Sơ đồ mũi tên là cách sắp ý trên một mẩu giấy trước khi nói: ghi ba đến năm ô, mỗi ô một ý bằng vài chữ, rồi nối các ô bằng mũi tên có ghi quan hệ giữa chúng như "rồi", "vì vậy", "nhưng", "ví dụ". Cả việc mất khoảng một phút. Khi nhìn sơ đồ, mình thấy ngay ý nào nói trước, ý nào nói sau, và chỗ nào hai ý không nối được với nhau.
Sơ đồ này khác sơ đồ tư duy toả nhánh quen thuộc. Sơ đồ toả nhánh giúp nghĩ ra nhiều ý; sơ đồ mũi tên giúp sắp những ý đã có thành một đường đi. Khi sắp nói chuyện với ai đó, điều cần không phải nhiều ý mà là một đường đi rõ ràng, người nghe bước từ ô này sang ô kia mà không bị hụt chân.
Vì sao sắp ý trên giấy lại khác sắp ý trong đầu
Trong đầu, các ý tồn tại cùng lúc, chồng lên nhau, và cảm giác "mình biết mình muốn nói gì" rất dễ đến. Nhưng lời nói đi theo một đường thẳng: câu này xong mới tới câu kia. Phần việc biến một đám ý chồng lên nhau thành một hàng thẳng là phần hay bị bỏ qua, và người nói làm nó ngay trong lúc nói, nên mới có những câu "à mà quên, trước đó…".
Viết ra giấy buộc làm phần việc đó trước. Khi phải đặt ô này bên trái ô kia, phải vẽ một mũi tên và ghi lên nó một chữ, mình buộc trả lời câu hỏi mà trong đầu có thể né mãi: ý này liên quan gì tới ý kia? Nếu không ghi được chữ nào lên mũi tên, có nghĩa là mình chưa biết hai ý nối với nhau thế nào, và người nghe cũng sẽ không biết.
Giấy còn có cái lợi là nhìn thấy cả đường đi một lúc. Trong đầu, mình chỉ thấy ý đang nghĩ tới. Trên giấy, nhìn một cái là biết đường đi có mấy chặng, chặng nào thừa, chặng nào nhảy quá xa. Một phút trên giấy tiết kiệm được nhiều phút nói vòng.
Bốn loại mũi tên hay dùng nhất
Mũi tên "rồi". Ý sau xảy ra sau ý trước. Dùng khi kể sự việc, báo cáo tiến độ, hướng dẫn làm từng bước. Một chuỗi toàn mũi tên "rồi" là chuỗi thời gian, dễ theo nhất nhưng cũng dễ thành liệt kê nếu không có ô nào nổi bật.
Mũi tên "vì vậy". Ý trước là nguyên nhân, ý sau là kết quả. Dùng khi giải thích, đề nghị, xin phép. Khi chuỗi có mũi tên "vì vậy", người nghe hiểu rằng mình đang dẫn họ tới một kết luận, và họ chờ kết luận ấy.
Mũi tên "nhưng". Ý sau đi ngược hoặc giới hạn ý trước. Dùng khi có khó khăn, có điều kiện, có mặt trái. Một mũi tên "nhưng" đặt đúng chỗ làm lời nói trung thực hơn; quá nhiều mũi tên "nhưng" liên tiếp làm người nghe không biết rốt cuộc mình đứng ở đâu.
Mũi tên "ví dụ". Ý sau minh hoạ cho ý trước. Mũi tên này thường đi xuống, tách ra khỏi đường chính, vì ví dụ không đẩy câu chuyện đi tiếp mà làm rõ một chặng. Vẽ nó lệch ra một bên giúp nhớ rằng nói ví dụ xong phải quay về đường chính.
Mũi tên không ghi được chữ. Nếu nối hai ô mà không biết ghi chữ nào, đừng vẽ mũi tên trống. Đánh một dấu hỏi lên đó. Dấu hỏi là chỗ cần nghĩ thêm, hoặc chỗ cần thêm một ô trung gian, hoặc là dấu hiệu một trong hai ô không thuộc về câu chuyện này.
Một phút trên giấy: các bước
Cầm bất cứ mẩu giấy nào, mặt sau phong bì hay tờ giấy nhớ đều được, và làm theo thứ tự dưới đây.
- Ghi ô cuối trước. Ô cuối là điều người nghe cần mang về: một quyết định, một việc, một tin. Ghi nó ở góc phải tờ giấy. Bắt đầu từ ô cuối giúp mọi ô khác có hướng để đi tới.
