MachLac.comMạch Lạc
Lỗi làm mất mạch và cách sửa

Đại từ mơ hồ: "nó" là ai, "chỗ đó" là chỗ nào và cách sửa cho rõ

Đại từ mơ hồ là khi "nó", "họ", "chỗ đó" có thể chỉ hai thứ cùng lúc. Cách nhận ra, bốn cách sửa và quy tắc nhắc lại tên khi chuyện có nhiều người.

Two Vietnamese women on a market bench, one pointing toward two similar parked motorbikes while the other tilts her head unsure, afternoon shade, faces turned away

Đại từ mơ hồ là khi một chữ như "nó", "họ", "ông ấy", "chỗ đó", "việc này" có thể chỉ tới hai hoặc nhiều thứ đã nhắc trước, nên người nghe phải đoán. Đoán đúng thì chỉ chậm một nhịp, đoán sai thì hiểu ngược cả câu chuyện. Cách sửa chắc nhất là nhắc lại tên ở chỗ dễ nhầm, đặt đại từ thật gần thứ nó thay thế, và giữ một nhân vật làm trục trong mỗi đoạn.

Đại từ là công cụ nối câu tốt: nó báo cho người nghe rằng câu này vẫn nói về điều vừa nhắc, đỡ phải lặp tên. Rắc rối chỉ đến khi trước đó có hai ứng viên cùng hợp. Bài này đi qua các dạng đại từ mơ hồ hay gặp trong tiếng Việt đời thường, ví dụ hỏng, bản sửa và cách tự soát nhanh.

Một chữ "nó", hai cách hiểu

Ví dụ giả định: "Bé Na mượn con mèo bông của bé Bin, rồi nó khóc suốt buổi chiều." Ai khóc? Có thể Na khóc vì bị đòi lại, có thể Bin khóc vì bị lấy mất đồ chơi. Người kể biết rõ, vì người kể đã chứng kiến. Người nghe thì có hai bức tranh khác nhau và chọn một, theo thói quen hoặc theo cảm tình.

Tiếng Việt có thêm một khó riêng: "nó" dùng được cho người, con vật lẫn đồ vật. Trong câu trên, "nó" thậm chí có thể là con mèo bông nếu đó là đồ chơi phát tiếng. Chữ "họ" cũng vậy, có thể chỉ một nhóm vừa nhắc, cũng có thể chỉ chung "người ta". Chữ "chỗ đó", "hôm đó", "cái kia" lại phụ thuộc vào việc người nghe có đang hình dung cùng một chỗ, cùng một hôm với người nói không.

Điều đáng chú ý là người nghe hiếm khi hỏi lại khi gặp đại từ mơ hồ. Họ chọn một cách hiểu và nghe tiếp. Chỉ vài câu sau, khi chi tiết mới không khớp với bức tranh của họ, họ mới khựng lại, và lúc đó họ không biết mình đã hiểu sai từ đâu. Đây là lý do lỗi đại từ làm mất mạch nặng hơn vẻ ngoài của nó.

Các dạng đại từ mơ hồ hay gặp

Hai người cùng giới, cùng vai. "Anh Tuấn gặp anh Hải ở cổng công ty, anh ấy bảo sắp nghỉ việc." Hai người đàn ông cùng được gọi là "anh", nên "anh ấy" chỉ ai cũng được.

Đại từ đứng quá xa. Tên người nhắc ở đầu đoạn, đại từ xuất hiện sau bốn năm câu kể về những người khác. Người nghe đã quên ứng viên ban đầu, hoặc gán nhầm cho người được nhắc gần nhất.

"Việc này", "chuyện đó" ôm nhiều việc. Khi câu trước có hai việc, "việc này" không cho biết là việc nào hay cả hai. "Phải nộp hồ sơ và đóng phí trước thứ Sáu, việc này chị lo được không?"

"Chỗ đó" không có mốc chung. Người nói đang nghĩ tới quán cà phê lần trước hai người ngồi, người nghe lại nghĩ tới quán gần nhà. "Gặp ở chỗ đó nhé" thành hai cuộc hẹn ở hai nơi.

"Họ" trôi từ nhóm này sang nhóm khác. Đoạn đầu "họ" là ban quản lý chung cư, đoạn sau "họ" đã thành cư dân tầng trên mà người kể không báo.

Đại từ đứng trước tên. "Khi nó về tới, thằng Khoa mới biết nhà mất điện." Người nghe gặp "nó" trước khi biết "nó" là ai, phải giữ một chỗ trống trong đầu cho tới cuối câu.

Ví dụ hỏng và bản sửa theo từng cách

Cùng một câu mơ hồ có thể sửa theo nhiều cách. Bảng dưới đưa ra bốn cách hay dùng nhất, mỗi cách hợp với một hoàn cảnh khác nhau.

