MachLac.comMạch Lạc
Mạch lạc là gì

Mạch lạc và liên kết khác nhau thế nào: câu nối chặt mà ý vẫn rời rạc

Liên kết là sợi dây buộc câu với câu, mạch lạc là việc các ý cùng đi về một hướng. Ví dụ đoạn nối chặt mà rời ý, đoạn ít từ nối mà vẫn rõ, và cách sửa.

Top-down view of a wooden table where hands tie colored strings between blank paper cards scattered in different directions, a few cards aligned in a straight path, soft morning light

Liên kết là những sợi dây hình thức buộc câu này với câu kia: lặp lại một từ, thay bằng đại từ, dùng từ nối. Mạch lạc là việc các ý trong đoạn cùng hướng về một điều và đi theo một trật tự hợp lý. Một đoạn văn có thể buộc dây rất chặt mà vẫn rời rạc, vì mỗi câu chỉ bám vào câu ngay trước nó còn cả đoạn thì không đi về đâu.

Ngược lại, có những đoạn gần như không dùng từ nối mà người đọc vẫn theo kịp, vì ý câu sau tự nhiên tiếp nối ý câu trước. Hiểu chỗ khác nhau này giúp tránh một lỗi rất phổ biến: thấy đoạn văn rối thì nhồi thêm "do đó", "bên cạnh đó", "hơn thế nữa", rồi đoạn văn vẫn rối như cũ.

Bài không dạy lại phép liên kết như trên lớp. Mục tiêu là để bạn nhìn một đoạn văn hay một lời nói và biết chỗ hỏng nằm ở dây buộc hay nằm ở hướng đi.

Dây buộc giữa các câu và con đường chung của cả đoạn

Hình dung một đoàn người đi bộ nắm tay nhau. Tay nắm tay là liên kết: người nào cũng nối với người đứng cạnh. Nhưng đoàn người có đi về cùng một hướng hay không lại là chuyện khác. Có thể mỗi người nắm tay người bên cạnh mà cả đoàn cứ xoay vòng, hoặc bị kéo dần sang một ngả không ai định đi. Mạch lạc là việc cả đoàn cùng tiến về một đích.

Trong ngôn ngữ học, người ta thường tách hai khái niệm này. Hai nhà ngôn ngữ học M. A. K. Halliday và Ruqaiya Hasan trong cuốn Cohesion in English năm 1976 mô tả kỹ các phương tiện liên kết: quy chiếu bằng đại từ, thay thế, tỉnh lược, từ nối, và liên kết từ vựng như lặp từ hay dùng từ cùng trường nghĩa. Còn mạch lạc thuộc về tầng ý nghĩa và tầng hiểu của người tiếp nhận: các ý có thật sự liên quan, có cùng phục vụ một mục đích không.

Hai tầng này thường đi cùng nhau, nên dễ lẫn. Phần lớn đoạn văn mạch lạc đều có liên kết, và liên kết giúp người đọc nhận ra mạch nhanh hơn. Nhưng liên kết chỉ là dấu hiệu bên ngoài. Có dấu hiệu mà không có mạch thì người đọc bị dẫn theo từng bước nhỏ rồi tới cuối đoạn mới thấy mình chẳng tới đâu.

Một đoạn nối rất chặt mà ý vẫn rời

Thử đọc đoạn giả định sau: "Cuối tuần mình mua một chiếc xe đạp. Xe đạp là phương tiện phổ biến ở Hà Nội những năm tám mươi. Những năm tám mươi cũng là thời kỳ nhiều gia đình có máy khâu. Máy khâu ngày nay được bán lại như đồ cổ. Đồ cổ thì giá cả rất khó đoán." Câu nào cũng nhặt một từ của câu trước để mở đầu: xe đạp, những năm tám mươi, máy khâu, đồ cổ. Về liên kết, đoạn này gần như hoàn hảo. Về mạch lạc, nó không có.

Người đọc tới câu cuối sẽ hỏi: rốt cuộc đoạn này nói về gì? Chuyện mua xe? Chuyện thập niên tám mươi? Chuyện đồ cổ? Mỗi câu kéo đoạn văn trượt sang một chủ đề mới theo kiểu liên tưởng dây chuyền, giống câu đố nối chữ. Đây là kiểu rời rạc khó phát hiện nhất vì đọc từng cặp câu đều thấy trơn.

Trong lời nói hằng ngày kiểu này xuất hiện liên tục: "Hôm qua đi ăn phở, quán phở đó gần nhà bà Tư, bà Tư thì mới đi viện, mà bệnh viện giờ đông lắm." Người nghe theo được từng bước nhưng không biết người kể muốn mình nghe chuyện gì. Muốn sửa, không phải thêm dây buộc mà phải chọn lại đích: câu chuyện là về quán phở hay về bà Tư, rồi giữ các câu đi về đích ấy.