- Ghi ô đầu. Người nghe cần biết gì trước tiên để hiểu được ô cuối? Thường là bối cảnh ngắn hoặc chính điều mình muốn nói, đặt ở góc trái.
- Điền một đến ba ô ở giữa. Những ý cần thiết để đi từ ô đầu tới ô cuối. Nhiều hơn ba ô giữa là dấu hiệu nên cắt bớt.
- Vẽ mũi tên và ghi chữ. Mỗi mũi tên một chữ: rồi, vì vậy, nhưng, ví dụ. Mũi tên nào không ghi được chữ thì đánh dấu hỏi.
- Đọc lướt một lượt. Đọc to hoặc đọc thầm từ trái sang phải, nói thành câu: "ô một, vì vậy ô hai, nhưng ô ba…". Chỗ nào vấp là chỗ cần sửa.
Mỗi ô chỉ ghi vài chữ, không ghi thành câu. Sơ đồ là bản đồ đường đi, không phải bài nói viết sẵn. Ghi thành câu thì lúc nói sẽ đọc, mà đọc thì mất cái tự nhiên của lời nói.
Hai ví dụ: xin nghỉ phép và báo hàng xóm chuyện nước rò
Ví dụ giả định thứ nhất: muốn xin trưởng phòng nghỉ hai ngày vào tuần sau. Ô cuối: "nghỉ thứ Năm, thứ Sáu". Ô đầu: "xin phép nghỉ hai ngày". Ở giữa: "về quê đám giỗ ông" và "việc bàn giao cho chị Hoa". Mũi tên từ ô đầu sang lý do ghi "vì", từ lý do sang bàn giao ghi "nhưng việc vẫn chạy", từ bàn giao sang ô cuối ghi "vì vậy". Đọc thành lời: "Em xin phép nghỉ hai ngày, vì về quê đám giỗ ông. Việc tuần đó em đã bàn giao cho chị Hoa, nên em xin nghỉ thứ Năm và thứ Sáu." Ba câu, đủ ý, trưởng phòng không phải hỏi lại gì.
Ví dụ thứ hai: phát hiện trần nhà mình bị thấm nước, có vẻ từ nhà tầng trên, cần sang nói chuyện. Ô cuối: "hẹn cùng xem đường ống". Ô đầu: "trần nhà em bị thấm". Ở giữa: "vết thấm đúng dưới phòng tắm nhà anh chị" và "chưa chắc lỗi ở đâu". Mũi tên từ ô đầu sang vị trí vết thấm ghi "ví dụ" đi xuống, vì đó là chi tiết làm rõ; từ vị trí sang "chưa chắc" ghi "nhưng"; từ "chưa chắc" sang ô cuối ghi "vì vậy".
Sơ đồ thứ hai cho thấy một điều quan trọng: mũi tên "nhưng chưa chắc lỗi ở đâu" làm câu chuyện mềm đi rất nhiều. Không có ô đó, lời nói dễ thành lời buộc tội. Nhìn sơ đồ trước khi gõ cửa, mình thấy được giọng của cả cuộc nói chuyện, chứ không chỉ các ý.
Khi sơ đồ lộ ra ý thừa hoặc ý thiếu
Phần lớn giá trị của sơ đồ nằm ở những gì nó lộ ra. Ý thừa lộ ra khi có một ô không nối vào đâu cả, hoặc chỉ nối bằng dấu hỏi. Ví dụ đang chuẩn bị xin nghỉ, mình ghi thêm ô "tháng trước cũng làm thêm giờ nhiều". Nhìn sơ đồ, ô này không có mũi tên nào dẫn tới ô cuối. Nó có thể đúng, nhưng nói ra sẽ thành kể công, kéo câu chuyện lệch hướng. Gạch đi.
Ý thiếu lộ ra khi hai ô đứng cạnh nhau mà chữ trên mũi tên nghe gượng. Ví dụ từ "trần nhà em bị thấm" nhảy thẳng sang "hẹn cùng xem đường ống" bằng mũi tên "vì vậy" thì thiếu một bước: vì sao lại là đường ống nhà anh chị? Cần ô "vết thấm đúng dưới phòng tắm". Thiếu ô này, người nghe sẽ thấy mình bị đổ lỗi vô cớ.
