MachLac.comMạch Lạc
Mạch lạc là gì

Vì sao người giỏi chuyên môn vẫn nói lộn xộn: lời nguyền của người biết quá rõ

Càng biết rõ một việc càng khó hình dung người chưa biết thấy gì. Lời nguyền của sự hiểu biết làm người giỏi nhảy bước, dùng chữ nghề, kể từ chỗ mình đứng. Cách gỡ.

Vietnamese electrician on a ladder pointing at a fuse box with a screwdriver while a puzzled homeowner below looks up, low angle from behind the homeowner, warm indoor light

Người giỏi chuyên môn vẫn nói lộn xộn vì một hiện tượng có tên là lời nguyền của sự hiểu biết: khi đã biết rõ một việc, ta rất khó hình dung lại cảm giác của người chưa biết. Người giỏi nhảy qua những bước họ thấy hiển nhiên, dùng chữ nghề như chữ thường, và bắt đầu giải thích từ chỗ họ đang đứng chứ không phải từ chỗ người nghe đang đứng.

Đây không phải chuyện thiếu thiện chí hay kém giao tiếp. Chính sự thành thạo tạo ra điểm mù. Càng biết sâu, càng nhiều thứ trở thành "đương nhiên", và những thứ đương nhiên thì không ai nghĩ tới chuyện phải nói ra.

Bài này giải thích hiện tượng qua một thí nghiệm nổi tiếng, chỉ ra ba cách nó làm rối lời nói, vì sao người trong cuộc khó tự thấy, và những cách gỡ cụ thể cho người phải giải thích chuyên môn cho người ngoài nghề.

Thí nghiệm gõ nhịp bài hát

Khái niệm "lời nguyền của sự hiểu biết" được các nhà kinh tế học Colin Camerer, George Loewenstein và Martin Weber đặt tên trong một bài báo năm 1989, khi họ thấy người nắm thông tin khó dự đoán hành vi của người không nắm thông tin. Minh hoạ dễ nhớ nhất đến từ một nghiên cứu năm 1990 của Elizabeth Newton tại Đại học Stanford.

Trong thí nghiệm, một người được giao gõ nhịp một bài hát quen thuộc lên mặt bàn, người còn lại nghe và đoán tên bài. Trước khi gõ, người gõ được hỏi họ nghĩ người nghe sẽ đoán đúng bao nhiêu phần. Họ đoán khoảng một nửa. Kết quả thật: trong khoảng một trăm hai mươi bài được gõ, người nghe chỉ đoán đúng ba bài.

Vì sao chênh lệch lớn như vậy? Khi gõ, người gõ nghe giai điệu bài hát vang trong đầu. Với họ, tiếng cốc cốc trên bàn đi kèm cả lời, cả nhạc, rõ ràng không thể nhầm. Người nghe chỉ nghe được những tiếng cốc cốc rời rạc. Người gõ không thể "tắt" giai điệu trong đầu mình để nghe như người nghe nghe. Đó chính là lời nguyền: biết rồi thì không thể giả vờ chưa biết.

Ba cách hiểu biết làm rối lời nói

Nhảy bước. Người thành thạo làm nhiều bước cùng lúc, nhanh đến mức không còn thấy chúng là các bước riêng. Khi giải thích, họ kể bước một rồi nhảy sang bước năm, vì với họ bước hai tới bốn đã gộp vào bước một từ lâu. Người nghe thấy một khoảng trống và không biết làm sao lấp.

Dùng chữ nghề như chữ thường. Sau nhiều năm trong nghề, thuật ngữ trở thành chữ hằng ngày. Một kế toán nói "khoản này hạch toán vào chi phí trả trước rồi phân bổ dần" và tin rằng mình đang nói tiếng Việt bình thường. Với người ngoài, câu ấy có ba chữ cần giải thích.

Bắt đầu từ chỗ mình đang đứng. Người giỏi hay bắt đầu giải thích bằng điều họ thấy thú vị hoặc quan trọng nhất ở trình độ của họ, ví dụ một ngoại lệ, một tình huống hiếm. Người nghe thì cần bắt đầu từ cái cơ bản nhất. Lời giải thích đi từ ngọn xuống gốc, trong khi người nghe cần đi từ gốc lên ngọn.

Ba cách thường đi cùng nhau. Một lời giải thích của người giỏi có thể mắc cả ba trong một câu, và kết quả là người nghe gật đầu cho lịch sự rồi ra về không hiểu gì, trong khi người giỏi tin rằng mình vừa giải thích rất rõ.

Một ví dụ: thợ điện giải thích vì sao cầu dao hay nhảy

Bản giả định của một người thợ lành nghề: "Cái này là do quá tải, anh xài máy lạnh với bình nóng lạnh chung một nhánh, aptomat có mười sáu ampe thôi, mà lúc khởi động máy lạnh dòng nó vọt lên nên nhảy. Anh tách nhánh ra là xong."