Câu hỏngCách sửaBản sửa
"Bé Na mượn mèo bông của bé Bin, rồi nó khóc suốt buổi chiều."Nhắc lại tên"Bé Na mượn mèo bông của bé Bin, rồi Bin khóc suốt buổi chiều."
"Anh Tuấn gặp anh Hải ở cổng, anh ấy bảo sắp nghỉ việc."Đổi cấu trúc câu để người nói đứng làm chủ ngữ"Ở cổng công ty, anh Hải bảo với anh Tuấn là sắp nghỉ việc."
"Phải nộp hồ sơ và đóng phí trước thứ Sáu, việc này chị lo được không?"Gọi tên việc thay cho "việc này""Phải nộp hồ sơ và đóng phí trước thứ Sáu. Phần đóng phí chị lo được không?"
"Gặp ở chỗ đó nhé."Thêm mốc mà cả hai cùng biết"Gặp ở quán cà phê có cây bàng lần trước mình ngồi nhé."

Trong bốn cách, nhắc lại tên là cách chắc nhất và dễ làm nhất. Nhiều người ngại lặp tên vì sợ văn nghe vụng, nhưng trong lời nói và tin nhắn, sự rõ ràng quan trọng hơn sự mượt. Một cái tên lặp lại không làm ai khó chịu; một chữ "nó" bị hiểu nhầm thì có thể làm hỏng một cuộc hẹn.

Quy tắc gần: đại từ đứng sát thứ nó thay thế

Người nghe có xu hướng gán đại từ cho thứ được nhắc gần nhất và hợp nghĩa nhất. Lợi dụng xu hướng này: đặt đại từ ngay sau câu có tên người hoặc vật nó thay thế, và đừng để một nhân vật khác chen vào giữa. Nếu buộc phải nhắc nhân vật khác ở giữa, khi quay lại hãy dùng lại tên, chưa dùng đại từ ngay.

Ví dụ giả định: "Chị Thu nhờ bác Lâm xem giúp cái quạt. Bác Lâm tháo nắp ra thì thấy dây bị chuột cắn. Bác nối lại, quấn băng dính rồi trả quạt. Chị Thu cảm ơn và gửi bác ít trái cây." Mỗi lần chuyển trục từ chị Thu sang bác Lâm và ngược lại, tên được nhắc lại; trong cùng một trục, "bác" thay cho "bác Lâm" là đủ. Người nghe không phải đoán lần nào.

Một biến thể của quy tắc gần dành cho đồ vật: khi có hai đồ vật cùng loại, gắn cho mỗi cái một đặc điểm phân biệt rồi dùng đặc điểm đó thay cho "cái này", "cái kia": "cái quạt đứng" và "cái quạt treo tường", "xe của chị" và "xe của em". Đặc điểm vừa thay đại từ vừa giúp người nghe hình dung.

Kể chuyện nhiều người: giữ một nhân vật làm trục

Chuyện càng nhiều người, đại từ càng dễ trượt. Cách giữ mạch là chọn một nhân vật làm trục cho mỗi đoạn và để các câu trong đoạn lấy nhân vật đó làm chủ ngữ càng nhiều càng tốt. Người khác xuất hiện trong đoạn như người đi ngang qua, được gọi bằng tên hoặc vai rõ ràng: "cô bán hàng", "anh bảo vệ".

Khi chuyển trục sang người khác, báo bằng một câu mở đoạn có tên người đó: "Trong khi đó, ở nhà, bà nội…". Từ đây "bà" là trục, và "bà" trong đoạn này không thể bị hiểu nhầm. Đoạn trước dùng "anh" cho con trai, đoạn này dùng "bà" cho bà nội, hai đại từ không giẫm lên nhau.

Với chuyện kể miệng có bốn năm người cùng vai, như kể chuyện một buổi họp có mấy anh chị đồng nghiệp, đừng cố dùng đại từ. Gọi tên mọi lần, hoặc gọi bằng vai trò "chị phụ trách kho", "anh bên kế toán". Người nghe sẽ cảm ơn bạn vì không phải giữ một danh sách "anh ấy" trong đầu.

Soát đại từ trong ba lượt

Khi đã có bản nháp tin nhắn, bài đăng hoặc đoạn bạn định kể, soát đại từ theo ba lượt riêng. Tách lượt giúp không bỏ sót, vì mỗi lượt chỉ tìm một thứ.

