Tả theo trình tự không gian là dắt người nghe đi qua một nơi theo một hướng cố định và không đổi giữa chừng: từ cổng vào tới bếp, từ trái sang phải, từ xa lại gần, từ dưới lên trên. Người nghe theo kịp vì họ đang "đi" cùng bạn; mỗi câu mới là bước tiếp theo trên cùng một lối, không phải một chỗ bất kỳ trong căn nhà.
Khi tả không có hướng, người nghe nhận một mớ đồ vật rời rạc: cái tủ, cửa sổ, chậu cây, cầu thang, mà không biết cái nào nằm cạnh cái nào. Bài này đi qua các hướng tả thường dùng, cách chọn hướng hợp việc, cách đặt điểm đứng và mốc, cùng ví dụ tả một căn nhà ống cho người sắp tới ở nhờ.
Vì sao tả mà không có hướng thì người nghe không hình dung được
Lời nói đi theo một hàng, câu này rồi tới câu kia. Còn không gian thì trải ra mọi phía cùng lúc. Muốn đưa một không gian vào lời, bạn buộc phải chọn một lối đi qua nó. Người nghe dựng cảnh trong đầu bằng cách đặt mỗi thứ mới vào cạnh thứ vừa nghe. Nếu thứ mới nằm ngay bên cạnh, việc đó dễ. Nếu thứ mới ở tận phía bên kia căn phòng mà không có lời báo, họ phải xoá cảnh đang dựng và dựng lại.
Đó là lý do khi chỉ đường hay tả phòng, người ta hay hỏi lại "khoan, cái đó ở bên nào?". Câu hỏi ấy không phải vì người nghe chậm, mà vì người kể vừa nhảy cóc qua không gian. Thường người kể nhảy theo thứ tự nhớ ra: cái ấn tượng nhất trước, cái nhỏ nhặt sau. Thứ tự nhớ ra là thứ tự trong đầu người kể, không phải trật tự của căn phòng.
Một trình tự không gian tốt có hai thứ: một điểm đứng ban đầu mà người nghe biết (đứng ở cổng, ngồi ở bàn, nhìn từ đường vào) và một hướng đi không đổi. Có hai thứ đó, người nghe tự đặt được mọi đồ vật bạn kể vào đúng chỗ.
Các hướng tả thường dùng và khi nào chọn
Không có hướng nào đúng cho mọi trường hợp. Hướng tốt là hướng khớp với cách người nghe sẽ gặp nơi đó ngoài đời.
| Hướng tả | Hợp với | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Từ ngoài vào trong | Người sắp tới nơi đó lần đầu | Tả nhà cho khách: cổng, sân, phòng khách, rồi mới tới phòng ngủ phía sau |
| Từ trong ra ngoài | Người đang ở bên trong cần biết lối ra | Chỉ lối thoát hiểm từ phòng làm việc ra cầu thang bộ |
| Từ trái sang phải | Một mặt phẳng nhìn thẳng: kệ hàng, bức tường, quầy | Tả kệ gia vị trong bếp cho người nấu thay |
| Từ xa tới gần | Cảnh rộng ngoài trời, người đứng một chỗ nhìn ra | Tả khu vườn nhìn từ hiên nhà |
| Từ dưới lên trên | Vật cao, nhiều tầng: tủ, giá, nhà nhiều tầng | Chỉ chỗ cất đồ trong tủ quần áo nhiều ngăn |
| Theo lối đi | Nơi có đường đi rõ: hành lang, chợ, khu phố | Tả đường từ cổng chợ tới sạp vải |
Khi đã chọn, giữ hướng đó tới hết đoạn tả. Đổi hướng giữa chừng, ví dụ đang tả từ trái sang phải bỗng nhảy lên tầng trên, chỉ nên làm khi có câu báo: "giờ lên tầng hai". Câu báo ngắn ấy là chỗ người nghe dọn cảnh cũ và chuẩn bị cảnh mới.
Điểm đứng và mốc: hai thứ giữ người nghe khỏi lạc
Nói rõ đang đứng ở đâu, nhìn về đâu. "Đứng ở cổng nhìn vào" hay "ngồi ở bàn làm việc nhìn ra cửa". Không có điểm đứng, "bên trái" và "bên phải" vô nghĩa, vì người nghe không biết trái của ai.
Chọn mốc người nghe sẽ nhận ra. Mốc tốt là thứ to, cố định, dễ thấy: cầu thang, cây khế, cửa sổ lớn. Mốc tồi là thứ nhỏ hoặc hay di chuyển: chiếc ghế nhựa, cái xe đạp của cháu.
