Người lớn tuổi có thể giữ lời nói gọn và có đầu có đuôi bằng những bài tập kể chuyện nhẹ nhàng làm mỗi ngày cùng con cháu: kể theo một vật kỷ niệm, kể lại cách nấu một món quen theo từng bước, kể lại một tin vừa nghe trên đài. Phần quan trọng không kém là cách người nghe đáp lại: hỏi gợi, không sửa, không cắt ngang, kéo về nhẹ nhàng khi câu chuyện lạc nhánh.
Các bài tập này là hoạt động sinh hoạt, không phải phương pháp chữa bệnh, cũng không hứa phòng được bệnh gì. Nếu ông bà bỗng nhiên nói lộn xộn, nói khó hoặc lẫn lộn khác hẳn mọi ngày, việc cần làm là đưa đi khám ngay chứ không phải luyện tập. Phần dưới nói rõ điều này trước khi vào các bài tập.
Trước hết: khi nào cần đi khám chứ không phải luyện tập
Lời nói của người lớn tuổi thay đổi dần theo năm tháng là chuyện thường gặp: tìm từ chậm hơn, hay quên tên người, kể chuyện dễ rẽ sang chuyện khác. Những thay đổi chậm, đều đều như vậy là nền mà các bài tập dưới đây hướng tới. Nhưng có những thay đổi không thuộc loại này, và gia đình không nên tự đánh giá hay chờ đợi.
Nếu ông bà đột ngột nói lộn xộn, nói ngọng, nói không ra lời, hoặc kèm theo méo miệng, yếu hay tê một bên tay chân, mắt nhìn mờ bất thường, thì đó là tình trạng cần gọi cấp cứu ngay, không chờ xem có đỡ không. Nếu ông bà bỗng lú lẫn, không nhận ra người quen hay nơi ở trong vài ngày, kể cả khi đang ốm sốt hay vừa đổi thuốc, cũng cần đưa đi khám sớm.
Còn khi lời nói và trí nhớ giảm dần trong nhiều tháng, đến mức ảnh hưởng sinh hoạt như quên khoá bếp, lạc đường ở chỗ quen, lặp lại một câu hỏi nhiều lần trong một buổi, nên đưa ông bà đi khám để bác sĩ đánh giá. Gia đình không nên tự gán tên bệnh hay tự mua thuốc bổ não. Các bài tập kể chuyện chỉ là phần sinh hoạt kèm theo, làm khi bác sĩ không có lời dặn nào ngược lại.
Điều gì làm lời kể của người lớn tuổi dễ lạc mạch
Hiểu nguyên nhân giúp con cháu kiên nhẫn hơn. Người lớn tuổi thường có vốn chuyện rất dày: một cái tên gợi ra một người, người đó gợi ra một năm, năm đó gợi ra một biến cố. Mỗi mắt xích đều thật và đáng kể, nên câu chuyện dễ đi theo chuỗi liên tưởng thay vì theo đường thẳng. Đây không hẳn là lỗi, mà là bản chất của trí nhớ giàu.
Thêm vào đó, việc giữ nhiều thông tin trong đầu cùng lúc, như đang kể tới đâu, định kể tới đâu, người nghe đã biết gì, đòi hỏi sức tập trung mà tuổi tác làm giảm đi. Khi một chi tiết phụ hiện ra, nó dễ chiếm chỗ của mạch chính. Đến lúc chi tiết phụ kể xong, đường về đã mờ.
Cuối cùng là chuyện ít được nghe. Nhiều người già ít có ai ngồi nghe trọn một câu chuyện. Con cháu bận, nghe nửa chừng rồi gật gù, hoặc ngắt lời vì "chuyện này kể rồi". Thiếu người nghe chăm chú, thói quen kể có đầu có đuôi cũng mai một như mọi kỹ năng không được dùng. Các bài tập dưới đây, phần lớn, chính là tạo lại một người nghe chăm chú.
Ba bài tập kể chuyện hằng ngày
Kể theo một vật kỷ niệm. Chọn một đồ vật cũ trong nhà: chiếc hộp đựng trầu, cái đài bán dẫn, tấm ảnh cưới. Đặt nó trước mặt ông bà và hỏi một câu mở: "Cái này có từ hồi nào hả bà?". Đồ vật làm điểm neo; mỗi khi câu chuyện rẽ nhánh, nhìn lại đồ vật là có đường quay về. Mỗi lần chỉ một vật, kể khoảng mười lăm phút, không cần đủ hết.
Kể lại cách nấu một món quen theo từng bước. Nhờ ông bà dạy cách làm một món sở trường: canh chua, mứt gừng, bánh tro. Đây là loại chuyện có trình tự sẵn, bước này xong mới tới bước kia, nên tự nó là bài luyện trình tự. Con cháu ghi lại từng bước, đọc lại cho ông bà nghe để ông bà sửa: "Không, phải phi hành trước rồi mới cho cà." Việc sửa ấy chính là lúc người kể soát lại mạch của mình.