  1. Lượt một: khoanh mọi đại từ và từ chỉ trỏ: nó, họ, ông ấy, bà ấy, anh ấy, chị ấy, cái đó, chỗ đó, hôm đó, việc này, chuyện kia.
  2. Lượt hai: với mỗi chữ đã khoanh, kẻ mũi tên về thứ nó thay thế. Nếu mũi tên có thể kẻ tới hai chỗ, đó là chỗ mơ hồ.
  3. Lượt ba: với mỗi chỗ mơ hồ, chọn một trong bốn cách sửa: nhắc lại tên, đổi cấu trúc câu, gọi tên việc, thêm mốc chung. Ưu tiên nhắc lại tên nếu đang vội.
  4. Đọc lại đoạn đã sửa. Nếu thấy tên bị lặp tới mức nặng nề, gộp hai câu ngắn có cùng chủ ngữ thành một câu, chứ đừng quay lại dùng đại từ ở chỗ vừa sửa.

Với lời nói, không có giấy để khoanh, nhưng có thể làm lượt hai ngay trong đầu: mỗi khi sắp nói "nó" hay "họ", tự hỏi nhanh "người nghe có biết mình đang nói ai không". Chỉ một câu hỏi nhỏ đó đã giảm phần lớn các lần bị hỏi lại.

Khi nào đại từ lại giúp giữ mạch

Không nên vì sợ mơ hồ mà bỏ hẳn đại từ. Trong một đoạn chỉ có một nhân vật, nhắc tên ở mọi câu nghe như đọc biên bản, và chính sự lặp đó làm người nghe mệt. Đại từ đúng chỗ báo rằng "vẫn là người ấy, vẫn chuyện ấy", giúp các câu dính vào nhau mà không cần từ nối.

Ranh giới nằm ở số ứng viên. Nếu trước đó chỉ có một thứ hợp với đại từ, cứ dùng. Nếu có hai, chọn cách sửa. Trong văn viết dài, có thể theo nhịp: câu mở đoạn gọi tên, các câu sau dùng đại từ, khi có người mới chen vào thì gọi tên lại. Nhịp này giữ được cả sự rõ ràng lẫn sự gọn.

Cũng nên nhớ người nghe ở đâu. Nói chuyện mặt đối mặt, bạn có thể chỉ tay hay nhìn về phía một người để làm rõ "anh ấy". Qua điện thoại hoặc tin nhắn, tay và mắt không còn, chỉ còn chữ. Vì thế tin nhắn và cuộc gọi cần gọi tên nhiều hơn lời nói trực tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Đại từ mơ hồ là gì?

Đại từ mơ hồ là đại từ hoặc từ chỉ trỏ như nó, họ, ông ấy, chỗ đó, việc này mà có thể chỉ tới hai hay nhiều thứ đã nhắc trước đó. Người nghe phải đoán xem nó thay cho cái gì, và nếu đoán sai thì hiểu lệch phần còn lại của câu chuyện.

Lặp lại tên người nhiều lần có làm câu văn vụng không?

Trong văn chương có thể, nhưng trong lời nói, tin nhắn và bài đăng đời thường thì rõ ràng quan trọng hơn. Có thể giảm cảm giác lặp bằng cách gộp các câu ngắn cùng chủ ngữ, hoặc gọi người đó bằng vai trò như cô giáo, bác bảo vệ.

Chữ "nó" trong tiếng Việt dễ gây nhầm ở đâu?

Chữ nó dùng được cho người, con vật và đồ vật, nên trong câu có cả người lẫn đồ vật, nó có thể chỉ một trong số đó. Khi kể chuyện trẻ con kèm đồ chơi hay thú nuôi, hãy gọi tên thay cho nó ở những chỗ có từ hai ứng viên trở lên.

Làm sao tránh hiểu nhầm khi hẹn "gặp ở chỗ cũ"?

Thêm một mốc mà cả hai chắc chắn cùng biết, ví dụ quán có cây bàng lần trước hai người ngồi, hoặc cổng phụ chỗ bãi gửi xe. Chỗ cũ chỉ rõ khi hai người chỉ có một chỗ cũ chung, mà điều đó người nói không thể chắc.

Kể chuyện có nhiều người cùng là anh, chị thì làm sao cho rõ?

Gọi tên hoặc vai trò mỗi lần nhắc, và chọn một người làm trục cho mỗi đoạn. Khi chuyển sang người khác, mở đoạn bằng tên của họ. Tránh dùng anh ấy, chị ấy khi trong đoạn có từ hai người cùng cách gọi.

Có cách nào kiểm nhanh đại từ trong tin nhắn trước khi gửi?

Đọc lại tin nhắn, dừng ở mỗi chữ nó, họ, việc này, chỗ đó và tự hỏi người nhận có biết chữ đó chỉ cái gì không. Nếu có hai khả năng, thay bằng tên cụ thể. Việc này mất chưa tới một phút với tin nhắn thường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138