MachLac.comMạch Lạc
Trình tự kể và sắp ý

Kể xen hồi tưởng mà không làm rối: đánh dấu chỗ quay về quá khứ

Kể xen hồi tưởng là đang kể thì quay về một chuyện cũ rồi trở lại. Cách đánh dấu lối vào, lối ra, giữ đoạn hồi tưởng ngắn và chỉ dùng khi chuyện cũ làm rõ chuyện đang kể.

Vietnamese woman in her sixties sitting by a window, holding a faded blank photograph envelope while her daughter listens beside her on a rattan sofa, soft afternoon light, faces turned away

Kể xen hồi tưởng là đang kể một chuyện ở hiện tại thì dừng lại, quay về một chuyện cũ có liên quan, rồi trở lại đúng chỗ đã dừng. Muốn người nghe không rối, cần ba thứ: một câu đánh dấu lối vào quá khứ, đoạn hồi tưởng ngắn và chỉ chứa điều cần cho chuyện chính, và một câu đánh dấu lối ra đưa người nghe về hiện tại.

Hồi tưởng là công cụ mạnh: một chuyện cũ đặt đúng chỗ làm chuyện hiện tại có chiều sâu, làm người nghe hiểu vì sao một người phản ứng như vậy. Nhưng đặt sai chỗ, thiếu dấu, hay quá dài, nó biến câu chuyện thành mớ thời gian chồng chéo. Bài này nói về hồi tưởng trong lời kể đời thường, không phải kỹ thuật trong truyện văn chương.

Khi nào cần một đoạn hồi tưởng

Hồi tưởng xứng đáng có mặt khi chuyện hiện tại không hiểu được, hoặc hiểu sai, nếu thiếu chuyện cũ. Kể rằng bà ngoại khóc khi nhìn thấy cái nồi đồng ở chợ đồ cũ: người nghe không hiểu vì sao, cho tới khi biết hồi trẻ bà có cái nồi y hệt, mất trong trận lụt năm ấy. Đoạn hồi tưởng ở đây không phải trang trí, nó là chìa để mở chuyện hiện tại.

Hồi tưởng cũng hữu ích khi nó giải thích một quyết định. "Anh Hải nhất định không cho con đi xe máy một mình" nghe như khắt khe, nhưng kèm theo chuyện hồi anh mười bảy tuổi bị ngã gãy tay, quyết định đó trở nên dễ hiểu.

Ngược lại, hồi tưởng không cần khi chuyện cũ chỉ là "nhân tiện nhớ ra". Người kể nhắc tới cái chợ, chợt nhớ hồi nhỏ hay theo mẹ đi chợ đó, rồi kể luôn ba câu chuyện hồi nhỏ. Các chuyện đó có thể hay, nhưng chúng không làm rõ chuyện đang kể, chỉ kéo người nghe ra khỏi mạch. Phép thử đơn giản: bỏ đoạn hồi tưởng đi, chuyện chính có mất gì không. Không mất gì thì để dành kể lúc khác.

Lối vào: báo cho người nghe đang lùi về quá khứ

Dùng mốc thời gian rõ. "Hồi bà còn con gái", "năm con lên lớp ba", "trước đó chừng mười năm". Mốc rõ cho người nghe biết lùi bao xa, và đặt đoạn sắp nghe vào đúng chỗ trong dòng thời gian.

Dùng câu báo chuyển. "Phải kể chuyện này trước thì mới hiểu", "Chuyện là thế này". Câu báo cho người nghe biết sắp có một đoạn ngoài mạch chính, và nó có lý do.

Đổi cách dùng từ chỉ thời gian. Trong đoạn hồi tưởng, dùng "hồi đó", "lúc ấy", "đã" để giữ cảm giác quá khứ. Khi nói, giọng cũng thường chậm lại hoặc nhỏ đi một chút, đó là dấu hiệu tự nhiên người nghe hiểu.

Nối bằng một vật hoặc một cảm giác. Cái nồi đồng, mùi khói bếp, một câu nói. Chi tiết nối giúp người nghe thấy vì sao chuyện cũ hiện ra ở đây, không phải tự dưng nhảy về.

Tránh lối vào lặng lẽ. Câu "Bà có một cái nồi giống hệt, bị trôi mất" chen thẳng vào giữa chuyện, không mốc, không báo, làm người nghe tưởng cái nồi bị trôi mới hôm qua.

Giữ đoạn hồi tưởng ngắn và đúng việc

Đoạn hồi tưởng càng dài, người nghe càng dễ quên mất chuyện hiện tại đang dừng ở đâu. Trong lời nói hằng ngày, hai đến năm câu thường là đủ. Nếu chuyện cũ cần kể dài hơn, có lẽ nó mới là chuyện chính, và bạn nên đổi cách kể: kể chuyện cũ trước theo thời gian, rồi mới tới hiện tại.