Đặt đồ vật theo mốc. "Bên phải cầu thang là cửa nhà tắm" rõ hơn hẳn "nhà tắm ở gần gần cuối nhà". Mỗi thứ mới nên được gắn vào một thứ đã nói.
Dùng từ chỉ hướng nhất quán. Đã nói "bên trái" thì đừng sau đó đổi thành "phía tay mình" hay "phía cửa sổ" cho cùng một bên. Một hướng, một tên gọi.
Báo khi đổi điểm đứng. Đi từ phòng khách vào bếp thì điểm đứng cũng đổi. Câu "vào tới bếp, quay lưng ra cửa" giúp người nghe xoay theo bạn, nếu không họ sẽ áp trái phải của phòng trước lên phòng sau.
Ví dụ: tả một căn nhà ống cho người sắp tới ở nhờ
Bản lộn xộn: "Nhà có ba phòng ngủ, phòng em ở tầng hai, nhà tắm thì dưới cuối nhà, có cái cầu thang xoắn, bếp ở dưới, chỗ để xe ở phía trước, à phòng ngủ cho em có cửa sổ nhìn ra sân sau." Người nghe biết nhà có những gì, nhưng chưa thể hình dung tối về mình dựng xe chỗ nào, đi lối nào lên phòng.
Bản theo không gian, từ ngoài vào trong rồi từ dưới lên trên: "Từ cổng vào là khoảng sân nhỏ để xe, em cứ dựng sát tường bên trái. Đi thẳng vào là phòng khách. Hết phòng khách có cầu thang xoắn ở góc phải, nhưng đừng lên vội: đi tiếp qua cầu thang là bếp, cuối bếp là nhà tắm. Lên cầu thang, tới tầng hai, phòng của em là cửa đầu tiên bên tay trái, cửa sổ nhìn xuống sân sau."
Bản thứ hai dùng một lối đi duy nhất, có điểm đứng (từ cổng), có mốc (tường bên trái, cầu thang, cửa đầu tiên). Nó còn làm một việc tinh tế: kể hết tầng dưới trước khi lên tầng hai, vì người nghe sẽ cần nhà tắm và bếp nhiều hơn. Trình tự không gian tốt không chỉ đúng hình học, nó còn khớp với đường người nghe sẽ thật sự đi.
Tả không gian qua điện thoại hay tin nhắn
Khi không thể chỉ tay, lời tả gánh hết phần việc. Vài điều giúp người ở đầu bên kia không lạc:
- Hỏi trước họ đang đứng ở đâu, quay mặt về hướng nào, rồi tả từ chính điểm đó, không từ chỗ bạn quen đứng.
- Nói từng đoạn ngắn và chờ họ xác nhận: "thấy cầu thang chưa?" trước khi nói tiếp chuyện bên phải cầu thang.
- Dùng mốc nhìn thấy được, tránh mốc chỉ người trong nhà mới biết như "chỗ hồi trước để tủ lạnh".
- Với tin nhắn, mỗi bước một dòng, đánh số; người đọc có thể vừa đi vừa dò từng dòng.
- Nếu chỗ cần tìm nhỏ (chìa khoá dự phòng, công tắc điện), tả từ to tới nhỏ: căn phòng, bức tường, cái tủ, ngăn thứ mấy.
Cách tả từ to tới nhỏ thật ra là trình tự không gian kết hợp với trình tự từ chung đến riêng, một trật tự khác được bàn riêng trong mục này. Chúng hay đi cùng nhau: người nghe cần biết đang ở phòng nào trước khi biết cái hộp nằm ở ngăn thứ hai từ dưới lên.
Không gian trong một câu chuyện: tả cảnh mà không làm chậm mạch kể
Trình tự không gian không chỉ dùng khi chỉ đường hay tả nhà. Nó còn xuất hiện giữa một câu chuyện, khi người nghe cần hình dung nơi sự việc xảy ra. Kể chuyện cháu bé suýt ngã ở bờ ao mà không tả bờ ao ở đâu so với cái sân, người nghe sẽ không hiểu vì sao người lớn đứng ngay đó lại không thấy. Chỉ cần hai câu theo một hướng: "Sân nhà ngoại nhìn ra vườn, cuối vườn là cái ao, giữa vườn và ao có hàng chuối che khuất." Thế là người nghe có đủ cảnh để theo phần còn lại.
