Mở đầu một câu chuyện tốt là cho người nghe biết, chỉ trong một hai câu, họ sắp nghe loại chuyện gì: vui hay lo, dài hay ngắn, về ai, và vì sao bạn kể cho họ. Khi đã biết trước những điều đó, người nghe điều chỉnh sự chú ý cho đúng, đón đúng chỗ cần đón, và không phải mất mấy câu đầu để đoán.
Phần mở không chỉ là chỗ đặt ai, ở đâu, lúc nào. Nó còn là lời báo trước, giống tấm biển ở đầu con đường cho biết đường dẫn đi đâu. Phần dưới đi qua bốn thứ một câu mở có thể báo, năm kiểu mở dùng được trong đời thường, những câu mở nên tránh, và cách chọn kiểu mở theo người nghe.
Người nghe làm gì trong mấy giây đầu
Mấy giây đầu của một câu chuyện, người nghe đang quyết định hai việc: có nên nghe kỹ không, và nghe với tâm thế nào. Một người đang rửa bát nghe chồng nói "em ơi" sẽ chưa dừng tay. Nghe "em ơi, có chuyện này hơi lo" thì dừng tay ngay. Nghe "em ơi, chuyện này buồn cười lắm" thì vừa rửa vừa cười chờ. Ba câu mở, ba tâm thế khác nhau, trước khi chuyện thật sự bắt đầu.
Khi câu mở không báo gì, người nghe chọn tâm thế mặc định, thường là nghe nửa vời. Đến khi chuyện tới đoạn quan trọng, họ đã bỏ lỡ phần dẫn. Hoặc ngược lại, họ chuẩn bị tinh thần nghe chuyện nghiêm trọng, rồi hoá ra chuyện vui, và tiếng cười tới chậm vì họ còn đang lo.
Hiểu điều này, bạn sẽ thấy câu mở không phải thủ tục. Nó là cách nhỏ nhất và rẻ nhất để giúp người nghe theo kịp toàn bộ phần còn lại.
Bốn thứ một câu mở có thể báo trước
Không cần báo cả bốn trong mọi chuyện. Chọn những gì người nghe cần nhất trong tình huống đó.
| Báo điều gì | Câu mở ví dụ | Khi nào cần |
|---|---|---|
| Loại chuyện (vui, lo, lạ, cần giúp) | "Có chuyện buồn cười ở chợ sáng nay." | Gần như luôn luôn, nhất là khi giọng kể chưa đủ cho biết |
| Độ dài | "Kể nhanh thôi." / "Chuyện này hơi dài." | Khi người nghe đang bận hoặc chuyện dài hơn bình thường |
| Ai là nhân vật chính | "Chuyện của bé Bơ nhà mình." | Khi nhân vật không phải người kể, hoặc người nghe biết nhiều người cùng tên |
| Vì sao kể cho người này | "Kể anh nghe vì anh từng làm chỗ đó." | Khi muốn người nghe góp ý hay giúp đỡ |
Câu báo lý do kể hay bị bỏ qua nhất, nhưng lại là câu thay đổi cách nghe nhiều nhất. Người nghe biết mình được kể để góp ý sẽ nghe như người cố vấn; biết mình chỉ được kể cho vui sẽ thả lỏng, không vội đưa lời khuyên.
Năm kiểu mở dùng được trong đời thường
Mở bằng loại chuyện. "Có chuyện này hay lắm…" Đơn giản và an toàn nhất. Chỉ cần giữ lời: đã báo "hay" thì chuyện phải có điểm hay, không thì lần sau người nghe không tin câu báo.
Mở bằng kết quả. "Hôm qua mình suýt lỡ chuyến bay." Người nghe biết ngay chuyện đi về đâu và nghe phần sau để biết vì sao. Hợp với sự cố, chuyện có bất ngờ.
Mở bằng một hình ảnh. "Sáng nay mở cửa ra thấy nguyên một đàn vịt đứng trước sân." Hình ảnh lạ kéo người nghe vào ngay. Hợp với chuyện vui, chuyện lạ. Cần nói thêm ai, ở đâu ngay câu sau.
Mở bằng câu hỏi. "Anh có bao giờ quên mình để xe ở đâu chưa?" Câu hỏi làm người nghe nhớ chuyện của chính họ, tạo chỗ để chuyện của bạn chen vào. Đừng chờ họ trả lời dài; một cái gật là đủ để vào chuyện.
