Cách tự luyện: chọn một đoạn văn năm đến tám câu trong báo hoặc sách, chép mỗi câu ra một mảnh giấy, xáo trộn, để qua một ngày cho quên thứ tự, rồi sắp lại và ghi ngắn lý do cho từng chỗ nối. Cuối cùng so với bản gốc. Chỗ nào lệch là chỗ đáng học nhất, vì nó cho thấy manh mối nào mình chưa nhận ra.
Bài tập này luyện con mắt nhìn ra những sợi dây vô hình giữa các câu: đại từ chỉ về câu trước, từ chỉ thời gian, quan hệ nguyên nhân và kết quả, ý chung và ví dụ. Nhìn ra được sợi dây trong văn người khác, dần dần mình buộc dây chắc hơn trong lời của chính mình. Các kỹ thuật sắp câu cụ thể đã có bài riêng trong chuyên mục sắp xếp câu thành đoạn; bài này lo phần biến nó thành thói quen tự luyện.
Chọn đoạn nào để luyện
Đoạn tốt cho bài tập này có ba đặc điểm. Thứ nhất, dài vừa phải, năm đến tám câu. Ít hơn thì quá dễ, nhiều hơn thì số cách xáo tăng vọt, rất dễ nản. Thứ hai, là văn tường thuật, hướng dẫn hoặc giải thích, như một mẩu tin về một sự việc ở địa phương, một đoạn hướng dẫn làm vườn, một đoạn giải thích vì sao lá cây đổi màu. Những loại văn này có trật tự rõ nên lời giải chắc chắn hơn.
Thứ ba, tránh văn thơ, văn bình luận cảm xúc và những đoạn trích mà câu nào cũng đứng một mình được. Trong văn giàu cảm xúc, nhiều câu có thể đổi chỗ mà ý vẫn hay, nên bài tập mất đi cái lõi là tìm thứ tự hợp lý nhất. Đoạn liệt kê, ví dụ danh sách năm loại cây dễ trồng mỗi câu một loại, cũng không hợp, vì thứ tự của chúng gần như tuỳ ý.
Nguồn dễ tìm nhất là mục tin địa phương của báo in hoặc báo mạng, sách hướng dẫn nấu ăn, sách khoa học phổ thông cho thiếu niên. Nên chọn đoạn của người viết cẩn thận, vì đoạn gốc chính là đáp án. Nếu bản gốc đã lộn xộn sẵn, so sánh xong mình cũng không biết ai đúng. Lúc mới tập, chọn đoạn mình đọc thấy trôi chảy ngay lần đầu; đó thường là đoạn có mạch tốt.
Cách xáo để không nhớ thứ tự cũ
Chép mỗi câu ra một mảnh giấy riêng. Viết tay có cái lợi là lúc chép mình đọc chậm từng câu, nhưng cũng chính vì đọc chậm nên dễ nhớ thứ tự. Vì vậy sau khi chép, lật úp các mảnh, trộn đều, rồi cất vào một phong bì hoặc kẹp vào sổ, đợi ít nhất một ngày mới làm. Một ngày là đủ để trí nhớ về thứ tự phai đi, trong khi nội dung từng câu vẫn quen.
Nếu muốn làm ngay, nhờ người khác chép và xáo giúp, hoặc làm một lúc nhiều đoạn rồi luyện đoạn đã chép từ tuần trước. Cũng có thể chép câu vào máy, đánh số ngẫu nhiên rồi sắp lại bằng cách kéo thả, nhưng mảnh giấy thật có một cái lợi khó thay: cầm được, đặt cạnh nhau được, nhìn được hai ba cách sắp cùng lúc trên mặt bàn.
Trước khi xáo, giữ lại bản gốc ở một chỗ riêng và đánh dấu số thứ tự gốc ở mặt sau từng mảnh, viết nhỏ ở góc. Khi làm xong, lật lên là so được ngay. Đừng chép số thứ tự ở mặt trước, dù nhỏ, vì mắt sẽ vô tình liếc thấy. Với đoạn có câu đầu quá dễ đoán, kiểu câu mở bằng tên sự việc, có thể bỏ câu đó ra khỏi bộ và đưa nó cho mình như câu mở sẵn, để bài tập tập trung vào phần giữa.
