MachLac.comMạch Lạc
Trình tự kể và sắp ý

Trình tự nhân quả: kể vì sao dẫn tới cái gì mà người nghe không bị rối

Kể theo nhân quả là đặt nguyên nhân rồi kết quả thành chuỗi, mỗi mắt xích một câu. Cách chọn chiều kể, giữ mắt xích, tách nhiều nguyên nhân và tránh nói vòng.

Two Vietnamese women at a kitchen counter, one lining up dominoes on the wooden surface while explaining with her hands, afternoon side light, close shot on hands, faces out of frame

Kể theo trình tự nhân quả là sắp các ý thành chuỗi "vì cái này nên có cái kia, cái kia lại dẫn tới cái nọ", mỗi mắt xích nói gọn trong một hai câu và nối bằng một từ chỉ quan hệ rõ: vì, nên, do đó, thành ra. Người nghe theo kịp khi họ thấy từng mắt xích, không phải khi họ chỉ nghe điểm đầu và điểm cuối rồi tự đoán phần giữa.

Trật tự này hợp nhất khi người nghe hỏi "tại sao": tại sao cây chết, tại sao hoá đơn điện tăng, tại sao đứa nhỏ khóc. Khác với kể theo thời gian, ở đây cái được xếp không phải là giờ giấc mà là lý do. Dưới đây là cách chọn chiều kể, cách giữ đủ mắt xích, và những chỗ chuỗi nhân quả hay gãy khi nói miệng.

Nhân quả khác thời gian ở chỗ nào

Hai trật tự này hay bị nhầm vì sự việc trước thường là nguyên nhân của sự việc sau. Nhưng chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. Thời gian trả lời "chuyện gì đã xảy ra". Nhân quả trả lời "vì sao lại thành ra như vậy". Một chuyện kể theo thời gian có thể đầy đủ mà người nghe vẫn không hiểu vì sao: "Tuần trước mình tưới cây mỗi ngày, rồi đi công tác ba hôm, về thì lá vàng hết". Nghe xong người ta vẫn không biết lá vàng vì thiếu nước hay vì thừa nước.

Kể theo nhân quả thì chọn lọc khác hẳn. Chỉ những việc góp phần gây ra kết quả mới được kể, và chúng được nối bằng quan hệ chứ không bằng "rồi". "Đất trong chậu không thoát nước, nên tưới mỗi ngày làm rễ ngâm nước liên tục; rễ úng thì không hút được nữa, nên lá vàng dù đất vẫn ướt." Ba câu, ba mắt xích, người nghe hiểu ngay và biết phải sửa chỗ nào.

Vì vậy, trước khi kể, hãy tự hỏi người nghe đang cần biết diễn biến hay cần hiểu lý do. Nếu là lý do, đừng kể lại cả tuần; hãy dựng chuỗi.

Hai chiều kể: từ nguyên nhân tới kết quả, hay ngược lại

Cùng một chuỗi nhân quả có thể kể xuôi hoặc kể ngược. Chọn chiều nào tuỳ vào việc người nghe đã biết kết quả hay chưa.

Chiều kểBắt đầu bằngHợp khiVí dụ mở đầu
Xuôi: nhân trước quả sauNguyên nhân gốcNgười nghe chưa biết chuyện gì xảy ra, bạn muốn họ thấy kết quả tự hiện ra"Ống thoát nước trên mái bị lá cây lấp từ đầu mùa…"
Ngược: quả trước nhân sauKết quả mà ai cũng thấyNgười nghe đã thấy kết quả và đang hỏi vì sao"Trần nhà thấm là do nước mưa không thoát được…"
Ngược rồi xuôiKết quả, rồi quay về gốc kể xuôi lênChuỗi dài, cần người nghe biết đích đến trước"Trần thấm. Để hiểu vì sao, phải bắt đầu từ cái ống trên mái…"

Kể ngược hợp với hầu hết tình huống đời thường, vì người hỏi "tại sao" thường đã thấy kết quả. Kể xuôi hợp hơn khi bạn kể một chuyện có diễn biến, muốn người nghe tự nhận ra hậu quả. Điều cần tránh là trộn hai chiều trong cùng một chuỗi: nửa đầu đi từ gốc lên, nửa sau lại từ kết quả đi xuống, người nghe sẽ không biết mình đang ở mắt xích nào.

Giữ đủ mắt xích: lỗi nhảy từ gốc tới ngọn

Người hiểu chuyện rõ hay bỏ qua mắt xích giữa vì với họ nó quá hiển nhiên. "Mẹ quên đóng cửa sổ nên cả nhà bị cảm" là một câu thiếu ít nhất hai mắt xích: cửa sổ mở thì gió lạnh vào phòng ngủ cả đêm, và cả nhà ngủ chung phòng đó. Người nghe không có hai mắt xích này sẽ thấy câu kia vô lý hoặc nghe như đang trách móc.