Với một người thợ khác, câu này hoàn hảo: ngắn, chính xác, đủ nguyên nhân và cách sửa. Với chủ nhà không rành điện, câu này có ít nhất bốn chỗ hụt: "nhánh" là gì, "aptomat" là cái nào, "mười sáu ampe" nghĩa là nhiều hay ít, "dòng vọt lên lúc khởi động" là sao. Và quan trọng nhất, chủ nhà không biết "tách nhánh" là việc mình tự làm được hay phải thuê thợ, tốn nhiều hay ít.

Bản đã gỡ lời nguyền: "Cầu dao nhảy vì một đường dây đang phải gánh quá nhiều đồ điện cùng lúc. Nhà anh có máy lạnh và bình nóng lạnh cùng nằm trên một đường dây. Cái cầu dao đó được làm để tự ngắt khi đường dây gánh quá sức, cho dây khỏi nóng. Lúc máy lạnh mới bật lên, nó hút điện mạnh hơn bình thường một chút, cộng với bình nóng lạnh là vượt sức, nên cầu dao ngắt. Cách sửa là kéo thêm một đường dây riêng cho máy lạnh, việc này cần thợ làm."

Bản sau dài hơn gấp đôi, nhưng mỗi câu là một bước người nghe đi theo được: chuyện gì xảy ra, vì sao, cầu dao để làm gì, vì sao lại vào đúng lúc đó, cần làm gì. Không có từ nào chủ nhà phải hỏi lại.

Vì sao người trong cuộc khó tự thấy

Lời nguyền của sự hiểu biết khó tự phát hiện vì nó vận hành đúng ở chỗ người ta dùng để kiểm tra: chính đầu óc của mình. Khi người giỏi đọc lại lời giải thích của mình, họ đọc bằng toàn bộ hiểu biết sẵn có, nên mọi khoảng trống tự động được lấp, như người gõ nhịp nghe được giai điệu trong đầu. Họ không thể đọc lời mình như người chưa biết đọc.

Thêm vào đó, người nghe hiếm khi phản hồi thật. Trước một người có chuyên môn, người nghe ngại hỏi vì sợ bị coi là kém hiểu biết. Họ gật đầu, nói "dạ, em hiểu rồi", rồi về tự tìm hiểu hoặc làm sai. Người giỏi nhận được tín hiệu "đã hiểu" và càng tin lời mình rõ ràng.

Cuối cùng, người giỏi thường giao tiếp chủ yếu với người cùng nghề, nơi cách nói tắt và chữ nghề hoạt động tốt. Thói quen hình thành trong môi trường đó được mang sang khi nói với người ngoài mà không ai nhắc. Càng giỏi, càng ở lâu trong môi trường chuyên môn, thói quen ấy càng sâu.

Cách gỡ lời nguyền khi phải giải thích cho người ngoài nghề

Không thể "quên" những gì mình biết, nhưng có thể dùng vài cách để đi vòng qua điểm mù.

  1. Hình dung một người cụ thể. Không phải "người không chuyên" chung chung, mà là một người thật: mẹ mình, đứa cháu học lớp tám, người hàng xóm. Hỏi: người này có hiểu chữ này không?
  2. Bắt đầu từ việc người nghe thấy được. Với chủ nhà là "cầu dao nhảy", không phải "quá tải". Đi từ hiện tượng người nghe gặp, rồi mới tới nguyên nhân.
  3. Đếm bước. Viết nháp hoặc nghĩ thầm các bước giải thích, rồi hỏi giữa hai bước liền nhau có còn bước nào mình đang nhảy qua không.
  4. Đổi mỗi chữ nghề thành chữ thường, hoặc giải thích ngay lần đầu. "Aptomat" thành "cầu dao"; nếu buộc phải dùng chữ nghề, kèm một câu giải thích ngắn.
  5. Mời người nghe kể lại thay vì hỏi "hiểu không". "Anh thử nói lại em nghe nhà mình cần làm gì" cho ra phản hồi thật; "hiểu không" gần như luôn nhận được "dạ hiểu".
  6. Chấp nhận dài hơn. Lời giải thích cho người ngoài nghề thường dài gấp đôi, gấp ba lời nói với đồng nghiệp. Đó không phải dài dòng; đó là phần bước người nghe cần.

Trong các cách này, mời người nghe kể lại là cách duy nhất cho phản hồi khách quan, vì nó lấy thông tin từ đầu người nghe chứ không từ đầu người nói. Những cách còn lại giúp chuẩn bị, nhưng chỉ có người nghe mới cho biết lời nguyền đã được gỡ hay chưa.

Một câu nói của người trong nghề, đổi thành câu cho người ngoài

Vài cặp ví dụ giả định từ những nghề quen thuộc, cho thấy hướng chuyển chung: từ tên gọi kỹ thuật về hiện tượng người nghe thấy và việc họ cần làm.

Người trong nghề nóiNgười ngoài nghề cần nghe
"Ống thoát bị nghẹt do bẫy mùi đóng cặn.""Đoạn ống cong dưới bồn rửa bị cặn bám nên nước rút chậm. Tháo đoạn cong đó ra rửa là được."
"Hồ sơ thiếu bản sao chứng thực nên bị trả.""Giấy tờ nộp phải là bản photo có đóng dấu xác nhận giống bản gốc. Bản photo thường thì không nhận."
"Lốp mòn tới vạch chỉ thị rồi.""Gai lốp đã mòn tới mức an toàn tối thiểu, đi mưa dễ trượt. Nên thay sớm."
"Cây bị úng rễ do đất không thoát nước.""Rễ ngâm nước lâu nên bị thối, cây mới vàng lá. Cần đổi sang đất tơi và bớt tưới."

