Thử thách nói trong một phút là tự đặt một đề, bấm đồng hồ và nói về nó trọn vẹn trong đúng sáu mươi giây: một câu chốt, hai ý đỡ cho câu chốt, một câu khép. Giới hạn thời gian buộc mình chọn ý chính ngay từ đầu thay vì vừa nói vừa tìm, và đó chính là kỹ năng mà những lúc bị hỏi bất ngờ, bị cắt ngắn thời gian trong cuộc họp, hay gọi điện báo việc gấp đòi hỏi.
Bài luyện này không nhằm nói nhanh. Người nói nhanh để nhồi được nhiều ý vào một phút là đã hiểu sai thử thách. Mục tiêu là nói ở tốc độ bình thường, mà vẫn xong một ý trọn vẹn trước khi hết giờ, nghĩa là phải biết bỏ.
Một phút chứa được bao nhiêu
Ở tốc độ nói chuyện bình thường, một người Việt nói khoảng một trăm hai mươi tới một trăm sáu mươi tiếng mỗi phút, tuỳ giọng vùng miền và thói quen; đây là con số ước lượng để hình dung, không phải chuẩn đo. Một trăm rưỡi tiếng tương đương chừng tám đến mười câu ngắn. Nghe có vẻ nhiều, nhưng nếu dành ba câu cho phần mở đầu rào đón, ba câu cho bối cảnh, thì chỉ còn hai ba câu cho điều chính, và thường điều chính bị cắt ngang khi hết giờ.
Thực tế, một phút chỉ đủ chỗ cho một khung rất gọn. Câu đầu nói thẳng điều chính. Hai ý tiếp theo, mỗi ý hai ba câu, để giải thích, chứng minh hoặc minh hoạ. Câu cuối khép lại, thường nhắc lại điều chính bằng cách khác hoặc nói việc tiếp theo. Bốn phần, tám đến mười câu, vừa khít.
Nhận ra giới hạn này là bài học đầu tiên của thử thách. Phần lớn người làm lần đầu đều hết giờ khi mới nói xong bối cảnh. Không phải vì họ nói chậm, mà vì họ bắt đầu từ quá xa. Một phút buộc mình bắt đầu ở gần đích.
Cách tự đặt thử thách
Không cần ai chấm. Chỉ cần một đề, một đồng hồ và một thiết bị ghi âm, điện thoại là đủ.
- Rút đề. Viết sẵn vài chục đề ngắn ra mảnh giấy, bỏ vào hộp, mỗi lần rút một. Rút ngẫu nhiên giúp luyện phản xạ thật, vì đời thật không báo trước câu hỏi.
- Mười giây chuẩn bị. Sau khi đọc đề, cho mình đúng mười giây để nghĩ câu chốt, không hơn. Có thể ghi một hai chữ lên giấy.
- Bấm giờ và ghi âm. Dùng đồng hồ bấm giờ có tiếng báo, đặt ở chỗ nhìn thấy. Bắt đầu ghi âm cùng lúc.
- Nói tới khi chuông reo. Nếu xong trước, dừng lại, không kéo dài cho đủ. Nếu chuông reo khi đang nói, nói nốt câu đang dở rồi dừng.
- Ghi một dòng ngay sau đó. Điều chính là gì, đã nói ra ở giây thứ mấy. Chỉ một dòng, việc nghe lại để sau.
Mỗi ngày làm hai ba lượt là đủ, mất chưa tới mười phút kể cả nghe lại. Làm nhiều hơn dễ thành đối phó, nói cho xong giờ chứ không còn chú ý chọn ý.
Bộ đề tự đặt theo bốn loại
Chia đề thành bốn loại giúp luyện đủ các kiểu nói thường gặp. Mỗi loại một vài ví dụ để gợi, mình tự viết thêm theo đời sống của mình.
- Kể. "Chuyện đáng nhớ nhất tuần này", "Lần đầu đi xe buýt một mình", "Bữa cơm Tết năm ngoái". Loại này luyện chọn một chuyện và kể có đầu có đuôi trong thời gian ngắn.
- Giải thích. "Vì sao bánh mì để qua đêm bị cứng", "Công việc của mình gồm những gì", "Vì sao lá cây ngả vàng vào mùa khô". Loại này luyện đi từ điều chính tới lý do, không sa vào chi tiết.
- Hướng dẫn. "Cách pha một ấm trà", "Đường từ nhà tới chợ gần nhất", "Cách gấp một chiếc áo sơ mi cho vào vali". Loại này luyện trình tự bước, chọn bước nào phải nói, bước nào người nghe tự biết.