Cách kiểm: lấy mỗi cặp câu liền nhau trong chuỗi, hỏi "cái trước có đủ để gây ra cái sau không, hay còn cần thêm điều gì?". Nếu còn cần, điều đó là mắt xích thiếu. Thêm vào bằng một câu ngắn. Đừng sợ chuỗi dài ra; ba mắt xích rõ dễ theo hơn một bước nhảy dài mà người nghe phải tự lấp.

Ngược lại cũng có lỗi thừa mắt xích: kể những bước ai cũng biết ("nước chảy xuống vì trọng lực") làm người nghe thấy bị coi thường. Mức vừa phải tuỳ người nghe: kể cho thợ thì bỏ được nhiều bước, kể cho người già trong nhà hay cho trẻ thì cần nhiều hơn. Phần chọn trật tự theo người nghe được bàn kỹ ở một bài riêng trong mục này.

Khi một kết quả có nhiều nguyên nhân

Đếm trước, kể sau. Báo cho người nghe số nguyên nhân ngay từ đầu: "Hoá đơn tháng này tăng vì hai lý do". Con số giúp người nghe biết khi nào chuỗi kết thúc và không chờ lý do thứ ba.

Kể nguyên nhân lớn trước. Nếu một nguyên nhân chiếm phần lớn, kể nó trước. Người nghe nhớ rõ nhất điều được nói đầu tiên và điều được nói sau cùng; đặt cái quan trọng ở đầu để nó không lẫn vào giữa.

Mỗi nguyên nhân một nhánh trọn vẹn. Kể hết chuỗi của nguyên nhân thứ nhất tới kết quả, rồi mới sang nguyên nhân thứ hai. Đan xen hai chuỗi trong cùng một đoạn là cách nhanh nhất làm người nghe rối.

Nói rõ chúng liên quan thế nào. Hai nguyên nhân cộng dồn, hay phải có cả hai mới xảy ra? "Trời nóng làm máy lạnh chạy nhiều, cộng thêm tháng này có khách ở chơi" khác với "máy lạnh hỏng gioăng nên trời nóng là chạy không nghỉ". Một từ như "cộng thêm" hay "nên" thay đổi hẳn nghĩa.

Đừng giả vờ chắc chắn. Nếu chưa biết nguyên nhân nào đúng, nói "có thể là" và kể từng khả năng. Trình bày khả năng như sự thật là gieo một chuỗi nhân quả sai cho người nghe mang đi.

Từ nối giữ chuỗi nhân quả khi nói miệng

Trình tự nhân quả sống nhờ từ nối. Thiếu chúng, các câu đứng cạnh nhau chỉ là một danh sách sự việc. Một số cặp dùng nhiều trong lời nói hằng ngày:

  • Vì… nên…: cặp rõ nhất, hợp khi nguyên nhân ngắn. Câu dài thì tách: "Vì ống bị lấp. Nên nước tràn lên mái."
  • Do đó, vì vậy, thành ra: đặt đầu câu kết quả. "Thành ra" thân mật hơn, hợp khi kể cho người nhà.
  • Là do, là tại: dùng khi kể ngược, đi từ kết quả về nguyên nhân. "Trần thấm là do ống tắc."
  • Mà… lại…: nối một nguyên nhân phụ đến sau. "Ống đã tắc, mà tuần đó lại mưa liên tục."
  • Cho nên mới: nhấn mạnh rằng kết quả là hệ quả tất yếu. Dùng tiết kiệm, nghe dễ thành trách móc.

Lỗi hay gặp là dùng "rồi" thay cho mọi từ nối. "Ống tắc rồi mưa rồi trần thấm" nghe như ba việc tình cờ nối nhau, người nghe không biết bạn đang khẳng định có quan hệ nhân quả. Lỗi ngược lại là dùng "nên" cho hai việc chỉ đi cùng nhau mà không gây ra nhau; khi không chắc, nói "cùng lúc đó" thay vì "nên".

Ví dụ: kể lại vì sao một bữa tiệc sinh nhật bị trễ

Bản kể lộn xộn: "Hôm đó trễ hai tiếng, tại bánh, mà cũng tại xe nữa, với lại chị Hoa gọi không ai nghe, rồi bánh làm lại, xong thì kẹt xe, mà hôm đó trời mưa." Người nghe nhận đủ dữ kiện nhưng không biết cái nào gây ra cái nào, cái nào là chính.

Bản theo nhân quả, kể ngược rồi xuôi: "Tiệc trễ hai tiếng, chủ yếu vì cái bánh. Tiệm làm nhầm tên trên bánh, chị Hoa phát hiện lúc tới lấy nên phải chờ làm lại gần một tiếng. Trong lúc chờ, chị gọi về nhà báo nhưng cả nhà đang dọn đồ, không ai nghe máy, thành ra ở nhà không biết mà dời giờ. Cộng thêm lúc chị chạy về thì trời đổ mưa, đường kẹt, mất thêm gần một tiếng nữa."

