MachLac.comMạch Lạc
Lỗi làm mất mạch và cách sửa

Lạc đề giữa chừng: nhận ra lúc mình đang kể sang chuyện khác

Lạc đề là khi một chi tiết phụ kéo câu chuyện sang nhánh khác và không quay về. Dấu hiệu nhận ra khi đang nói, cách quay lại mạch chính và cách hẹn nhánh phụ.

Vietnamese man walking a buffalo along a rice field dike, the animal drifting toward a side path while he gently tugs the rope back, golden late afternoon

Lạc đề giữa chừng là khi đang kể chuyện A, một chi tiết nhỏ gợi ra chuyện B, người kể đi theo chuyện B và quên quay lại A, nên người nghe không biết chuyện ban đầu kết thúc ra sao. Nhận ra bằng ba dấu hiệu: mình vừa nói "à mà", người nghe hỏi "thế còn chuyện kia", hoặc mình không nhớ đang định kể tới đâu. Sửa bằng cách đánh dấu lối rẽ, giữ nhánh phụ thật ngắn, nói một câu đưa người nghe về đúng chỗ đã rời, hoặc hẹn nhánh phụ sang lần khác.

Đi lạc là bản năng của trí nhớ: mỗi chi tiết đều có liên tưởng sang chuyện khác. Kể chuyện mạch lạc không có nghĩa là không bao giờ rẽ, mà là biết mình đang rẽ và biết đường về. Bài này nói về cơ chế của lạc đề, dấu hiệu sớm, ví dụ một chuyện bị lạc và bản sửa, cùng vài câu dẫn đường dùng ngay được.

Lạc đề bắt đầu từ một chi tiết vô hại

Ví dụ giả định: chị Hoà ở Cần Thơ kể với bạn chuyện con trai bị sốt hôm thứ Hai. "Hôm thứ Hai thằng Bo sốt, chị phải xin nghỉ. Mà nói tới xin nghỉ, công ty chị bây giờ đổi sếp mới, ông này khó lắm, xin nghỉ phải gửi đơn trước ba ngày. Hôm trước có đứa trong phòng xin nghỉ đám cưới mà ông ấy còn bắt làm bù…" Mười phút sau, câu chuyện đã ở đám cưới của đồng nghiệp. Người bạn vẫn chưa biết thằng Bo đã đỡ sốt chưa.

Điểm rẽ là chữ "xin nghỉ". Đó là chi tiết thật, có liên quan, và chuyện về sếp mới cũng là chuyện thật đáng kể. Không có câu nào sai. Cái sai nằm ở chỗ chuyện ban đầu bị bỏ lửng, và người nghe đang mang một câu hỏi chưa được trả lời. Họ có thể lịch sự nghe tiếp, nhưng trong đầu họ vẫn có một ngăn chờ, và ngăn đó chiếm sức chú ý.

Đó là lý do lạc đề làm mất mạch: không phải vì chuyện phụ dở, mà vì nó làm chuyện chính mất kết. Chuyện chính mất kết thì cả buổi nói chuyện để lại cảm giác lửng lơ.

Vì sao đang kể lại trôi sang chuyện khác

Trí nhớ không cất chuyện thành từng hộp riêng, mà như một tấm lưới: mỗi chi tiết nối với nhiều chi tiết khác. Khi kể, người kể đi dọc một sợi trong lưới. Gặp một nút có nhiều sợi tỏa ra, như chữ "xin nghỉ" nối với chuyện con ốm, chuyện sếp mới, chuyện đồng nghiệp cưới, trí nhớ đề xuất cùng lúc nhiều đường. Đường nào đang mang cảm xúc mạnh hơn, đường đó thắng, dù nó không phải đường chính.

Vì thế người ta hay lạc về phía chuyện đang làm mình bực, mình vui, mình lo. Chị Hoà đang bực sếp mới, nên chữ "xin nghỉ" kéo chị đi về phía đó rất mạnh. Biết điều này giúp đoán trước: chuyện nào đang chiếm đầu mình mấy hôm nay thì đó là cửa rẽ dễ nhất, cần để ý khi kể chuyện khác.

Thêm một lý do nữa: người kể không phải giữ câu hỏi chờ trong đầu như người nghe. Với người kể, chuyện con hết sốt đã xong từ lâu, nên rời đi không thấy thiếu gì. Người nghe thì mới ở giữa chuyện, và họ là người chịu cảm giác lửng. Đặt mình vào chỗ người nghe một giây trước khi rẽ là cách phòng lạc đề rẻ nhất.

Dấu hiệu sớm cho biết mình đang lạc

Mình vừa nói "à mà", "nhân tiện", "nói tới cái này". Những cụm này là cửa rẽ. Không cấm dùng, nhưng mỗi lần nghe mình nói ra, hãy ghi nhớ rằng đang có một mạch chính chờ quay lại.