Trong đoạn hồi tưởng, chỉ giữ những chi tiết làm rõ chuyện hiện tại. Với chuyện cái nồi đồng, cần biết bà có cái nồi giống hệt, nó quý với bà thế nào, và nó mất trong trận lụt. Không cần biết trận lụt năm nào kéo dài bao lâu, nhà ai bị sập, trừ khi những điều đó làm cái mất thêm nặng.

Một mẹo kiểm: sau đoạn hồi tưởng, người nghe phải có trong đầu đúng một điều mới để mang về hiện tại. "Bà từng có và mất cái nồi y hệt." Nếu đoạn hồi tưởng cho họ ba bốn điều, chuyện hiện tại sẽ bị pha loãng khi quay về.

Cũng đừng lồng hồi tưởng trong hồi tưởng. Đang kể chuyện năm bà hai mươi tuổi, lại chen thêm chuyện hồi bà mười tuổi. Người nghe phải giữ ba mốc thời gian cùng lúc. Nếu cần cả hai, kể nối tiếp nhau theo thời gian rồi mới về hiện tại.

Lối ra: đưa người nghe về đúng chỗ đã dừng

Nhắc lại cảnh hiện tại. "Nên hôm đó đứng giữa chợ, nhìn thấy cái nồi, bà mới khóc." Câu này đưa người nghe về đúng cảnh và nối luôn nguyên nhân vừa kể với kết quả đang kể.

Dùng từ đánh dấu hiện tại. "Còn bây giờ", "quay lại chuyện hôm qua", "trở lại lúc ở chợ". Từ ngắn nhưng làm việc rất lớn, nhất là khi nói.

Nối bằng chính chi tiết đã dẫn vào. Vào bằng cái nồi thì ra cũng bằng cái nồi. Vòng tròn này cho người nghe cảm giác đoạn hồi tưởng đã khép, chuyện chính đi tiếp.

Kiểm tra bằng một câu hỏi. Sau khi ra khỏi đoạn hồi tưởng, thử tự hỏi: nếu người nghe bị gọi đi đúng lúc này rồi quay lại, họ có biết câu chuyện đang ở thời điểm nào không? Nếu câu trả lời là không chắc, câu ra của bạn chưa đủ rõ. Thêm một mốc như "còn hôm qua ở chợ" là đủ kéo họ về, và câu tiếp theo có thể đi luôn vào hành động.

Đừng ra lặng lẽ. Lỗi hay gặp: kể xong chuyện cũ rồi kể tiếp chuyện mới mà không có câu chuyển. Người nghe không biết câu "rồi bà mua cái nồi" là chuyện năm xưa hay hôm qua.

Những lỗi làm đoạn hồi tưởng thành mớ rối

Lỗi thứ nhất là hồi tưởng không mốc. Người kể nói "hồi đó" mà không rõ hồi nào, trong khi chuyện đã có hai ba thời điểm. Người nghe phải đoán "hồi đó" là hồi bà còn trẻ, hồi mẹ mới cưới, hay hồi tuần trước. Một mốc cụ thể, dù chỉ là "hồi ba chưa đi làm xa", giải quyết hết.

Lỗi thứ hai là quên quay lại. Đoạn hồi tưởng hay quá, người kể cứ thế đi tiếp trong quá khứ, kể sang những chuyện năm xưa khác, và câu chuyện hiện tại bị bỏ lửng. Người nghe tới cuối vẫn không biết chuyện ở chợ hôm qua kết thúc ra sao. Nếu thấy mình đã nói quá năm câu trong quá khứ, đó là lúc nên tìm lối ra.

Lỗi thứ ba là để chuyện cũ nặng hơn chuyện mới mà không nhận ra. Người nghe nhớ đoạn hồi tưởng, quên chuyện chính. Đôi khi đó là ý của người kể, nhưng nếu không phải, hãy rút ngắn đoạn cũ và cho chuyện hiện tại thêm một chi tiết sống động sau khi quay về.

Lỗi thứ tư là dùng hồi tưởng để rào đón: kể chuyện cũ dài trước khi vào một lời nhờ hay lời góp ý khó nói. Người nghe thường đoán được và thấy sốt ruột. Với lời nhờ, nói điều cần nhờ trước, chuyện cũ để sau nếu cần.

Ví dụ: một lời kể có hồi tưởng, chia theo ba phần

Chuyện cô Hằng, giáo viên ở Nghệ An, kể cho đồng nghiệp nghe vì sao cô nhận dạy kèm miễn phí một em học sinh.