Điểm khó là tả vừa đủ rồi quay lại mạch kể. Một đoạn tả cảnh dài giữa chuyện làm người nghe quên mất nhân vật đang làm gì. Nguyên tắc thực dụng: chỉ tả những gì cần cho sự việc phía sau, theo một hướng, gói trong hai ba câu, rồi trở về hành động bằng một câu có chủ ngữ là người trong chuyện: "Lúc đó thằng Tí đang đứng sau hàng chuối."
Nếu không gian thay đổi trong lúc kể, ví dụ cả nhà chuyển từ sân vào bếp, hãy tả lại chỗ mới bằng một câu ngắn có mốc, thay vì để người nghe tiếp tục hình dung cảnh cũ. Người kể giỏi thường đặt câu tả ngay sau câu di chuyển: "Cả nhà kéo vào bếp. Bếp nhỏ, cái bàn ăn kê sát cửa sổ." Hai câu, người nghe đã đổi cảnh theo.
Những lỗi hay gặp khi tả theo không gian
Lỗi thứ nhất là trộn hai hướng. Đang tả từ cổng vào thì nhảy sang "còn nhìn từ trên sân thượng xuống thì…". Mỗi góc nhìn đều đúng, nhưng đặt cạnh nhau không báo trước thì người nghe phải dựng hai cảnh cùng lúc. Muốn dùng góc thứ hai, kể xong góc thứ nhất rồi mới chuyển, kèm câu báo.
Lỗi thứ hai là dừng quá lâu ở một chỗ. Tả cái tủ thờ ở phòng khách tới năm câu trong khi người nghe chỉ cần biết lối lên phòng ngủ. Không gian nào cũng có vô số chi tiết, nhưng mục đích tả quyết định chi tiết nào được nói. Tả cho khách ở nhờ thì lối đi, công tắc đèn, nhà tắm quan trọng hơn đồ trang trí.
Lỗi thứ ba là dùng trái phải mà không có điểm đứng, đặc biệt khi người nghe đi ngược chiều với người kể. Người kể quen đứng từ trong nhìn ra nên nói "nhà tắm bên trái", trong khi khách đi từ ngoài vào sẽ thấy nó ở bên phải. Lỗi này gây lạc thật sự, nên mỗi lần dùng trái phải, tự hỏi "trái của ai, nhìn về đâu".
Lỗi cuối là kể theo thứ tự nhớ ra rồi sửa: "à quên, trước bếp còn một phòng kho". Khi tả không gian quan trọng, nhẩm lối đi một lượt trước khi nói, như đang tự đi trong đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tả căn nhà nên bắt đầu từ ngoài vào hay từ phòng quan trọng nhất?
Với người chưa tới bao giờ, bắt đầu từ ngoài vào vì đó là đường họ sẽ đi. Với người đã quen nhà và chỉ cần biết một chỗ, ví dụ chỗ để chìa khoá, đi thẳng tới phòng đó rồi tả từ to tới nhỏ.
Có cần dùng hướng đông tây nam bắc khi tả không?
Chỉ khi người nghe quen dùng phương hướng, như người lớn tuổi ở nông thôn hay người làm xây dựng. Phần đông người nghe hình dung trái phải theo điểm đứng và mốc nhanh hơn phương hướng. Có thể kết hợp: "cửa sổ hướng đông, tức bên trái khi vừa vào".
Tả một khu vườn rộng nên theo hướng nào?
Chọn một chỗ đứng cố định như hiên nhà, rồi tả từ gần ra xa hoặc từ trái sang phải. Đừng đi vòng quanh vườn trong lời tả, vì người nghe không có điểm đứng để đặt các thứ. Nếu vườn có lối đi, tả theo lối đi cũng được.
Làm sao tả vị trí đồ vật nhỏ cho người khác tìm giúp?
Đi từ lớn tới nhỏ: phòng nào, bức tường nào, món đồ lớn nào, ngăn hay tầng thứ mấy, rồi mới tới đồ cần tìm. Mỗi bước gắn vào một mốc người kia nhìn thấy, và chờ họ xác nhận trước khi nói bước tiếp.
Tả không gian bằng tin nhắn khác gì tả bằng lời?
Tin nhắn cho phép chia mỗi bước một dòng có đánh số, người đọc vừa đi vừa dò lại được. Nhưng không có ai để hỏi ngay, nên mốc phải rõ hơn và nên báo trước số bước, ví dụ "bốn bước là tới".
Có cần tả mọi thứ trong phòng không?
Không. Mục đích tả quyết định chi tiết được giữ. Tả cho khách ở nhờ thì lối đi, công tắc, nhà tắm; tả cho thợ sơn thì tường, trần, cửa. Chi tiết không phục vụ mục đích chỉ làm người nghe mất dấu lối đi chính.