Đọc to bản nháp, bằng giọng bình thường và tốc độ của người sẽ đọc nó, là cách nhanh nhất để tìm ra những chỗ gãy mạch mà đọc bằng mắt bỏ qua: câu dài tới mức hụt hơi, chỗ nối khiến mình vấp, chữ "nó" không rõ chỉ ai, đoạn nhảy cóc. Lý do là mắt người viết tự điền vào chỗ trống theo ý định trong đầu, còn tai phải nghe đúng những gì thật sự có trên trang.
Thói quen này mất thêm một hai phút cho một tin nhắn quan trọng hay một lá thư, nhưng đổi lại người nhận không phải đọc hai lần. Bài dưới đây giải thích vì sao tai làm được điều mắt không làm được, bốn loại lỗi tai bắt nhạy nhất, cách đọc cho đúng và vài mẹo khi hoàn cảnh không cho phép đọc thành tiếng.
Vì sao mắt người viết bỏ qua lỗi của chính mình
Khi đọc lại thứ mình vừa viết, mình không thật sự đọc. Mình nhớ. Đầu óc đã biết câu này định nói gì, nên mắt lướt qua từng chữ và xác nhận rằng ý đã có ở đó, kể cả khi chữ trên trang thiếu một từ, đặt sai thứ tự hay dùng một đại từ chỉ mơ hồ. Đây không phải sự cẩu thả mà là cách bộ não đọc vốn vận hành: nó đoán trước, rồi chỉ kiểm qua loa xem đoán có đúng không.
Người đọc khác thì không có lợi thế ấy. Họ không biết mình định nói gì, nên mỗi chỗ thiếu, chỗ lệch đều bắt họ dừng lại. Khoảng cách giữa cái người viết thấy và cái người đọc thấy chính là chỗ mạch lạc bị mất mà người viết không hề hay.
Đọc to làm giảm khoảng cách đó. Khi phải phát âm từng chữ, mình không lướt được nữa; miệng phải đi qua đúng những gì đang có trên trang. Tai nghe lại, và tai không biết ý định của người viết, nó chỉ nghe âm thanh. Một câu thiếu chữ sẽ nghe cụt. Một câu quá dài sẽ hết hơi trước khi hết câu. Một chỗ nối gượng sẽ làm giọng mình vấp. Nói cách khác, đọc to biến mình thành người đọc lạ trong chốc lát.
Bốn kiểu gãy mạch tai bắt được nhạy nhất
Hụt hơi giữa câu. Nếu đọc tới giữa câu đã phải lấy hơi lần hai mà câu vẫn chưa xong, câu đó gần như chắc chắn quá dài. Người đọc bằng mắt cũng hụt hơi theo cách của họ: tới cuối câu đã quên đầu câu nói gì. Cách sửa thường là tách làm hai, mỗi câu một ý, nối bằng một từ rõ quan hệ.
Vấp ở chỗ nối. Khi giọng tự nhiên chững lại ở đầu một câu, như "Do đó…" mà cảm thấy gượng, thường là vì từ nối không khớp quan hệ thật giữa hai câu. Câu trước không phải nguyên nhân của câu sau, hoặc câu sau không ngược với câu trước như chữ "nhưng" hứa hẹn. Tai cảm thấy cái gượng đó trước khi đầu kịp giải thích.
Đại từ trôi nổi. Đọc to tới chữ "nó", "họ", "việc đó" mà phải ngừng một nhịp để tự hỏi chỉ cái gì, đó là đại từ mơ hồ. Khi viết, mình biết "nó" là cái máy in; khi đọc to, mình nghe thấy rằng câu trước vừa nhắc tới cả máy in lẫn bản hợp đồng.
Nhảy cóc. Đôi khi đọc to xong một đoạn, cảm giác như vừa bước hụt một bậc thang: đang nói chuyện A, câu sau đã ở chuyện C. Bước B nằm trong đầu người viết nhưng không có trên trang. Đọc to lộ ra bước hụt này rõ hơn đọc bằng mắt, vì nhịp nói bị đứt.
Thêm một dấu hiệu phụ: chữ lặp nghe chói. Mắt ít khi thấy một chữ lặp ba lần trong hai câu, nhưng tai nghe rất rõ. Không phải lần lặp nào cũng xấu, lặp từ khoá có chủ ý giúp giữ mạch, nhưng lặp vô tình nghe nặng nề.
Đọc thế nào cho đúng
Đọc to không có nghĩa là đọc diễn cảm. Mục tiêu là nghe như người nhận sẽ nghe trong đầu khi đọc, nên vài nguyên tắc dưới đây quan trọng hơn giọng hay.
- Giọng bình thường, không ngân nga. Đọc như đang nói chuyện. Giọng diễn cảm tự sửa nhịp cho câu, che mất chỗ gãy.
- Đúng tốc độ người nhận. Tin nhắn cho đồng nghiệp đang bận thì đọc hơi nhanh, như họ lướt. Thư cho người lớn tuổi thì đọc chậm.
- Đọc đúng chữ trên trang, không đọc chữ trong đầu. Nếu thấy mình vừa đọc một chữ không có trên trang, dừng lại: đó là chỗ thiếu.
- Đánh dấu ngay, sửa sau. Mỗi chỗ vấp, gạch một dấu nhỏ rồi đọc tiếp. Đọc xong cả bài mới quay lại sửa, để không mất cảm giác về mạch chung.
- Đọc lần hai sau khi sửa. Sửa một chỗ có khi làm gãy chỗ bên cạnh. Lần đọc thứ hai thường nhanh hơn và ít vấp hơn hẳn.