Sắp lại và ghi lý do cho từng chỗ nối
Khi bày các mảnh ra, đừng vội xếp thành hàng. Trước hết đọc hết một lượt và tìm hai thứ: câu nào đứng đầu được, tức là câu không dựa vào câu nào khác để hiểu, và câu nào có dấu hiệu khép, như chứa "cuối cùng", "từ đó", "vì vậy" hay nói về kết quả. Sau đó tìm các cặp dính chặt: câu có "việc này" phải đứng sau câu nêu ra việc đó; câu có "nhưng" phải đứng sau câu có ý ngược lại.
Phần quan trọng nhất là ghi lý do. Mỗi khi đặt hai mảnh cạnh nhau, viết lên một mảnh giấy nhỏ đặt giữa chúng một dòng ngắn giải thích: "câu 4 có chữ 'họ' chỉ nhóm người ở câu 2", "câu 6 là kết quả của việc ở câu 5". Không ghi được lý do thì đánh dấu chấm hỏi. Chỗ có chấm hỏi là chỗ mình đang sắp theo cảm giác, và đó là chỗ đáng chú ý khi so với bản gốc.
Việc ghi lý do nghe có vẻ chậm và thừa, nhưng chính nó biến bài tập từ đoán đúng đoán sai thành học. Người sắp đúng mà không biết vì sao thì lần sau gặp đoạn khác vẫn phải đoán. Người ghi được lý do, kể cả khi sắp sai, sẽ biết manh mối nào mình đã bỏ qua và lần sau nhìn thấy nó.
Một ví dụ làm mẫu, từng bước
Đoạn tự đặt, đã xáo: (A) Nhờ vậy, chỉ sau nửa ngày, con hẻm đã khô ráo trở lại. (B) Chiều thứ Bảy, một trận mưa lớn làm con hẻm nhỏ ngập tới mắt cá chân. (C) Mấy hộ đầu hẻm liền rủ nhau ra xem và phát hiện miệng cống bị rác lấp kín. (D) Họ lấy cào và bao tải dọn sạch rác, khơi lại dòng chảy. (E) Nước dâng nhanh vì không thoát kịp xuống cống.
Bước một, tìm câu đầu. Câu A mở bằng "nhờ vậy", phải đứng sau một việc nào đó. Câu C có "liền", nối vào một sự việc trước. Câu D có "họ", phải đứng sau câu nêu ra người. Câu E nói "nước dâng", cần biết trước là có mưa. Chỉ câu B đứng một mình được, lại có mốc thời gian "chiều thứ Bảy", nên B mở đầu.
Bước hai, nối theo nhân quả. Sau mưa lớn ngập hẻm là lý do ngập: E. Thấy ngập thì người ta ra xem: C, và C nêu ra "mấy hộ đầu hẻm" để D dùng chữ "họ". Dọn rác xong mới có kết quả: A với "nhờ vậy" khép lại. Thứ tự: B, E, C, D, A. Lý do ghi giữa các mảnh: B sang E là nguyên nhân của việc ngập; E sang C là phản ứng với tình trạng ngập; C sang D có đại từ "họ"; D sang A có "nhờ vậy" chỉ kết quả.
Đáng chú ý là E và C có thể bị nhầm thứ tự với nhau nếu đọc vội, vì cả hai đều nối được vào B. Lý do phân định là C có chữ "phát hiện miệng cống bị rác lấp", tức là đã biết nguyên nhân ngập, nên phải đứng sau câu nói nước không thoát kịp.
Khi thứ tự của mình khác bản gốc
So với bản gốc, sẽ có ba khả năng. Khả năng thứ nhất, mình sai và lý do đã ghi cho thấy rõ mình bỏ qua manh mối nào, thường là một đại từ hoặc một từ chỉ thời gian nằm khuất giữa câu. Đây là trường hợp học được nhiều nhất: ghi manh mối đó vào một trang riêng trong sổ, gọi là trang manh mối hay bỏ sót. Sau vài tuần, trang này cho thấy mình hay mù với loại dây nối nào.
Khả năng thứ hai, cả hai thứ tự đều hợp lý. Có những đoạn mà hai câu ở giữa đổi chỗ được, vì chúng là hai ví dụ ngang hàng hoặc hai bước không phụ thuộc nhau. Lúc đó đừng tự trách. Thử đọc to cả hai bản, để ý bản nào nghe trôi hơn, và tìm lý do người viết gốc chọn thứ tự đó, có khi họ để ví dụ gần gũi trước, ví dụ xa sau.
