm cùng cỡ, khoảng bằng lòng bàn tay người lớn, để con cầm vừa và xếp được trên bàn nhỏ.
- Vẽ mỗi tấm một bước, vài nét là đủ. Nhân vật giữ cùng một kiểu tóc, cùng màu áo để con nhận ra là một người suốt chuỗi.
- Nếu không muốn vẽ, chụp ảnh từng bước khi cả nhà làm thật rồi in ra cỡ nhỏ. Ảnh con tự làm việc đó thường gây hứng thú nhất.
- Không viết số thứ tự hay chữ lên mặt thẻ. Có thể đánh dấu nhỏ ở mặt sau để người lớn tự kiểm, con không nhìn thấy.
- Cất mỗi bộ vào một phong bì riêng, ngoài phong bì vẽ một hình nhỏ để con tự chọn bộ muốn làm.
Ban đầu nên có hai ba bộ ngắn. Khi con quen, làm thêm bộ dài hơn hoặc bộ có chỗ bất ngờ. Bố mẹ có thể rủ con cùng vẽ thẻ, và chính lúc cùng vẽ, cuộc trò chuyện "bước này xong thì tới bước nào" đã là một buổi tập kể.
Chọn chuỗi việc: từ quen thuộc tới có chút bất ngờ
Chuỗi đầu tiên nên là việc con đã tự tay làm nhiều lần: rửa tay, mặc áo mưa, cho cá ăn. Con xếp dựa trên trải nghiệm thật, nên gần như không cần đoán. Thành công ở mấy bộ đầu rất quan trọng, vì nó cho con cảm giác mình làm được và muốn làm tiếp.
Bước tiếp theo là chuỗi con đã thấy nhưng không tự làm: mẹ nấu cơm, bác bảo vệ mở cổng trường, cây bắp cải lớn lên trong vườn. Ở đây con phải nhớ lại, đôi khi phải suy luận. Cây non thì đứng trước cây to, vì cây lớn dần chứ không nhỏ lại. Đây là lúc con bắt đầu dùng lý lẽ để xếp, không chỉ dựa vào trí nhớ.
Chuỗi khó hơn nữa là chuỗi có chuyện bất ngờ: con chó tha mất chiếc dép, cả nhà đi tìm, thấy dép dưới gầm giường, con chó vẫy đuôi đứng cạnh. Loại chuỗi này đã là một câu chuyện thật sự, có nhân vật, có trục trặc, có kết. Con xếp được chuỗi này rồi kể lại là đã đi một đoạn khá xa so với lúc mới bắt đầu.
Nên tránh chuỗi có nhiều nhân vật thay nhau xuất hiện hoặc có hai việc diễn ra cùng lúc. Trẻ nhỏ khó xếp hai việc song song thành một hàng, và dễ nản.
Cách bày hoạt động từng bước
Một buổi xếp thẻ có thể chỉ vài phút. Trình tự gợi ý dưới đây giúp hoạt động gọn, không thành bài kiểm tra.
- Rủ con chọn một phong bì, đổ thẻ ra bàn và cùng nhìn từng thẻ. Hỏi con thấy gì trong mỗi thẻ, chưa nói tới thứ tự.
- Hỏi con thẻ nào xảy ra đầu tiên. Con đặt thẻ đó ở phía tay trái. Nếu con chưa quen hướng trái phải, đặt một đồ vật nhỏ làm mốc chỗ bắt đầu.
- Hỏi tiếp "rồi sao nữa" để con chọn thẻ thứ hai, thứ ba. Người lớn không cầm thẻ hộ, chỉ chờ.
- Khi con xếp xong, mời con chỉ vào từng thẻ và kể từ đầu tới cuối. Người lớn nghe hết, không chen.
- Cuối cùng hỏi một câu mở về chuyện vừa kể, ví dụ con thích thẻ nào nhất, hoặc nếu thêm một thẻ nữa thì chuyện sẽ ra sao.
Có những hôm con chỉ muốn xếp mà không muốn kể, hoặc chỉ kể hai thẻ đầu rồi chạy đi. Cứ nhận như vậy. Hoạt động này cần sự lặp lại qua nhiều ngày hơn là một buổi hoàn hảo, và mỗi lần con quay lại với bộ thẻ là một lần con tự chọn được tập.
Khi con xếp khác điều người lớn nghĩ
Sẽ có lúc con đặt thẻ theo một thứ tự người lớn không ngờ tới. Trước khi nghĩ là sai, hỏi con: "Con kể theo thứ tự này cho mẹ nghe nhé". Nhiều khi con có lý riêng rất hợp lý. Chẳng hạn trong bộ chuẩn bị đi học, người lớn nghĩ đánh răng trước rồi mới ăn sáng, nhưng ở nhà con, cả nhà ăn sáng trước rồi mới đánh răng. Con xếp đúng theo đời sống thật của mình.
Có những chuỗi chỉ có một thứ tự đúng, vì nó đi theo quy luật tự nhiên, như hạt nảy mầm rồi mới thành cây. Có những chuỗi chấp nhận nhiều thứ tự, như mặc áo trước hay đi tất trước. Để con phân biệt được hai loại này là một bài học về tư duy, không cần gọi tên, chỉ cần người lớn phản ứng khác nhau: với loại một thì hỏi gợi để con tự nhận ra, với loại hai thì nói "ừ, cũng được".