- Đề nghị. "Nên đi chợ sáng hay chợ chiều", "Đề nghị cả nhà đổi giờ ăn tối", "Đề nghị lớp tổ chức buổi dã ngoại ở đâu". Loại này luyện nêu đề nghị trước rồi mới đưa lý do, kiểu nói mà công việc đòi hỏi nhiều nhất.
Tránh đề quá rộng như "cuộc sống của mình" hoặc đề cần số liệu mà mình không có sẵn. Đề tốt cho thử thách một phút là đề mình biết rõ, nhưng có nhiều điều để nói, buộc phải chọn.
Thử thách này khác bài luyện trình bày một ý kiến để thuyết phục: ở đây đề có thể là kể, tả hay hướng dẫn, và thước đo không phải người nghe có đồng ý không mà là người nghe có theo kịp không.
Nghe lại và đo ba thứ
Câu chốt ở giây thứ mấy. Nghe lại từ đầu và để ý điều chính được nói ra ở thời điểm nào. Nếu sau mười lăm giây vẫn chưa thấy câu chốt, phần mở đầu quá dài. Mục tiêu là trong khoảng mười giây đầu.
Có khép được không. Phần cuối có một câu cho người nghe biết chuyện đã xong không, hay bị chuông cắt ngang giữa ý? Bị cắt ngang một hai lần lúc mới tập là bình thường; nếu lần nào cũng bị cắt, mình đang chọn quá nhiều ý.
Có câu nào bỏ được không. Tìm một câu có thể xoá mà ý không mất gì, giống bài nghe lại trong luyện nói hằng ngày. Ở thử thách một phút, câu thừa thường là câu rào đón ở đầu, kiểu "cái này nói ra thì cũng dài" hoặc "để mình nghĩ xem".
Không đo giọng hay hay dở. Đây là thử thách về chọn ý và sắp ý. Phát âm, giọng điệu, từ đệm đều có thể để sau. Đo quá nhiều thứ cùng lúc chỉ làm nản.
Ghi lại theo tuần. Mỗi tuần ghi một dòng: câu chốt trung bình ở giây thứ mấy, mấy lượt khép được. Nhìn lại sau một tháng là thấy tiến bộ rõ hơn mọi cảm giác.
Những lỗi hay gặp khi bị dí giờ
Lỗi phổ biến nhất là nói nhanh dần. Khi thấy đồng hồ chạy, nhiều người tăng tốc để kịp nói hết những gì đã định, và nửa sau của một phút thành một tràng chữ dồn dập. Người nghe không theo kịp, và chính người nói cũng bắt đầu vấp. Cách sửa là bỏ bớt ý thay vì tăng tốc: nếu thấy không kịp, cắt ý thứ hai, đi thẳng tới câu khép.
Lỗi thứ hai là đầu óc trống rỗng ở giây thứ hai mươi. Đã nói xong câu chốt, nhưng không biết nói gì tiếp. Đây thường là dấu hiệu mười giây chuẩn bị chỉ dành cho câu chốt mà quên nghĩ trước hai ý đỡ. Lần sau, trong mười giây đó nghĩ đủ cả ba: câu chốt và hai từ khoá cho hai ý.
Lỗi thứ ba là lấp khoảng lặng bằng từ đệm. Khi áp lực tăng, "kiểu là", "thì là", "ờ" xuất hiện dày hơn. Một khoảng lặng ngắn để nghĩ thật ra ít gây hại hơn một chuỗi từ đệm; người nghe chấp nhận được người nói dừng một nhịp, nhưng mệt khi phải lọc từ đệm ra khỏi ý. Thử cho phép mình im một giây thay vì nói "ờ".
Lỗi thứ tư là bỏ câu khép vì sợ hết giờ, kết thúc bằng một ý dở dang rồi "hết rồi". Câu khép chỉ cần năm sáu tiếng, như "nên mình chọn đi chợ sáng". Tập dành sẵn cho nó năm giây cuối.
Làm cùng người khác cho đỡ chán
Thử thách một phút làm một mình được, nhưng làm cùng một hai người khác thường vui và bền hơn. Cách đơn giản là mỗi người góp năm đề vào chung một hộp. Mỗi lượt, một người rút đề và nói, người còn lại bấm giờ và nghe. Hết giờ, người nghe chỉ làm một việc: nói lại trong một câu điều chính mà họ nghe được. Nếu câu đó khớp với điều người nói định nói, lượt ấy đạt; nếu không, cả hai cùng xem lệch ở đâu.