Chuyện mới có nhân vật mới hoàn toàn. Nếu nhân vật chính của chuyện ban đầu đã vắng mặt trong ba bốn câu liền, rất có thể câu chuyện đã sang nhánh khác.

Người nghe hỏi "thế còn…". Đây là dấu hiệu muộn nhưng rõ nhất: người nghe đang kéo bạn về. Trả lời ngay câu hỏi đó, đừng nói cho xong nhánh phụ trước.

Mình quên đang định nói tới đâu. Câu "ơ, nãy đang nói gì nhỉ" cho thấy mạch chính đã bị đẩy khỏi trí nhớ ngắn hạn. Lúc này người nghe thường còn nhớ rõ hơn bạn.

Thời gian kể nhánh phụ dài hơn nhánh chính. Nếu đã nói về chuyện bên lề lâu hơn chuyện chính, đó không còn là một lối rẽ nữa mà là một câu chuyện khác.

Một chuyện bị lạc và bản đã giữ mạch

Bảng dưới so sánh từng chặng của chuyện chị Hoà trong bản lạc và bản đã sửa. Bản sửa vẫn nhắc tới sếp mới, nhưng giữ nhánh đó trong một câu và quay về ngay.

ChặngBản lạcBản giữ mạch
Mở"Hôm thứ Hai thằng Bo sốt, chị phải xin nghỉ.""Hôm thứ Hai thằng Bo sốt cao, chị phải xin nghỉ ở nhà trông."
Điểm rẽ"Mà nói tới xin nghỉ, công ty chị đổi sếp mới…" rồi kể tiếp mười phút"Xin nghỉ cũng vất vả vì sếp mới khó, chuyện đó kể sau."
ThânKhông còn"Chị cho con uống nước, lau người, theo dõi nhiệt độ, chiều thì đưa đi khám."
KếtKhông có"Sáng nay Bo hết sốt, đi học lại rồi, chị cũng đi làm."

Bản giữ mạch không cấm nhánh phụ. Nó chỉ làm hai việc: gói nhánh phụ trong một câu và hẹn lại bằng cụm "chuyện đó kể sau". Người nghe biết có thêm chuyện để hỏi, nhưng không bị bỏ lửng chuyện chính. Khi chuyện về con đã khép, chị Hoà có thể kể chuyện sếp mới như một chuyện riêng có mở có kết của nó.

Ba cách đi đường vòng mà không lạc

Cách thứ nhất là rẽ ngắn rồi về ngay. Nhánh phụ chỉ một hai câu, và câu kế tiếp nối thẳng vào chỗ đã rời bằng một chữ chỉ đường như "quay lại chuyện thằng Bo", "còn chuyện chính là". Chữ chỉ đường giúp người nghe biết mình đã về tới mạch, không phải tự dò.

Cách thứ hai là hẹn lại. Khi thấy nhánh phụ đáng kể nhưng dài, nói một câu kiểu "cái này hay lắm, để lát kể", rồi đi tiếp chuyện chính. Hẹn lại có thêm một lợi ích: người nghe có lý do để ở lại sau khi chuyện chính xong. Chỉ cần nhớ giữ lời hẹn, vì nhánh phụ bị hẹn mà quên cũng để lại cảm giác lửng.

Cách thứ ba là đặt nhánh phụ trước. Nếu biết trước chuyện chính cần một chút bối cảnh từ chuyện khác, kể bối cảnh đó trước khi vào chuyện chính, thay vì chen ngang giữa chừng. Chuyện về sếp mới, nếu cần để hiểu vì sao xin nghỉ khó, có thể nằm ở câu mở: "Công ty chị mới đổi sếp, xin nghỉ khó lắm, thế mà thứ Hai thằng Bo lại sốt."

Kéo mình về khi đã lạc xa

Đôi khi nhận ra thì đã lạc rất xa. Lúc đó đừng cố kể cho xong nhánh phụ rồi mới quay về, vì người nghe đã mệt. Dừng ở câu đang nói, thừa nhận ngắn gọn và quay lại: "Thôi, chuyện đó dài, quay lại chuyện thằng Bo." Một câu thừa nhận như vậy không làm bạn mất mặt; nó cho người nghe thấy bạn đang để ý xem họ có theo kịp không.

Nếu đã quên đang kể tới đâu, hỏi thẳng người nghe: "Nãy mình đang nói tới đoạn nào nhỉ?" Người nghe thường nhớ rõ chỗ bạn rời đi, vì đó là chỗ họ đang chờ. Câu hỏi này còn kéo họ trở lại cuộc trò chuyện, sau một lúc chỉ ngồi nghe.