Mở bằng lý do kể. "Em kể chị nghe vì nghĩ chị biết cách xử lý." Hợp khi cần giúp. Người nghe chuyển ngay sang tâm thế giải quyết vấn đề và nghe kỹ các chi tiết liên quan.
Những câu mở nên tránh và vì sao
Mấy câu mở dưới đây rất phổ biến nhưng làm người nghe bất lợi ngay từ đầu:
- "Không biết kể sao nữa…": báo cho người nghe rằng chuyện sẽ rối. Họ chuẩn bị tinh thần nghe một mớ lộn xộn, và thường đúng là như vậy. Nghĩ một câu trước rồi hẵng mở miệng.
- "Chuyện dài lắm, để kể từ đầu…": báo dài là tốt, nhưng "kể từ đầu" thường dẫn tới bối cảnh quá kỹ. Thay bằng "chuyện hơi dài, nói chính trước nhé".
- "Nghe này, đảm bảo không tin nổi…": đặt kỳ vọng quá cao. Chuyện kể ra mà chỉ ở mức bình thường, người nghe thấy hụt.
- Mở bằng tên người lạ không giới thiệu: "Thì con Thảo nó bảo…". Người nghe không biết Thảo là ai và phải hỏi lại ngay câu đầu.
- Mở bằng lời xin lỗi kéo dài: "Xin lỗi làm phiền, chắc cũng không quan trọng, nhưng mà…". Một lời xin lỗi ngắn là lịch sự; ba câu xin lỗi làm người nghe nghi ngờ chuyện có đáng nghe không.
Cả năm câu có chung một lỗi: chúng nói về việc kể chuyện thay vì nói về câu chuyện. Câu mở tốt luôn đi thẳng vào nội dung, dù chỉ là báo trước.
Chọn kiểu mở theo người nghe
Cùng một chuyện, câu mở nên khác nhau với người nghe khác nhau. Kể với sếp chuyện một khách hàng phàn nàn, mở bằng kết quả và việc cần làm: "Khách bên phường Hoà Cường phàn nàn, em đã xử lý xong, có một việc cần anh duyệt." Kể với đồng nghiệp lúc nghỉ trưa, mở bằng loại chuyện: "Hôm nay gặp một ông khách vui tính ghê."
Với người lớn tuổi, câu mở nên báo rõ nhân vật và mối quan hệ, vì người lớn tuổi thường cần thêm một nhịp để nhớ ra ai là ai: "Mẹ ơi, chuyện thằng Tín, con út nhà cô Sáu mình đó." Với trẻ nhỏ, câu mở bằng hình ảnh hiệu quả nhất: "Hôm nay mẹ thấy một con mèo đi trên mái nhà." Trẻ dựng được hình ngay và chờ nghe tiếp.
Anh Hiếu ở Hà Tĩnh kể chuyện đi xin giấy xác nhận cho bố mẹ, rồi kể lại cho vợ. Với bố mẹ, anh mở bằng "giấy của bố xong rồi nhé" vì bố mẹ đang lo. Với vợ, anh mở bằng "chuyện đi làm giấy hôm nay buồn cười lắm" vì vợ đã biết giấy xong, chỉ chờ nghe chuyện dọc đường. Cùng một ngày, hai câu mở, mỗi câu trả lời điều người nghe đang cần trước nhất.
Câu mở của tin nhắn và bài đăng
Với tin nhắn, câu mở còn quan trọng hơn kể miệng vì nó hiện lên trong thông báo trước khi người nhận mở tin. Nhiều người chỉ đọc thông báo rồi quyết định đọc ngay hay để sau. Câu mở kiểu "Chị ơi" hay "Có chuyện này" không cho biết gì, người nhận dễ để sau. Câu mở "Chị ơi, mai họp phụ huynh đổi sang chiều nhé" đã đủ thông tin chính ngay trên màn hình khoá.
Bài đăng chia sẻ chuyện riêng thì ngược lại một chút: người đọc lướt qua hàng chục bài, câu mở cần đủ hấp dẫn để họ dừng lại. Mở bằng một hình ảnh cụ thể hoặc kết quả bất ngờ hợp hơn mở bằng bối cảnh. "Ba năm nay mình mới thấy bố khóc một lần" giữ người đọc tốt hơn "Hôm qua là ngày giỗ ông nội".
Dù kiểu nào, hãy đọc lại câu mở như người lạ đọc: chỉ một câu đó, có biết đây là chuyện gì không? Nếu không, thêm đúng một mảnh còn thiếu.
