Kể theo trình tự thời gian là việc xảy ra trước thì nói trước, việc xảy ra sau thì nói sau, mỗi lần chuyển sang việc mới có một mốc cho người nghe bám vào: lúc sáu giờ, sau đó, tới trưa, đến khi về nhà. Đây là trật tự dễ theo nhất vì người nghe chỉ cần xếp mỗi câu mới vào cuối chuỗi đã có, không phải tự đảo lại.
Nhưng thời gian không phải lúc nào cũng là lựa chọn tốt. Khi người nghe cần kết quả ngay, khi chuỗi việc quá dài, hay khi một chi tiết xảy ra sớm chỉ có nghĩa nếu biết việc sau, cứ bám thời gian lại làm chuyện lê thê. Dưới đây là cách kể theo thời gian cho gọn, cách đặt mốc, và năm tình huống nên phá lệ có chủ ý.
Vì sao trình tự thời gian là trật tự dễ theo nhất
Khi nghe một câu chuyện, người nghe đang dựng một chuỗi sự việc trong đầu. Nếu câu mới luôn là việc xảy ra sau câu cũ, họ chỉ việc nối thêm vào đuôi chuỗi. Việc đó gần như không tốn sức, nên đầu óc còn chỗ để chú ý chi tiết, cảm xúc, chỗ hay của chuyện. Ngược lại, mỗi lần người kể nhảy lùi hay nhảy tới, người nghe phải dừng lại, tìm xem việc này nằm ở đâu trong chuỗi, rồi mới nghe tiếp được. Nhảy hai ba lần liền là họ bắt đầu hỏi lại: "Khoan, cái đó trước hay sau?"
Thứ hai, trình tự thời gian khớp với cách sự việc thật diễn ra, nên người kể ít phải nghĩ. Đó là lý do trẻ nhỏ, người đang hoảng, người kể qua điện thoại đều tự nhiên kể theo thời gian. Thứ ba, thời gian tự mang theo một phần nhân quả: việc trước thường là nguyên nhân của việc sau, nên chỉ cần kể đúng thứ tự, người nghe đã đoán được phần lớn mối liên hệ mà bạn không phải giải thích.
Vì thế, khi không chắc nên sắp ý thế nào, cứ bắt đầu bằng thời gian. Chỉ đổi sang trật tự khác khi có lý do rõ, và biết mình đang đổi.
Mốc thời gian: cái neo cho người nghe bám vào
Mốc giờ, ngày cụ thể. "Sáng thứ Bảy", "khoảng bảy giờ tối", "hôm hai mươi". Dùng ở đầu chuyện và ở những chỗ quan trọng, không cần gắn vào mọi câu. Một chuyện năm phút có ba bốn mốc kiểu này là đủ.
Mốc tương đối. "Sau đó", "lát sau", "mười phút sau", "trong lúc chờ". Đây là xương sống của trình tự thời gian. Chúng cho người nghe biết câu mới đứng sau câu cũ bao xa. "Mười phút sau" khác hẳn "ba hôm sau", và người nghe cần biết khoảng cách ấy.
Mốc theo sự việc. "Lúc xe vừa tới cổng", "đến khi mẹ về", "hôm cháu nhập học". Loại này hữu ích khi người nghe nhớ sự việc hơn nhớ giờ. Kể cho người trong nhà, mốc theo sự việc thường dễ hiểu hơn mốc theo lịch.
Mốc chỉ quãng. "Suốt buổi chiều", "trong ba ngày đó", "cả tuần". Dùng khi một việc kéo dài, để người nghe không tưởng nó xảy ra trong chốc lát.
Thiếu mốc thì sao. Câu chuyện không có mốc nào vẫn có thể đúng thứ tự, nhưng người nghe không biết các việc cách nhau bao lâu. "Anh ấy đi khám, uống thuốc, đỡ, lại đau" nghe như chuyện một buổi, trong khi thật ra là hai tuần. Thêm một mốc là đủ sửa: "uống thuốc được một tuần thì đỡ".
Chọn điểm bắt đầu: kể từ đâu là vừa
Lỗi hay gặp nhất của kể theo thời gian không phải là sai thứ tự mà là bắt đầu quá xa. Chuyện bị lạc ví ở chợ được kể từ lúc thức dậy, đánh răng, ăn sáng. Người nghe phải đi qua năm sáu câu không liên quan mới tới việc chính, và đến lúc tới thì đã hết kiên nhẫn.
Cách chọn: tìm việc đầu tiên mà nếu bỏ đi thì chuyện phía sau không hiểu được. Đó là điểm bắt đầu. Với chuyện lạc ví, điểm đó có thể là "lúc mình rút ví trả tiền rau", vì từ đó mới có câu hỏi ví nằm đâu sau đó. Mọi thứ trước đó chỉ nhắc khi nó cần cho việc chính, ví dụ "sáng đó mình mặc cái áo không có túi khoá".