Bản thứ hai dài hơn một chút nhưng người nghe nắm được ngay: nguyên nhân chính là bánh làm nhầm, kẹt xe là nguyên nhân phụ cộng thêm, cuộc gọi nhỡ giải thích vì sao ở nhà không xoay xở kịp. Lần sau muốn tránh trễ, người nghe biết phải lo khâu nào trước. Đó là thứ trình tự nhân quả mang lại mà danh sách sự việc không làm được.

Dựng một chuỗi nhân quả trước khi nói

Khi phải giải thích một chuyện có nhiều lý do, nhất là chuyện dễ gây hiểu lầm hay đổ lỗi, có thể chuẩn bị trong một hai phút theo các bước:

  1. Viết kết quả ra một dòng: chuyện gì đã xảy ra mà người nghe đang hỏi.
  2. Viết từng nguyên nhân trực tiếp, mỗi nguyên nhân một dòng phía trên.
  3. Với mỗi nguyên nhân, hỏi "vì sao lại có cái này" một lần nữa; dừng lại khi tới chỗ người nghe cần biết, không cần đào tới tận gốc.
  4. Nối các dòng bằng mũi tên, ghi từ nối định dùng lên mỗi mũi tên.
  5. Chọn chiều kể (xuôi hay ngược) và nguyên nhân nào kể trước.
  6. Đọc thử thành lời; chỗ nào phải dừng lại nghĩ thì chỗ đó thiếu một mắt xích.

Chuỗi dựng kiểu này hữu ích nhất khi bạn phải giải thích chuyện có liên quan tới trách nhiệm, như vì sao giao hàng trễ, vì sao đồ hỏng. Nó buộc bạn nói rõ cái gì gây ra cái gì thay vì kể lan man, và người nghe ít có cảm giác bạn đang chống chế.

Anh Phúc, chủ một xưởng mộc nhỏ ở Đồng Nai, mỗi lần phải báo khách vì sao bộ tủ giao trễ đều làm đúng sáu bước này trên một mẩu giấy trước khi nhấc máy. Anh kể rằng cuộc gọi ngắn đi hẳn, và khách ít hỏi vặn hơn, vì họ nghe được ngay khâu nào trục trặc, đã xử lý tới đâu và bao giờ xong.

Câu hỏi thường gặp

Kể theo nhân quả có dài hơn kể theo thời gian không?

Thường ngắn hơn, vì bạn chỉ giữ lại những việc góp phần gây ra kết quả và bỏ qua các việc chỉ tình cờ xảy ra cùng lúc. Nó chỉ dài hơn ở chỗ phải thêm mắt xích mà kể theo thời gian hay bỏ qua.

Làm sao tránh nghe như đang đổ lỗi khi kể nguyên nhân?

Kể nguyên nhân bằng sự việc, không bằng người: "cửa sổ để mở cả đêm" thay vì "mẹ quên đóng cửa". Tránh lạm dụng "cho nên mới". Nếu có phần lỗi của mình, kể phần đó trước, người nghe sẽ thấy bạn đang giải thích chứ không chống chế.

Nếu chưa biết chắc nguyên nhân thì kể thế nào?

Nói rõ mức chắc chắn: "nhiều khả năng là", "có hai khả năng". Kể từng khả năng như một chuỗi riêng và nói cách kiểm. Đừng chọn một khả năng rồi kể như sự thật, người nghe sẽ mang chuỗi sai đó đi kể tiếp.

Có nên kể nguyên nhân từ tận gốc rễ không?

Chỉ đào tới mức người nghe cần để hiểu hoặc để hành động. Hỏi vì sao một hai lần là đủ cho hầu hết chuyện đời thường. Đào quá sâu biến lời giải thích thành bài giảng và làm loãng nguyên nhân chính.

Từ "rồi" có dùng được trong chuỗi nhân quả không?

Dùng được khi bạn chỉ muốn nói việc sau đến sau việc trước. Nhưng nếu muốn khẳng định việc trước gây ra việc sau, hãy dùng nên, do đó, thành ra. Dùng rồi cho mọi chỗ làm người nghe không phân biệt được trình tự với nguyên nhân.

Kể nhân quả cho trẻ nhỏ cần chú ý gì?

Dùng chuỗi ngắn hai ba mắt xích, mỗi mắt xích là việc trẻ nhìn thấy được: "trời nắng, đất khô, cây khát nước". Hỏi lại "vì sao cây khát" để con tự nối. Không cần đúng từng chữ, miễn con thấy được việc này dẫn tới việc kia.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138