Mỗi câu bên phải dài hơn, nhưng đều có ba phần: chuyện gì đang xảy ra, nói bằng thứ người nghe thấy được; vì sao; cần làm gì. Ba phần này là khung chung cho hầu hết lời giải thích chuyên môn gửi người ngoài nghề.

Khi người nghe cũng là người trong nghề

Lời nguyền không biến mất khi nói với đồng nghiệp, nó chỉ đổi dạng. Hai người cùng nghề có chung thuật ngữ, nhưng chưa chắc có chung bối cảnh của vụ việc cụ thể. Một kỹ sư nói với kỹ sư khác "lỗi y như lần trước, xử theo kiểu cũ" thì người nghe hiểu chữ, nhưng nếu họ không có mặt ở "lần trước", câu ấy vẫn trống rỗng.

Trong môi trường chuyên môn, kiểu hụt này nguy hiểm hơn vì người nghe càng ngại hỏi. Hỏi lại một đồng nghiệp ngang hàng dễ bị hiểu là mình kém, nên người ta đoán. Bàn giao ca trực, bàn giao công việc khi nghỉ phép, ghi chú cho người làm tiếp là những lúc lỗi này hay gây hậu quả nhất: người bàn giao biết rõ đến mức viết tắt mọi thứ, người nhận có chuyên môn nhưng không có ngữ cảnh.

Cách gỡ vẫn là những cách trên, chỉ điều chỉnh mức độ: giữ thuật ngữ nghề vì nó chính xác và nhanh, nhưng nói rõ phần bối cảnh riêng của vụ việc. Thay "xử theo kiểu cũ" bằng một câu nói rõ kiểu cũ là gì. Viết bàn giao như thể người nhận chưa từng nghe về vụ việc, dù họ giỏi nghề ngang mình. Thêm một dòng "nếu gặp chuyện X thì làm Y" cho chỗ hay vướng nhất, vì đó là chỗ người bàn giao đã quen tay đến mức quên mất nó khó.

Câu hỏi thường gặp

Lời nguyền của sự hiểu biết là gì?

Đó là hiện tượng khi đã biết rõ một việc, người ta rất khó hình dung cảm giác của người chưa biết. Hệ quả là người giỏi hay giải thích nhảy bước, dùng chữ nghề và bắt đầu từ chỗ mình đứng, trong khi tin rằng lời mình rất rõ ràng.

Thí nghiệm gõ nhịp bài hát chứng minh điều gì?

Trong nghiên cứu năm 1990 của Elizabeth Newton, người gõ nhịp đoán người nghe sẽ nhận ra khoảng một nửa số bài, nhưng thực tế người nghe chỉ đoán đúng ba trong khoảng một trăm hai mươi bài. Người gõ nghe giai điệu trong đầu nên không hình dung được người nghe chỉ nghe tiếng gõ rời rạc.

Vì sao người giỏi lại giải thích kém?

Vì sự thành thạo biến nhiều bước và nhiều chữ nghề thành điều hiển nhiên với họ. Họ không còn thấy những bước ấy là bước riêng, không còn thấy thuật ngữ là chữ lạ. Khi đọc lại lời mình, họ tự lấp mọi khoảng trống nên không phát hiện được.

Làm sao biết người nghe thật sự đã hiểu?

Đừng hỏi "hiểu không" vì người nghe thường đáp "dạ hiểu" cho lịch sự. Hãy mời họ kể lại bằng lời của họ hoặc nói lại việc cần làm. Chỗ họ kể sai hoặc bỏ sót chính là chỗ lời giải thích còn hụt.

Có nên tránh hẳn thuật ngữ khi nói với người ngoài nghề?

Không cần tránh hẳn, nhưng mỗi thuật ngữ nên đổi sang chữ thường hoặc kèm một câu giải thích ngắn ngay lần đầu dùng. Thuật ngữ cần thiết khi người nghe phải dùng lại chữ đó, ví dụ để mua đúng linh kiện hay hỏi đúng chỗ.

Giải thích dài hơn có làm người nghe chán không?

Lời giải thích dài hơn vì có đủ bước thường không làm người nghe chán, vì mỗi câu đều giúp họ hiểu thêm. Điều làm chán là lời dài vì lặp ý hoặc rẽ nhánh. Với người ngoài nghề, dài gấp đôi lời nói với đồng nghiệp là bình thường.

Người không phải chuyên gia có bị lời nguyền này không?

Có. Ai cũng là người biết rõ một điều gì đó: chuyện nhà mình, công việc mình, con đường mình đi hằng ngày. Khi chỉ đường cho người lạ hay kể chuyện gia đình cho bạn mới quen, ai cũng có thể nhảy bước và dùng những cách gọi chỉ người trong nhà mới hiểu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138