Một phép thử nhanh: đọc câu mở đầu và hỏi "người nghe có cần biết câu này để hiểu chuyện không?". Nếu không, cắt và thử lại với câu kế tiếp. Thường bạn sẽ cắt được hai ba câu đầu mà chuyện không mất gì. Ngược lại, nếu bắt đầu quá muộn, người nghe sẽ hỏi "mà sao lại thế?", tức là thiếu một việc ở phía trước. Khi đó lùi lại một bước, không lùi về tận đầu ngày.
Nén và giãn: không phải phút nào cũng đáng kể bằng nhau
Trình tự thời gian không có nghĩa là mỗi khoảng thời gian được kể dài như nhau. Một chuyến đi ba ngày có thể chỉ có một buổi chiều đáng kể kỹ, phần còn lại gói trong một câu. Người kể giỏi nén chỗ không có gì xảy ra và giãn chỗ có việc: "hai hôm đầu chỉ ăn với ngủ, tới chiều thứ ba thì trời đổ mưa đúng lúc cả nhà đang trên thuyền". Câu đó vẫn đúng trình tự, chỉ là hai ngày đã được ép lại thành nửa câu.
Dấu hiệu bạn đang không nén: câu nào cũng bắt đầu bằng "rồi", và người nghe bắt đầu nhìn đi chỗ khác. Dấu hiệu bạn nén quá tay: đến đoạn quan trọng mà người nghe vẫn chưa hình dung được cảnh, phải hỏi "lúc đó ở đâu, có ai". Chỗ quan trọng cần đủ chi tiết để người nghe như đang đứng đó: ai, ở đâu, làm gì, nói câu gì.
Một mẹo dễ làm: trước khi kể, gạch ra ba việc chính của chuyện. Ba việc đó được kể chậm, có chi tiết; các đoạn nằm giữa chúng chỉ là cầu nối, một hai câu là đủ. Như vậy chuyện vẫn trôi theo thời gian mà không đều đều như đọc nhật ký.
Ví dụ: một buổi sáng hỏng xe, kể hai cách
Bản lộn xộn, đúng kiểu nói khi còn đang bực: "Hôm nay trễ làm là tại cái xe, mà sáng mình đã thấy nó khó nổ rồi, xong mình dắt ra tiệm đầu hẻm thì tiệm chưa mở, à mà tối qua trời mưa to, chắc nước vào bugi, rồi mình phải gọi xe ôm, xe ôm tới thì trễ mười lăm phút, mà lúc đó mình mới nhớ là để quên thẻ ra vào trong cốp xe." Người nghe nhận được tám chín mẩu tin, nhưng phải tự xếp lại xem cái nào trước cái nào sau, và tới cuối vẫn không chắc chuyện bỏ quên thẻ là lúc nào.
Bản theo thời gian: "Tối qua mưa to, xe để ngoài hiên. Sáng nay khoảng sáu rưỡi, xe đề mãi không nổ. Mình dắt ra tiệm đầu hẻm nhưng bảy giờ tiệm mới mở, nên đành gửi xe lại đó và gọi xe ôm. Xe ôm tới muộn mười lăm phút. Lên tới cổng công ty mới nhớ thẻ ra vào còn nằm trong cốp xe, phải nhờ bảo vệ ghi tên. Vậy là trễ gần nửa tiếng."
Bản thứ hai không thêm thông tin nào mới. Nó chỉ sắp lại, thêm ba mốc ("tối qua", "sáu rưỡi", "bảy giờ"), và đặt chuyện quên thẻ đúng chỗ nó xảy ra. Chi tiết "chắc nước vào bugi" bị bỏ, vì đó là đoán, không phải việc đã xảy ra; nếu cần thì nói riêng sau khi kể xong. Đó là ba thao tác chính của kể theo thời gian: sắp đúng, đặt mốc, bỏ cái không thuộc chuỗi.
Năm lúc nên phá lệ, và phá theo cách nào
Phá trình tự thời gian là quyết định có chủ ý, không phải vì nhớ ra muộn. Bảng dưới gom những tình huống đời thường nên đổi trật tự, kèm cách đổi.