Ngược lại: ít từ nối mà vẫn mạch lạc

Đoạn sau gần như không có từ nối nào: "Trời đổ mưa lúc bốn giờ chiều. Con đường trước chợ ngập tới mắt cá. Người bán rau kéo bạt che hàng. Khách thưa dần. Năm giờ, chợ gần như vắng." Không có "vì vậy", "sau đó", "kết quả là", nhưng người đọc dựng ngay được chuỗi nhân quả: mưa, ngập, che hàng, vắng khách. Thứ tự thời gian và quan hệ ý đủ mạnh để tự nối.

Đây là điều nhiều người viết ít để ý: người đọc chủ động lấp các quan hệ hiển nhiên. Khi hai câu đặt cạnh nhau, họ tự giả định câu sau có liên quan tới câu trước và tìm xem liên quan kiểu gì. Nếu kiến thức thường ngày cho ra một quan hệ hợp lý, họ không cần ai nói hộ.

Từ nối thật sự cần ở những chỗ quan hệ không hiển nhiên: khi câu sau đi ngược kỳ vọng ("Trời mưa to. Thế mà chợ vẫn đông"), khi cần báo một kết luận, khi chuyển sang một ý mới hẳn. Ở các chỗ còn lại, bớt từ nối thường làm câu văn gọn và nhịp nhanh hơn. Đặt hai đoạn văn trên cạnh nhau, một đoạn buộc dây chặt mà rời ý, một đoạn ít dây mà liền ý, là thấy hai khái niệm tách rời đến mức nào.

So sánh liên kết và mạch lạc

Bảng dưới đặt hai khái niệm cạnh nhau theo những câu hỏi thực tế khi đọc lại một đoạn văn.

Câu hỏiLiên kếtMạch lạc
Nằm ở đâu?Trên bề mặt câu chữ, chỉ ra được bằng tayỞ tầng ý nghĩa và cách người đọc hiểu
Phạm viThường giữa hai câu liền nhauCả đoạn, cả bài, cả câu chuyện
Phương tiệnLặp từ, đại từ, từ thay thế, từ nối, tỉnh lượcĐiều chính, thứ tự ý, quan hệ ý, vốn hiểu biết chung
Thiếu thì sao?Câu văn cụt, lặp tên nhiều, chỗ chuyển hơi gắtNgười đọc không biết đoạn văn nói về gì
Thừa thì sao?Văn nặng, từ nối dày đặc, đọc mệtKhông có chuyện thừa mạch lạc
Sửa bằng cách nào?Thêm hoặc bớt dây nối ở chỗ cầnChọn lại điều chính, sắp lại ý, cắt câu lạc

Dòng cuối bảng là điều đáng nhớ nhất: lỗi liên kết sửa bằng chữ, lỗi mạch lạc sửa bằng việc sắp xếp lại. Nhầm loại lỗi thì sửa mãi không xong.

Vì sao người viết hay nhầm hai thứ này

Liên kết dễ nhìn thấy, mạch lạc thì không. Từ nối, đại từ là thứ chỉ tay vào được. Khi được góp ý "đoạn này rời rạc", người viết tìm thứ có thể chỉ tay vào để sửa, nên thêm từ nối. Còn việc hỏi lại "đoạn này rốt cuộc nói gì" thì khó và mất thời gian hơn.

Thói quen từ bài làm văn. Nhiều người quen viết theo khuôn có sẵn những cụm như "bên cạnh đó", "không những thế", nên dùng chúng như dấu chấm câu, đặt ở đầu đoạn bất kể quan hệ ý thật là gì. Kết quả là từ nối hứa một quan hệ bổ sung trong khi câu sau thật ra đang đối lập hoặc đổi chủ đề.

Người viết đã biết mạch trong đầu. Với người viết, các câu liên quan nhau rõ ràng vì họ nhớ lý do mình đặt chúng cạnh nhau. Họ không thấy rằng lý do đó không hiện ra trên trang giấy, và họ tưởng chỉ cần thêm chút keo dán là đủ.

Kiểm tra theo cặp câu thay vì cả đoạn. Đọc lại từng cặp câu thì chuỗi liên tưởng dây chuyền luôn có vẻ ổn. Chỉ khi lùi ra xa, hỏi câu đầu và câu cuối có cùng nói một chuyện không, người viết mới thấy đoạn văn đã trôi.

Sửa một đoạn nối chặt mà rời ý

Quay lại đoạn xe đạp, máy khâu, đồ cổ ở trên. Các bước sửa áp được cho mọi đoạn có triệu chứng tương tự.