PhầnLời kểViệc của phần này
Hiện tại"Tuần này mình nhận kèm thêm cho em Tú, tối thứ Ba với thứ Năm, không lấy gì cả."Đặt chuyện chính, tạo câu hỏi vì sao
Lối vào"Mình phải kể chuyện hồi mình học lớp chín thì mới hiểu."Báo lùi về quá khứ, có mốc
Hồi tưởng"Hồi đó nhà mình khó, mình suýt nghỉ học. Có thầy dạy toán tối nào cũng gọi mình ở lại lớp học thêm, không lấy đồng nào, cho tới hết năm."Đúng một điều mang về: từng được giúp y như vậy
Lối ra"Nên nhìn em Tú bây giờ, mình thấy y như mình hồi đó."Về hiện tại, nối chuyện cũ với quyết định hôm nay

Ba phần, chưa tới mười câu, mà người nghe hiểu trọn quyết định. Để ý đoạn hồi tưởng không kể thầy tên gì, dạy ra sao, sau này thế nào. Những thứ đó có thể là một câu chuyện riêng, nhưng không cần cho chuyện này. Nếu đồng nghiệp hỏi thêm, khi đó mới kể.

Thử đảo lại để thấy khác biệt: nếu cô Hằng bắt đầu bằng chuyện hồi lớp chín, người nghe sẽ nghe một chuyện cảm động nhưng không biết nó dẫn tới đâu, và khi cô nói tới em Tú, phần lớn sự chú ý đã tiêu hết. Đặt chuyện hiện tại lên trước rồi mới mở cửa về quá khứ giúp đoạn hồi tưởng có việc để làm ngay từ câu đầu: nó đang trả lời một câu hỏi người nghe đã có.

Kể xen hồi tưởng qua tin nhắn và bài đăng

Trong chữ viết, người đọc không nghe được giọng chậm lại hay nhỏ đi khi người kể lùi về quá khứ. Dấu hiệu thời gian vì thế phải nằm hết trong chữ. Cách đơn giản nhất là cho đoạn hồi tưởng một đoạn văn riêng, mở bằng mốc thời gian ở đầu đoạn: "Mười năm trước, cũng vào tháng này…". Xuống dòng là một dấu hiệu thị giác mà người đọc nhận ra ngay.

Lối ra cũng nên là đầu một đoạn mới, mở bằng từ đánh dấu hiện tại: "Hôm nay…", "Giờ thì…". Hai đoạn mở đầu bằng mốc thời gian như hai cánh cửa, người đọc thấy rõ mình vào và ra lúc nào.

Với bài đăng mạng xã hội, đoạn hồi tưởng càng cần ngắn, vì người đọc lướt nhanh. Một đoạn ba bốn dòng là đủ. Nếu muốn kể chuyện cũ nhiều hơn, cân nhắc viết hai bài, bài sau nhắc lại bài trước bằng một câu, thay vì nhồi tất cả vào một bài làm người đọc lạc giữa hai thời điểm.

Câu hỏi thường gặp

Đoạn hồi tưởng trong lời kể nên dài bao nhiêu?

Trong lời nói hằng ngày, khoảng hai đến năm câu là vừa. Nếu chuyện cũ cần dài hơn nhiều, có lẽ nó mới là chuyện chính, khi đó nên kể chuyện cũ trước theo thời gian rồi mới tới hiện tại.

Làm sao để người nghe biết mình đang kể chuyện quá khứ?

Dùng mốc thời gian rõ như "hồi lớp chín", "mười năm trước" và một câu báo ngắn như "phải kể chuyện này trước". Khi nói, giọng chậm lại tự nhiên cũng là dấu hiệu. Khi viết, cho đoạn hồi tưởng một đoạn văn riêng.

Có nên xen nhiều đoạn hồi tưởng trong một chuyện không?

Hạn chế. Mỗi đoạn hồi tưởng bắt người nghe giữ thêm một mốc thời gian. Một chuyện kể miệng thường chỉ chịu được một đoạn. Nếu cần nhiều, cân nhắc kể toàn bộ theo thời gian thay vì xen.

Kể xen hồi tưởng khác kể ngược từ kết quả thế nào?

Kể ngược là mở bằng cái kết rồi quay về đầu kể xuôi tới cuối, chỉ một cú quay về. Hồi tưởng là đang kể xuôi thì chèn một chuyện cũ hơn vào giữa, rồi trở lại đúng chỗ dừng. Một cái đổi điểm mở đầu, một cái chèn thêm lớp thời gian.

Người lớn tuổi hay kể chuyện cũ lan man thì nên làm gì?

Nghe trọn và hỏi nhẹ để nối về chuyện chính, như "rồi chuyện đó liên quan gì tới cái nồi hôm qua hả bà". Không ngắt lời gay gắt. Nếu người thân bỗng nói lộn xộn khác hẳn ngày thường, nên đưa đi khám sớm.

Khi viết, có nên dùng ngoặc đơn cho đoạn hồi tưởng không?

Chỉ khi nó cực ngắn, một câu. Đoạn hồi tưởng dài hơn đặt trong ngoặc làm người đọc khó theo. Cách tốt hơn là tách đoạn riêng, mở bằng mốc thời gian, rồi mở đoạn tiếp theo bằng từ đánh dấu hiện tại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138