Khi viết, việc kéo về dễ hơn: đọc lại, tìm đoạn bắt đầu rẽ, cắt nhánh phụ ra để riêng. Nếu nhánh phụ đủ hay, nó có thể trở thành một tin nhắn khác, một bài đăng khác. Hai bài ngắn mỗi bài một chuyện thường dễ đọc hơn một bài dài hai chuyện quấn vào nhau.

Trong một cuộc nói chuyện nhóm, như họp gia đình bàn việc giỗ hay bàn chuyện sửa nhà, lạc đề thường không do một người mà do cả nhóm: người này rẽ, người kia nối tiếp nhánh rẽ. Lúc đó cần một người giữ việc chính. Người giữ không cần chức vụ, chỉ cần nhắc lại câu hỏi đang bàn dở: "Vậy rốt cuộc mình sửa mái trước hay sơn tường trước?" Câu hỏi đặt lại mạch cho cả nhóm, và chuyện bên lề có thể để dành sau khi đã có quyết định.

Tập giữ mạch khi kể chuyện miệng

Lạc đề khi nói là thói quen, và thói quen thay được bằng luyện tập nhỏ đều đặn. Các bước dưới đây có thể làm trong bữa tối hoặc khi đi bộ cùng người nhà.

  1. Trước khi kể, nói thầm câu kết của chuyện: chuyện này kết thúc ra sao. Câu kết là cái neo kéo bạn về khi rẽ.
  2. Kể chuyện, và mỗi lần nghe mình nói "à mà" hoặc "nhân tiện", giơ nhẹ một ngón tay ở dưới bàn để tự đánh dấu.
  3. Sau mỗi lối rẽ, đếm số câu của nhánh phụ. Quá ba câu thì dừng, nói câu chỉ đường và quay về.
  4. Kể xong, nhờ người nghe nói lại chuyện chính trong một câu. Nếu họ nói về nhánh phụ thay vì chuyện chính, nhánh phụ đã chiếm chỗ.
  5. Ghi lại loại chi tiết nào hay kéo bạn đi lạc: chuyện chỗ làm, chuyện người quen, chuyện giá cả. Biết trước loại cửa rẽ quen thuộc giúp nhận ra sớm hơn.

Sau vài tuần, nhiều người thấy mình vẫn rẽ, nhưng rẽ ngắn hơn và tự quay về được. Đó là mục tiêu thực tế, vì một chút đường vòng làm câu chuyện có màu sắc, miễn là đường chính vẫn đến được nơi.

Câu hỏi thường gặp

Lạc đề khi nói chuyện có phải lúc nào cũng xấu không?

Không. Rẽ sang một chuyện bên lề ngắn có thể làm câu chuyện sinh động. Lạc đề trở thành lỗi khi chuyện chính bị bỏ lửng, người nghe không biết nó kết thúc ra sao. Rẽ ngắn rồi quay về đúng chỗ thì không làm mất mạch.

Làm sao biết mình đang lạc đề khi đang nói?

Để ý các cụm như à mà, nhân tiện, nói tới cái này. Đó là cửa rẽ. Nếu nhân vật chính đã vắng mặt vài câu liền, hoặc người nghe hỏi thế còn chuyện kia, thì bạn đã ở nhánh phụ khá lâu và nên quay lại.

Đã lạc xa rồi thì quay lại thế nào cho tự nhiên?

Dừng ở câu đang nói, nói ngắn rằng chuyện đó dài và quay lại chuyện chính bằng tên nhân vật hay việc chính. Nếu quên mình đang kể tới đâu, cứ hỏi người nghe, họ thường nhớ rõ chỗ bạn rời đi.

Có nên ngắt lời người khác khi họ lạc đề không?

Có thể kéo nhẹ bằng một câu hỏi về chuyện chính, ví dụ thế rồi con đã đỡ sốt chưa. Câu hỏi này không chê người kể mà chỉ cho họ biết bạn đang chờ phần kết. Tránh nói thẳng là đang lạc đề, nghe dễ mất lòng.

Viết bài đăng thì tránh lạc đề bằng cách nào?

Viết một câu ghi ý chính trước khi viết bài, rồi đọc lại từng đoạn và hỏi đoạn đó có phục vụ ý chính không. Đoạn nào không phục vụ thì cắt ra, để dành cho một bài khác. Hai bài ngắn mỗi bài một chuyện dễ đọc hơn một bài quấn hai chuyện.

Vì sao càng kể chuyện thân mật càng dễ lạc đề?

Vì giữa người thân có nhiều chuyện chung, chi tiết nào cũng gợi ra một chuyện khác hai bên cùng biết. Không khí thoải mái làm người kể ít để ý tới mạch. Chỉ cần nhớ câu kết của chuyện chính trước khi kể là đủ làm cái neo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138