Một dấu hiệu nữa: quá nhiều mũi tên "ví dụ". Khi một sơ đồ năm ô có ba ô là ví dụ, đường chính chỉ còn hai ô, và lời nói sẽ thành chuỗi chuyện kể mà người nghe không biết đang chứng minh điều gì. Giữ tối đa một ví dụ cho mỗi ý chính. Nếu cần nhiều ví dụ, chọn cái rõ nhất, để các cái khác dành cho lúc người nghe hỏi thêm.
Dùng khi gọi điện, khi họp, và luyện mỗi ngày
Sơ đồ mũi tên hợp nhất với những cuộc nói chuyện có chuẩn bị: cuộc gọi quan trọng, phần trình bày trong buổi họp, cuộc nói chuyện khó với người nhà. Với cuộc gọi, đặt mẩu giấy trước mặt khi nói; liếc nhìn ô tiếp theo là đủ để không quên, không lạc. Với cuộc họp, vẽ sơ đồ ngay khi biết sắp tới lượt mình, mất một phút trong lúc người khác đang nói.
Để thành phản xạ, mỗi ngày vẽ một sơ đồ cho một cuộc nói chuyện có thật sắp diễn ra, dù nhỏ: gọi cho thợ sửa máy giặt, nhắn cho cô giáo của con, nói với bạn chuyện góp tiền đi chơi. Sau khi nói xong, nhìn lại sơ đồ một giây: mình có đi đúng đường không, chỗ nào lệch ra. Không cần ghi chép gì thêm.
Sau vài tuần, nhiều người không cần giấy nữa. Họ vẽ sơ đồ trong đầu, nhanh hơn nhiều so với lúc đầu: ô cuối là gì, ô đầu là gì, nối bằng chữ gì. Đó là lúc bài luyện đã xong việc. Tuy vậy, với những cuộc nói chuyện thật sự quan trọng hay khó, quay lại mẩu giấy vẫn là cách chắc nhất, vì áp lực làm sơ đồ trong đầu dễ vỡ.
Một gợi ý cuối: giữ lại những mẩu giấy đã vẽ trong một phong bì. Thỉnh thoảng lật lại xem, mình sẽ thấy các sơ đồ dần gọn hơn, ít dấu hỏi hơn, ít ô thừa hơn. Đó là hình ảnh trực quan nhất của việc lời nói đang mạch lạc lên.
Câu hỏi thường gặp
Sơ đồ mũi tên khác sơ đồ tư duy thế nào?
Sơ đồ tư duy toả nhánh từ một ý trung tâm, giúp nghĩ ra nhiều ý. Sơ đồ mũi tên xếp các ý đã có thành một đường đi thẳng, mỗi mũi tên ghi rõ quan hệ như rồi, vì vậy, nhưng, ví dụ, để biết nói ý nào trước ý nào sau.
Một sơ đồ nên có bao nhiêu ô?
Ba đến năm ô là vừa cho một cuộc nói chuyện thường ngày. Ít hơn ba thì thường không cần sơ đồ, nhiều hơn năm thì người nghe khó giữ hết trong đầu. Nếu buộc phải nhiều hơn, chia thành hai phần và nói rõ khi chuyển phần.
Mũi tên không biết ghi chữ gì thì làm sao?
Đánh một dấu hỏi lên mũi tên đó. Dấu hỏi cho biết hai ý chưa nối được với nhau: có thể cần thêm một ô trung gian, hoặc một trong hai ô không thuộc về câu chuyện này và nên gạch đi.
Có nên viết thành câu trong từng ô không?
Không nên. Mỗi ô chỉ ghi vài chữ đủ nhắc ý. Viết thành câu thì lúc nói dễ đọc lại nguyên văn, mất cái tự nhiên của lời nói và khó điều chỉnh khi người nghe hỏi chen.
Vẽ sơ đồ trước cuộc gọi có làm mình nói cứng nhắc không?
Thường là không, vì sơ đồ chỉ cho biết đường đi chứ không viết sẵn lời. Trong cuộc gọi, liếc nhìn ô tiếp theo để không quên ý; còn câu chữ cụ thể vẫn tự nhiên theo cuộc trò chuyện.
Luyện bao lâu thì không cần giấy nữa?
Tuỳ người, nhiều người sau vài tuần vẽ mỗi ngày đã làm được sơ đồ trong đầu. Dù vậy, với cuộc nói chuyện quan trọng hoặc khó, vẫn nên vẽ ra giấy, vì khi căng thẳng sơ đồ trong đầu rất dễ rối.