  1. Gạch chân câu đầu và câu cuối, hỏi chúng có cùng chủ đề không. Ở đoạn mẫu, câu đầu nói chuyện mua xe, câu cuối nói giá đồ cổ: không cùng.
  2. Chọn điều chính của đoạn. Giả sử người viết muốn kể chuyện mua chiếc xe đạp cũ có từ thập niên tám mươi.
  3. Giữ lại các câu phục vụ điều đó, bỏ hoặc dời các câu không phục vụ. Câu về máy khâu, về giá đồ cổ nói chung ra khỏi đoạn.
  4. Bổ sung câu còn thiếu cho điều chính. Xe mua ở đâu, vì sao chọn chiếc ấy, cảm giác khi đạp thử.
  5. Cuối cùng mới xem lại dây nối. Lúc này các câu đã cùng hướng, chỉ cần một hai từ nối ở khúc rẽ là đủ.

Bản sửa có thể là: "Cuối tuần mình mua một chiếc xe đạp cũ sản xuất từ những năm tám mươi. Người bán là một bác ở đầu ngõ, giữ xe từ thời còn đi làm. Khung xe nặng, sơn đã bạc, nhưng đạp thử thì xích êm và phanh ăn. Mình chọn nó vì muốn một chiếc xe đi chợ bền, không cần đẹp." Liên kết ít hơn bản đầu, mạch lạc hơn hẳn.

Khi nào cần thêm dây buộc, khi nào phải sửa đường đi

Thêm liên kết khi điều chính đã rõ mà đọc vẫn vấp. Ví dụ một đoạn hướng dẫn đổi mật khẩu có đủ các bước đúng thứ tự, nhưng câu nào cũng bắt đầu cụt lủn, người đọc không biết câu này là bước mới hay giải thích cho bước cũ. Thêm "trước hết", "tiếp theo", "nếu không thấy nút này thì" là đủ.

Thêm liên kết khi tên gọi lặp quá dày. Một đoạn nhắc "chị Lan" sáu lần trong năm câu không sai mạch, chỉ nặng nề. Thay vài lần bằng "chị", "người chủ quán" là đoạn văn nhẹ đi mà không mất dấu nhân vật.

Sửa đường đi khi không nói gọn được đoạn văn trong một câu. Đây là dấu hiệu chắc chắn nhất của lỗi mạch lạc. Thêm bao nhiêu từ nối cũng không cứu được một đoạn văn đang cùng lúc nói ba chuyện.

Sửa đường đi khi người nghe hỏi lại "vậy ý là sao". Câu hỏi này hiếm khi do thiếu từ nối. Nó cho biết người nghe đã theo từng câu nhưng không thấy chúng gom về đâu, tức là phải quay lại chọn điều chính và sắp lại các ý quanh nó.

Câu hỏi thường gặp

Mạch lạc và liên kết, cái nào quan trọng hơn?

Mạch lạc quan trọng hơn vì nó quyết định người đọc có hiểu đoạn văn nói gì không. Liên kết là phương tiện giúp mạch hiện rõ trên câu chữ. Một đoạn mạch lạc mà liên kết hơi thiếu vẫn đọc được, còn một đoạn liên kết chặt mà không mạch lạc thì đọc xong vẫn không nắm được ý.

Đoạn văn không có từ nối nào có bị coi là rời rạc không?

Không nhất thiết. Nếu các câu cùng nói về một chủ đề và xếp theo thứ tự tự nhiên như thời gian hay nguyên nhân dẫn tới kết quả, người đọc tự hiểu quan hệ giữa chúng. Từ nối chỉ thật sự cần ở chỗ quan hệ ý không hiển nhiên, như chỗ đối lập hay chỗ kết luận.

Làm sao biết đoạn văn mình hỏng ở liên kết hay ở mạch lạc?

Hãy hỏi câu đầu và câu cuối có cùng nói một chuyện không, và nói gọn được điều chính của đoạn trong một câu không. Nếu không, lỗi ở mạch lạc. Nếu điều chính rõ mà đọc vẫn vấp ở vài chỗ chuyển, hoặc lặp tên quá nhiều, thì lỗi ở liên kết.

Có phải thêm nhiều từ nối thì văn sẽ chặt chẽ hơn?

Thêm từ nối chỉ làm văn chặt hơn khi từ nối đúng với quan hệ ý thật. Rải từ nối lên các câu không liên quan tạo ra vẻ ngoài lập luận nhưng người đọc tinh sẽ thấy hụt, vì từ nối hứa một quan hệ mà câu sau không có.

Cohesion và coherence trong tiếng Anh có giống hai khái niệm này không?

Có. Cohesion thường được dịch là liên kết, chỉ các phương tiện nối câu trên bề mặt. Coherence thường được dịch là mạch lạc, chỉ sự thống nhất về ý và sự hợp lý của trình tự. Cách phân biệt này dùng được cho mọi ngôn ngữ, kể cả tiếng Việt.

Lời nói hằng ngày có cần quan tâm tới liên kết không?

Có, nhưng lời nói có sẵn nhiều phương tiện nối khác như ngữ điệu, chỗ ngừng, ánh mắt và cử chỉ. Điều cần quan tâm hơn khi nói là giữ mạch: biết mình đang kể về gì và không để chuyện trôi theo liên tưởng dây chuyền.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138