Khả năng thứ ba hiếm hơn: thứ tự của mình rõ hơn bản gốc. Đoạn gốc có thể có chỗ nhảy cóc mà người viết không thấy. Đây không phải dịp để chê người viết, mà là dấu hiệu con mắt sắp xếp của mình đã khá. Ghi lại vì sao bản của mình rõ hơn, đó chính là bài học về những lỗi làm mất mạch mà mình sẽ tránh khi viết.
Nâng độ khó và mang vào lời nói của mình
Khi đã sắp đúng phần lớn các đoạn năm tám câu, có mấy cách làm bài tập khó hơn mà vẫn vừa sức.
- Thêm một câu lạc. Chép thêm một câu từ đoạn khác cùng chủ đề trộn vào bộ. Việc đầu tiên là tìm ra câu không thuộc về đoạn, rồi mới sắp.
- Bỏ một câu. Rút một câu ở giữa ra, sắp phần còn lại, rồi đoán câu bị rút nói gì. Đây là cách luyện nhận ra chỗ thiếu ý nối.
- Trộn hai đoạn. Xáo chung hai đoạn liền nhau, sắp lại thành hai đoạn và tìm câu chuyển giữa chúng.
- Đổi trục. Sắp một đoạn tường thuật theo một trục khác, ví dụ từ kết quả ngược về nguyên nhân, và viết thêm những chữ nối cần có để nó vẫn trôi.
Cái lợi lớn nhất của bài tập không nằm trên mặt bàn mà ở những lần mình nói và viết sau đó. Người đã sắp hàng chục đoạn văn bắt đầu nghe ra trong lời nói của chính mình những chỗ "họ" không rõ là ai, những chỗ "vì vậy" không có gì đứng trước. Mỗi tuần làm hai ba đoạn, mỗi đoạn mười lăm phút, là nhịp vừa phải để thói quen ngấm dần mà không thành gánh nặng.
Câu hỏi thường gặp
Đoạn văn bao nhiêu câu là vừa để tự luyện sắp xếp?
Năm đến tám câu là vừa cho người mới. Ít hơn năm câu thì quá dễ đoán, nhiều hơn tám câu thì số cách sắp tăng nhanh, dễ nản. Khi đã quen có thể thử đoạn mười câu hoặc trộn hai đoạn liền nhau.
Sao phải đợi một ngày rồi mới sắp lại?
Vì lúc chép mình vừa đọc kỹ đoạn văn, trí nhớ còn giữ thứ tự gốc, sắp ngay thì chỉ là nhớ lại chứ không phải luyện. Đợi một ngày để thứ tự phai đi trong khi nội dung từng câu vẫn quen, lúc đó mới phải dựa vào manh mối thật.
Sắp khác bản gốc có phải là sai không?
Không hẳn. Có đoạn mà hai câu ở giữa đổi chỗ vẫn hợp lý. Nếu lý do mình ghi vẫn đứng vững, thử đọc to cả hai bản để xem bản nào trôi hơn. Chỉ khi lý do của mình bỏ qua một manh mối rõ như đại từ, từ chỉ thời gian thì mới là sai.
Có thể dùng bài tập này cho học sinh không?
Dùng được, miễn chọn đoạn hợp lứa tuổi và coi đây là hoạt động khám phá chứ không phải bài kiểm tra. Không chấm điểm, không so ai sắp nhanh hơn; điều đáng khen là các em giải thích được vì sao câu này đứng sau câu kia.
Nên chép tay hay làm trên máy?
Chép tay ra mảnh giấy có lợi là cầm được, đặt cạnh nhau được, nhìn nhiều cách sắp cùng lúc trên mặt bàn. Làm trên máy nhanh hơn và tiện khi muốn luyện nhiều đoạn, nhưng nhớ nhờ người khác xáo hoặc đánh số ngẫu nhiên để khỏi nhớ thứ tự gốc.
Luyện sắp câu trên giấy có giúp nói mạch lạc hơn không?
Có giúp, nhưng gián tiếp. Bài tập rèn con mắt nhìn ra dây nối giữa các câu như đại từ, từ chỉ thời gian, quan hệ nhân quả. Khi đã quen nhìn những thứ đó trong văn người khác, mình dễ nghe ra chỗ thiếu dây nối trong lời nói của chính mình.