Nếu con xếp một chuỗi rõ ràng sai quy luật, ví dụ cốc vỡ trước rồi mới rơi, người lớn đừng nói "sai rồi". Hỏi con: "Cốc vỡ rồi thì còn rơi được không?". Câu hỏi để con tự thấy điểm vô lý, và thường con sẽ cười rồi đổi chỗ thẻ. Cảm giác tự phát hiện ra chỗ chưa ổn đáng giá hơn nhiều so với được chỉ ra.
Từ xếp thẻ sang kể thành lời
Xếp thẻ chỉ là nửa đường, nửa còn lại là kể. Khi con đã xếp được hàng thẻ, việc tiếp theo là nối các thẻ bằng lời. Ban đầu con có thể chỉ nói tên hành động trong mỗi thẻ: "rửa tay, lau tay, ăn cơm". Người lớn nối giúp một lần bằng từ chỉ thứ tự, "đầu tiên con rửa tay, sau đó con lau tay, rồi con ăn cơm", rồi mời con nói lại theo cách của con.
Sau vài lần, có thể úp ngược một thẻ ở giữa và hỏi con thẻ úp là việc gì. Con phải dựa vào thẻ trước và thẻ sau để đoán, tức là con đang dùng mạch câu chuyện để lấp chỗ trống. Đây là kỹ năng mà người lớn dùng hằng ngày khi nghe một câu chuyện bị đứt đoạn mà vẫn hiểu được.
Bước xa hơn là cất thẻ đi và hỏi con kể lại. Không nhìn thẻ, con phải tự giữ thứ tự trong đầu. Nếu con quên, đưa lại thẻ, không sao cả. Một số bạn thích tự làm thẻ cho chuyện của chính mình, ví dụ chuyện hôm nay đi công viên, rồi đem ra kể cho ông bà. Khi con chủ động như vậy, hoạt động đã trở thành của con.
Biến tấu theo hứng của con, không theo bảng thành tích
Có trẻ thích tốc độ, có trẻ thích nghĩ lâu. Không cần bấm giờ, không cần đếm con xếp đúng bao nhiêu bộ, không ghi điểm lên tủ lạnh. Thẻ tranh là để con có thêm một cách nói chuyện với bố mẹ, và thứ duy nhất đáng theo dõi là con có còn muốn lấy bộ thẻ ra hay không.
Một vài biến tấu nhẹ giữ hoạt động mới mẻ: đổi vai cho con xáo thẻ để bố mẹ xếp và kể, cố tình xếp sai một chỗ để con phát hiện, thêm một thẻ trắng để con tự vẽ bước còn thiếu, hoặc dùng hai bộ thẻ trộn lẫn để con tách ra trước khi xếp. Biến tấu nào làm con cười và muốn làm lại là biến tấu đúng.
Ông bà, anh chị đều có thể tham gia. Anh chị lớn hơn có thể vẽ thẻ cho em, ông bà có thể nghe cháu kể và hỏi thêm vài câu. Mỗi người nghe khác nhau lại khiến con kể khác một chút, và đó là cách tự nhiên để con học rằng câu chuyện cần hợp với người đang nghe. Nếu bố mẹ có lo lắng về khả năng nói của con, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ, vì hoạt động này không phải phép đo.
Câu hỏi thường gặp
Một bộ thẻ tranh cho trẻ nhỏ nên có mấy thẻ?
Với lần đầu, ba thẻ là vừa, vì đủ có đầu, giữa, cuối mà không làm con rối. Khi con xếp quen tay, tăng lên bốn hoặc năm thẻ. Bộ quá dài khiến con mải tìm thẻ mà quên câu chuyện, nên tăng dần theo hứng của con chứ không theo tuổi.
Có nên in số thứ tự lên mặt thẻ không?
Không nên, vì con sẽ xếp theo số chứ không theo câu chuyện. Nếu người lớn cần tự kiểm cho nhanh, có thể đánh dấu nhỏ ở mặt sau. Mặt trước chỉ nên có hình, để con phải nhìn việc trong tranh mà quyết định thẻ nào đứng trước.
Con xếp đúng nhưng không chịu kể thì làm thế nào?
Cứ nhận phần xếp đúng đó là một bước tốt. Người lớn tự kể mẫu một lần, chỉ tay theo từng thẻ, rồi mời con kể theo kiểu của con. Nếu con vẫn không muốn, gác lại. Qua vài lần nghe người lớn làm mẫu, con thường tự muốn nói.
Ảnh chụp và tranh vẽ, loại nào tốt hơn để làm thẻ?
Mỗi loại có cái hay riêng. Ảnh chụp việc con tự làm khiến con nhận ra mình và rất hứng thú. Tranh vẽ tay cho phép người lớn giữ mỗi thẻ đúng một việc, bỏ chi tiết thừa. Có thể dùng cả hai, xen kẽ theo từng bộ.
Con cứ xếp sai một chuỗi đơn giản thì có đáng lo không?
Hoạt động xếp thẻ không dùng để đo sự phát triển. Có thể chuỗi đó chưa quen với con, hoặc hôm đó con mệt. Thử chuỗi khác gần gũi hơn. Nếu bố mẹ có lo lắng chung về việc nói và hiểu của con, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ.
Làm sao để hoạt động không biến thành giờ học căng thẳng?
Giữ buổi ngắn, chọn lúc con vui, không bấm giờ, không ghi điểm và không so con với ai. Cho con chọn bộ thẻ, cho con đổi vai làm người xáo thẻ. Khi con thấy mình được quyết định, hoạt động trở thành lúc chơi chung chứ không phải lúc phải trả bài.