Kể lại tin vừa nghe trên đài hay ti vi. Sau một bản tin, hỏi ông bà: "Ban nãy đài nói chuyện gì vậy bà?". Gợi bằng ba câu hỏi: chuyện gì, ở đâu, rồi sao. Bài này ngắn, làm được mỗi ngày, và luyện việc giữ một thông tin mới đủ lâu để kể lại có thứ tự. Nếu ông bà không nhớ, không sao, cùng nghe bản tin kế tiếp.
Đổi bài theo ngày. Không cần làm cả ba mỗi ngày. Một bài mỗi ngày, xoay vòng, vừa đủ để thành nếp mà không thành gánh nặng. Ông bà thích bài nào thì làm bài đó nhiều hơn.
Con cháu nghe thế nào cho đúng
Cách nghe quyết định bài tập có ích hay thành áp lực. Vài nguyên tắc dưới đây quan trọng hơn bài tập nào:
- Không sửa chi tiết. Ông kể năm sáu mươi mà thật ra là năm sáu mươi hai, cứ để vậy. Sửa chi tiết vụn làm đứt mạch và làm người kể ngại.
- Không cắt ngang bằng "chuyện này kể rồi". Chuyện kể lần thứ mười vẫn là cơ hội luyện kể. Nếu thật muốn nghe chuyện khác, hỏi một câu mở về một góc mới của chính chuyện đó.
- Hỏi gợi bằng "rồi sao nữa". Câu hỏi đơn giản này kéo câu chuyện đi tiếp theo đường thẳng, nhẹ nhàng hơn mọi lời nhắc.
- Nhìn người kể, cất điện thoại. Người lớn tuổi rất nhạy với việc người nghe lơ đãng. Mười lăm phút chăm chú có giá trị hơn một tiếng nghe nửa vời.
- Không biến thành kiểm tra trí nhớ. Không hỏi kiểu "bà còn nhớ con tên gì không", không chấm điểm, không so ông với bà hay với người cùng xóm.
Nếu thấy ông bà mệt hay không muốn kể, dừng lại. Bài tập chỉ có ích khi người kể thấy vui. Một buổi bỏ qua không làm mất gì; một buổi ép buộc có thể làm ông bà ngại cả tuần.
Khi câu chuyện lạc nhánh: kéo về nhẹ nhàng
Lạc nhánh là chuyện sẽ xảy ra, và không cần ngăn mọi lần. Có những nhánh phụ hay hơn cả chuyện chính; nếu người kể đang hào hứng, cứ đi theo. Chỉ khi thấy ông bà tự bối rối, kiểu dừng lại hỏi "ủa, bà đang kể gì nhỉ", hoặc khi nhánh phụ đã mở thêm nhánh phụ khác, mới cần giúp kéo về.
Cách kéo về nhẹ nhất là nhắc lại câu cuối của mạch chính bằng giọng tò mò: "Bà đang kể tới đoạn ông đạp xe lên huyện ấy, rồi ông có kịp không bà?". Câu này không nói "bà lạc đề rồi", mà trả lại cho người kể sợi dây họ vừa buông. Nếu có vật kỷ niệm trên bàn, chỉ vào nó cũng là một cách kéo về.
Một cách khác là hẹn lại nhánh phụ: "Chuyện bác Tư hay quá, mai bà kể tiếp chuyện đó cho con nhé, giờ con muốn nghe nốt chuyện ông đạp xe." Cách này giữ được hứng của người kể với nhánh phụ mà vẫn khép được chuyện chính. Hôm sau nhớ hỏi lại đúng chuyện đã hẹn; ông bà sẽ thấy câu chuyện của mình được trân trọng.
Tránh cách kéo về bằng tóm hộ: "Thôi, tức là ông đi lên huyện rồi về chứ gì." Nói như vậy là lấy mất phần kể của người kể, và lần sau ông bà sẽ ngại kể dài.
Điều chỉnh bài tập theo sức của ông bà
Mỗi người lớn tuổi một khác, nên bài tập cần chỉnh theo sức của từng người. Với ông bà nghe kém, ngồi đối diện, nói chậm và rõ, giảm tiếng ồn xung quanh như tắt ti vi trước khi bắt đầu. Câu hỏi gợi nên ngắn, một ý mỗi câu. Nhiều khi ông bà kể lạc không phải vì quên mạch mà vì nghe nhầm câu hỏi.