Câu mở và câu kết phải là một cặp
Câu mở hứa một điều, câu kết trả lại điều đó. Nhìn theo cách này, chọn câu mở cũng là chọn trước cái kết. Mở bằng "có chuyện hơi lo" thì kết phải cho biết lo tới đâu và đã ổn chưa. Mở bằng "chuyện buồn cười lắm" thì kết phải có chỗ để cười. Người nghe giữ lời hứa của câu mở trong đầu suốt câu chuyện, và họ sẽ thấy hụt nếu tới cuối mà lời hứa không được giữ.
Đây cũng là cách kiểm câu mở của mình trước khi kể. Hỏi: nếu mở thế này, mình sẽ kết bằng câu nào? Nếu không nghĩ ra câu kết tương ứng, câu mở đang hứa sai điều. Ví dụ, mở bằng "chuyện đi khám hôm nay" thì quá rộng, không biết kết thế nào; mở bằng "đi khám hôm nay bác sĩ dặn một điều mà cả nhà nên biết" thì câu kết rõ ngay: chính là điều bác sĩ dặn.
Chị Phương ở Tuyên Quang tập thói quen này khi nhắn tin cho nhóm bạn: viết câu mở, rồi viết luôn câu kết ở dòng dưới, sau đó mới chèn phần giữa. Chị bảo tin nhắn của mình ngắn đi gần một nửa, vì phần giữa chỉ còn những gì nối được hai đầu.
Tập câu mở trong một tuần
Câu mở là phần ngắn nhất của câu chuyện, nên cũng là phần dễ tập nhất. Một tuần với bài tập nhỏ mỗi ngày đủ để tạo thói quen.
- Ngày một: để ý câu mở của người khác khi họ kể chuyện. Ghi lại hai câu làm bạn muốn nghe tiếp và hai câu làm bạn chưa biết họ sắp nói gì.
- Ngày hai: trước mỗi chuyện kể trong ngày, nghĩ một câu mở báo loại chuyện. Chỉ cần thêm vài chữ như "chuyện vui", "chuyện hơi lo".
- Ngày ba: thử mở bằng kết quả cho một chuyện có sự cố.
- Ngày bốn: thử mở bằng hình ảnh cho một chuyện vui.
- Ngày năm: với mỗi tin nhắn dài, viết lại câu đầu cho đủ thông tin chính hiện trên thông báo.
- Ngày sáu và bảy: kể một chuyện cho hai người khác nhau với hai câu mở khác nhau. Để ý phản ứng ở câu thứ hai của họ.
Dấu hiệu đã thành công: người nghe không hỏi lại ở mấy câu đầu, và phản ứng đầu tiên của họ đúng với loại chuyện bạn kể, cười khi chuyện vui, hỏi han khi chuyện lo.
Câu hỏi thường gặp
Câu mở đầu câu chuyện nên dài bao nhiêu?
Thường một đến hai câu. Đủ để báo loại chuyện và ai, ở đâu. Câu mở dài hơn thường đang kể bối cảnh quá kỹ, người nghe sẽ sốt ruột trước khi chuyện thật sự bắt đầu.
Có nên báo trước chuyện vui hay buồn không?
Nên, nhất là khi giọng kể chưa đủ để người nghe đoán. Báo trước giúp họ chọn đúng tâm thế: cười đúng chỗ khi chuyện vui, chú ý và hỏi han khi chuyện lo. Chỉ cần giữ lời, chuyện báo vui thì phải có điểm vui.
Mở bằng câu hỏi có hiệu quả không?
Có, khi câu hỏi gợi cho người nghe nhớ một trải nghiệm của chính họ, như từng quên chỗ để xe. Đừng hỏi câu cần trả lời dài và đừng chờ lâu; một cái gật đầu là đủ để vào chuyện.
Kể chuyện với sếp nên mở thế nào?
Mở bằng kết quả hoặc tình trạng hiện tại và việc cần sếp làm, nếu có. Người quản lý thường cần biết trước điều quan trọng nhất để quyết định có nghe chi tiết hay không. Diễn biến kể sau, ngắn gọn.
Tại sao không nên mở bằng "không biết kể sao nữa"?
Câu này báo cho người nghe rằng chuyện sắp tới sẽ rối, và họ chuẩn bị tinh thần nghe lộn xộn. Tốt hơn là dừng vài giây nghĩ một câu báo loại chuyện, rồi mới bắt đầu.