| Tình huống | Vì sao thời gian không hợp | Nên sắp thế nào |
|---|---|---|
| Báo tin gấp, báo sự cố | Người nghe cần biết kết quả để hành động, không cần nghe diễn biến trước | Nói kết quả trước, rồi mới kể diễn biến ngắn |
| Chuỗi việc rất dài, nhiều ngày | Người nghe không giữ nổi hàng chục mốc liên tiếp | Gom theo chủ đề hoặc chỉ chọn vài mốc chính |
| Một chi tiết sớm chỉ có nghĩa khi biết việc sau | Kể đúng chỗ thì người nghe không biết nó quan trọng, bỏ qua | Kể việc sau trước, rồi quay lại chi tiết đó |
| Người nghe hỏi "tại sao" | Họ đang hỏi nguyên nhân, không hỏi diễn biến | Trả lời bằng nguyên nhân, dùng thời gian chỉ để minh hoạ |
| Hai việc diễn ra cùng lúc ở hai nơi | Một dòng thời gian không chứa nổi hai mạch song song | Kể trọn mạch một, rồi "trong lúc đó" sang mạch hai |
Khi phá lệ, hãy báo cho người nghe biết bằng một câu ngắn: "Nói kết quả trước nhé", "Quay lại chuyện sáng hôm đó", "Cùng lúc ấy ở nhà". Câu báo ấy giúp người nghe chuyển khung mà không bị hụt. Phá lệ mà không báo thì người nghe tưởng bạn kể lộn.
Tự kiểm một câu chuyện kể theo thời gian
Trước khi kể chuyện quan trọng, ví dụ kể lại một sự việc cho người nhà hay người làm chứng, bạn có thể soát nhanh bằng năm bước sau.
- Viết ra hoặc nói nhẩm danh sách các việc, mỗi việc một dòng ngắn, chưa cần câu cú.
- Đánh số theo thứ tự xảy ra thật. Chỗ nào không chắc việc nào trước, đánh dấu để hỏi lại hoặc nói rõ là không nhớ chắc.
- Gạch các việc không cần cho câu chuyện, nhất là ở đầu danh sách.
- Chọn ba việc chính sẽ kể kỹ, các việc còn lại chỉ là cầu nối.
- Đặt mốc thời gian ở đầu chuyện và ở chỗ có khoảng cách lớn ("hai hôm sau"), rồi kể thử một lượt thành lời.
Nếu kể thử mà phải nói "à quên" hơn một lần, danh sách của bạn còn thiếu việc. Thêm vào đúng chỗ rồi kể lại. Chị Thu ở Cần Thơ, khi kể lại vụ va quẹt xe trước cửa nhà cho người hàng xóm làm chứng, đã làm đúng năm bước này trên mặt sau tờ lịch cũ và nhận ra mình suýt bỏ quên chi tiết xe kia vừa lùi ra từ hẻm.
Câu hỏi thường gặp
Kể theo trình tự thời gian có phải lúc nào cũng đúng không?
Không. Đó là trật tự an toàn khi bạn chưa biết chọn gì, nhưng khi người nghe cần kết quả ngay, khi chuỗi quá dài hoặc khi họ hỏi nguyên nhân, trật tự khác hợp hơn. Quan trọng là bạn chọn có chủ ý và báo cho người nghe khi đổi.
Có cần nói giờ giấc cụ thể cho mọi việc không?
Không cần. Ba bốn mốc rõ ở đầu chuyện và ở chỗ có khoảng cách lớn là đủ. Phần còn lại dùng mốc tương đối như sau đó, lát sau, mười phút sau. Gắn giờ vào mọi câu làm chuyện nặng như biên bản.
Nhớ ra một chi tiết muộn thì chen vào thế nào cho khỏi rối?
Nói rõ là đang lùi lại: "à, trước đó một chút thì…", kể chi tiết trong một hai câu, rồi báo quay về: "nên lúc mình tới cổng…". Đừng chen lặng lẽ, vì người nghe sẽ xếp chi tiết đó vào sai chỗ trong chuỗi.
Làm sao biết mình đang kể quá dài dòng?
Nếu câu nào cũng bắt đầu bằng rồi, nếu người nghe bắt đầu hỏi "rồi cuối cùng sao" khi bạn chưa tới giữa chuyện, hoặc nếu phần trước việc chính dài hơn chính việc đó, bạn đang không nén. Cắt bớt phần mở đầu và gom các đoạn chuyển.
Kể hai việc xảy ra cùng lúc thì theo thời gian kiểu gì?
Kể trọn một mạch tới một điểm dừng, rồi dùng câu chuyển như "cùng lúc đó ở nhà" để sang mạch thứ hai, kể tới chỗ hai mạch gặp nhau. Đừng nhảy qua lại từng câu giữa hai nơi, người nghe sẽ mất dấu cả hai.
Trẻ nhỏ kể chuyện có nên ép theo đúng thời gian không?
Không nên ép. Trẻ thường kể chỗ ấn tượng nhất trước, đó là bình thường. Người lớn có thể hỏi gợi "trước đó con làm gì" để con tự sắp lại, nhưng không sửa hay chê. Lo lắng về khả năng nói của con thì hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên ngôn ngữ.