Luật quan trọng: không chấm điểm, không xếp ai nói hay hơn ai. Chỉ một câu hỏi duy nhất được dùng để đánh giá, người nghe có nhận ra điều chính không. Giữ luật này làm buổi luyện nhẹ nhàng, ai cũng dám thử những đề khó mà không sợ bị chê.
Đề do người khác viết có cái lợi riêng: mình không chọn được đề dễ cho mình. Một người làm kế toán sẽ phải nói một phút về cách gieo hạt rau, một người làm vườn sẽ phải giải thích cách đọc hoá đơn tiền điện. Những đề lạ tay ấy đặc biệt tốt để luyện chọn ý, vì mình không có sẵn bài nói quen nào để dựa vào. Trong gia đình, có thể làm sau bữa tối, mỗi người hai lượt; với trẻ, nới thời gian thành hai phút và chỉ hỏi con "điều con muốn nói nhất là gì".
Tăng giảm độ khó và mang sang đời thật
Khi đã khép được phần lớn các lượt một phút, có thể thay đổi giới hạn. Ba mươi giây là thử thách khó hơn nhiều so với vẻ ngoài: chỉ đủ cho câu chốt, một lý do và câu khép. Đây là độ dài của câu trả lời khi bị hỏi bất ngờ ở hành lang, hay lời nhắn thoại người ta thật sự nghe hết. Ngược lại, hai phút cho phép thêm một ví dụ hoặc một ý thứ ba, gần với thời gian được trình bày trong một cuộc họp nhỏ.
Một biến thể khác: cùng một đề, nói ba lần liên tiếp với ba giới hạn hai phút, một phút, ba mươi giây. Mỗi lần rút ngắn, mình phải quyết định bỏ gì. Nghe lại ba bản cạnh nhau là cách rất rõ để thấy ý nào là lõi, ý nào chỉ là phụ.
Mang sang đời thật, thử thách một phút trở thành một câu tự hỏi trước những lúc cần nói: nếu chỉ có một phút, mình sẽ nói gì? Câu hỏi này hữu ích nhất trước cuộc gọi báo việc, trước khi phát biểu trong buổi họp tổ dân phố, trước khi trả lời câu hỏi của khách. Không cần bấm giờ thật; chỉ cần ý thức rằng thời gian và sự chú ý của người nghe là có hạn, và người nói mạch lạc là người dùng nó cho điều chính.
Câu hỏi thường gặp
Nói trong một phút được bao nhiêu chữ?
Ở tốc độ nói chuyện bình thường, ước chừng một trăm hai mươi tới một trăm sáu mươi tiếng, tuỳ giọng và thói quen của mỗi người. Con số này chỉ để hình dung; điều đáng nhớ hơn là một phút chỉ đủ cho một câu chốt, hai ý đỡ và một câu khép.
Có nên nói nhanh để nói được nhiều ý hơn trong một phút không?
Không nên. Nói nhanh làm người nghe khó theo và chính mình dễ vấp. Thử thách một phút là để luyện chọn ý, nên khi thấy không kịp thì bỏ bớt ý chứ không tăng tốc độ nói.
Không có ai nghe thì thử thách một phút có tác dụng không?
Có. Ghi âm rồi nghe lại là đủ để đo câu chốt nói ra ở giây thứ mấy, có khép được không và có câu nào thừa. Có người nghe thì tốt hơn, vì họ có thể kể lại điều họ nhớ được.
Mười giây chuẩn bị nên nghĩ gì?
Nghĩ câu chốt trước, rồi hai từ khoá cho hai ý đỡ. Nếu chỉ kịp nghĩ câu chốt, rất dễ bị trống rỗng sau khi nói xong câu đầu. Có thể ghi hai ba chữ ra giấy để nhìn khi nói.
Thử thách một phút khác gì luyện thuyết trình?
Luyện thuyết trình thường chuẩn bị kỹ một bài dài cho đông người nghe. Thử thách một phút rút đề ngẫu nhiên, gần như không chuẩn bị, để luyện phản xạ chọn ý chính khi bị hỏi bất ngờ hoặc khi thời gian bị cắt ngắn.
Nên luyện mỗi ngày bao nhiêu lượt?
Hai đến ba lượt mỗi ngày là vừa, kể cả nghe lại chưa tới mười phút. Làm nhiều hơn dễ thành nói cho xong giờ, mất đi sự chú ý vào việc chọn và sắp ý vốn là mục tiêu của bài luyện.