Với ông bà mắt kém, đồ vật kỷ niệm nên là thứ cầm được, sờ được, như chiếc nón, cái cối giã cua, thay vì tấm ảnh nhỏ khó nhìn. Với ông bà ít nói vốn tính trầm, đừng cố biến họ thành người kể chuyện dài; một câu chuyện ba câu có đầu có cuối đã là một bài tập tốt. Có thể bắt đầu bằng câu hỏi chọn một trong hai, như "Hồi đó ông đi bộ hay đi xe đạp?", rồi mới tới câu hỏi mở.
Giờ giấc cũng đáng để ý. Phần lớn người lớn tuổi tỉnh táo nhất vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều sau giấc ngủ trưa; buổi tối muộn thường mệt, kể dễ rối hơn. Nếu ông bà đang ốm, đang dùng thuốc mới hay vừa có chuyện buồn, tạm nghỉ bài tập là lựa chọn đúng. Bài tập phục vụ ông bà chứ không phải ngược lại, và con cháu là người hiểu rõ nhất khi nào nên làm, khi nào nên chỉ ngồi cạnh nghe.
Giữ nếp đều đặn và ghi lại những câu chuyện
Nếp đều đặn quan trọng hơn thời lượng. Mười lăm phút sau bữa tối, hoặc trong lúc cùng nhặt rau, đều đặn mỗi ngày, có ích hơn một buổi chiều Chủ nhật dài rồi bỏ cả tuần. Nhiều nhà gắn bài tập vào một việc đã có sẵn: cháu đi học về kể chuyện ở trường, rồi tới lượt bà kể một chuyện ngày xưa, mỗi người một chuyện.
Với con cháu ở xa, gọi điện cũng làm được. Bài kể lại tin trên đài, bài nhờ dạy nấu một món, đều hợp với cuộc gọi. Khi không nhìn thấy nhau, người nghe càng phải nói "dạ", "rồi sao nữa bà" thường xuyên hơn, để ông bà biết vẫn có người đang nghe.
Cuối cùng, nếu được ông bà đồng ý, ghi âm hoặc ghi chép lại các câu chuyện. Một cuốn sổ chép tay những món ăn ông bà dạy, những chuyện kể theo đồ vật trong nhà, sau vài tháng đã thành một kho chuyện gia đình. Đọc lại cho ông bà nghe những trang ấy cũng là một bài tập: ông bà nghe chuyện của chính mình được kể lại theo thứ tự, và thường sẽ góp thêm một hai chi tiết mới. Giá trị của nó vượt xa một bài luyện nói.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nói chuyện lộn xộn có phải là bệnh không?
Không thể tự kết luận được. Lời nói thay đổi chậm theo năm tháng là chuyện thường gặp ở người lớn tuổi, nhưng nếu lộn xộn xuất hiện đột ngột hoặc nặng dần ảnh hưởng sinh hoạt thì cần đưa đi khám để bác sĩ đánh giá, gia đình không nên tự gán tên bệnh.
Dấu hiệu nào cần đưa người lớn tuổi đi cấp cứu ngay?
Khi người lớn tuổi đột ngột nói lộn xộn, nói ngọng hoặc không nói ra lời, nhất là kèm méo miệng, yếu hay tê một bên tay chân, nhìn mờ bất thường, cần gọi cấp cứu ngay, không chờ xem có đỡ hay không.
Bài tập kể chuyện có giúp phòng bệnh mất trí nhớ không?
Không nên hiểu như vậy. Các bài tập kể chuyện là hoạt động sinh hoạt giúp ông bà có người nghe, giữ thói quen kể có đầu có đuôi và vui vẻ hơn, không phải phương pháp chữa hay phòng bệnh. Mọi lo lắng về trí nhớ nên hỏi bác sĩ.
Ông bà kể đi kể lại một chuyện thì nên làm gì?
Đừng cắt ngang bằng câu chuyện này kể rồi. Có thể hỏi một câu mở về một góc mới của chính câu chuyện đó, như ai đi cùng, hôm đó trời thế nào. Như vậy ông bà vẫn được kể, và câu chuyện có thêm chi tiết mới.
Con cháu ở xa có làm bài tập này qua điện thoại được không?
Được. Nhờ ông bà dạy nấu một món theo từng bước hoặc kể lại tin vừa nghe trên đài đều hợp với cuộc gọi. Khi không nhìn thấy nhau, người nghe nên đáp lời thường xuyên hơn để ông bà biết vẫn có người đang chăm chú nghe.
Có nên sửa khi ông bà kể sai chi tiết không?
Thường là không nên. Sửa những chi tiết nhỏ như năm tháng, tên người làm đứt mạch kể và khiến ông bà ngại kể. Chỉ nên nói lại khi chi tiết đó liên quan tới việc thật cần làm, như lịch khám, giờ uống thuốc bác sĩ đã dặn.