Một tin nhắn vài câu đọc to mất chưa tới một phút. Một lá thư một trang mất khoảng ba phút. Không cần làm vậy với mọi tin nhắn hằng ngày; dành cho những gì quan trọng: thư xin việc, tin nhắn báo chuyện khó cho người nhà, bài đăng giải thích một sự việc, lời nhắn cho thầy cô của con.
Một tin nhắn trước và sau khi đọc to
Ví dụ giả định, tin nhắn gửi nhóm phụ huynh: "Kính gửi các anh chị, do lịch của trường có thay đổi vào tuần tới nên buổi họp phụ huynh dự kiến sẽ được dời sang thứ Bảy, tuy nhiên nếu anh chị nào bận thì có thể nhắn cho em, và nó sẽ diễn ra tại phòng học của lớp như cũ, các anh chị nhớ mang theo sổ liên lạc." Đọc bằng mắt, tin nhắn này trông ổn. Đọc to thì khác.
Đọc tới "tuy nhiên" đã hụt hơi. Giọng vấp ở "tuy nhiên", vì việc ai đó bận không ngược với việc dời lịch. Tới chữ "nó" phải ngừng: nó là buổi họp hay lịch của trường? Và câu "nhớ mang theo sổ liên lạc" chen vào cuối nghe như một chuyện khác. Bốn chỗ đánh dấu cho một tin nhắn ba dòng.
Bản sửa: "Kính gửi các anh chị, buổi họp phụ huynh tuần tới dời sang sáng thứ Bảy, vẫn ở phòng học của lớp. Lý do là trường thay đổi lịch chung. Anh chị nào bận hôm đó xin nhắn riêng cho em. Khi đi họp, anh chị nhớ mang theo sổ liên lạc của con." Bốn câu ngắn, mỗi câu một việc, điều quan trọng nhất là ngày giờ mới đứng đầu. Đọc to bản này không vấp chỗ nào.
Đáng để ý là không chữ nào trong bản sửa khó hơn bản gốc. Không cần từ ngữ hay hơn; chỉ cần câu ngắn hơn, thứ tự đúng hơn, và bỏ chữ "nó" đi.
Khi không thể đọc thành tiếng
Không phải lúc nào cũng đọc to được: đang ở văn phòng yên tĩnh, đang ngồi xe buýt, con đang ngủ. Có mấy cách thay thế, kém hơn đọc to nhưng vẫn hơn hẳn đọc lướt. Cách thứ nhất là đọc thì thầm, chỉ mấp máy môi. Miệng vẫn phải đi qua từng chữ, nên giữ được phần lớn lợi ích, chỉ mất phần tai nghe.
Cách thứ hai là dùng chức năng đọc văn bản thành giọng nói có sẵn trên điện thoại hoặc máy tính, đeo tai nghe vào và nghe máy đọc. Giọng máy đều đều, không tự sửa nhịp như giọng người, nên câu dài và chỗ nối gượng lộ ra rất rõ. Nhiều người còn thấy cách này dễ bắt lỗi hơn tự đọc, vì mình hoàn toàn là người nghe.
Cách thứ ba là đọc ngược từ câu cuối lên. Đọc như vậy phá vỡ dòng chảy ý trong đầu, buộc mắt nhìn từng câu như một câu lạ. Cách này tốt để bắt lỗi trong câu, nhưng kém trong việc bắt lỗi nối giữa các câu, nên nên dùng kèm với một lượt đọc xuôi.
Cách thứ tư, nếu thời gian cho phép: để bản nháp nghỉ một lúc, đi làm việc khác, rồi quay lại đọc. Khoảng nghỉ làm phai trí nhớ về ý định, mắt bớt tự điền chỗ trống. Với lá thư quan trọng, để qua đêm là tốt nhất.
Biến việc đọc to thành thói quen
Thói quen bền nhất là thói quen gắn vào một tín hiệu cố định. Với đọc to, tín hiệu rõ nhất là ngón tay chuẩn bị bấm gửi. Mỗi khi sắp gửi một tin nhắn dài hơn ba câu hoặc một tin quan trọng, dừng lại và tự hỏi: tin này đáng một phút đọc to không? Nếu người nhận là cấp trên, khách hàng, người lớn tuổi trong nhà, hoặc nội dung là chuyện tiền bạc, chuyện khó nói, thì câu trả lời gần như luôn là có.
Trong vài tuần đầu, giữ một danh sách nhỏ những lỗi mình hay bắt được khi đọc to. Nhiều người phát hiện mình có một hai lỗi quen tay: hay mở câu bằng "tuy nhiên" một cách vô cớ, hay dùng "nó" khi đã có hai đối tượng, hay viết câu dài nối bằng chữ "và". Biết lỗi quen của mình, lúc viết tự nhiên tránh được, và lần đọc to sau ít chỗ vấp hơn.
Đọc to còn có một lợi ích phụ ít ai để ý: nó giúp lời viết gần với lời nói hơn. Văn đọc to trôi thường là văn người đọc thấy thân thiện, dễ hiểu, không cứng như giấy tờ. Với tin nhắn và thư từ thường ngày, đó chính là giọng nên có.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đọc to lại phát hiện lỗi tốt hơn đọc bằng mắt?
Khi đọc bằng mắt, người viết nhớ ý định của mình nên tự điền vào chỗ thiếu và lướt qua chỗ gượng. Đọc to buộc miệng đi qua từng chữ và tai nghe đúng những gì có trên trang, nên câu dài, chỗ nối sai, đại từ mơ hồ lộ ra rõ hơn.
Có cần đọc to mọi tin nhắn không?
Không cần. Chỉ nên dành cho tin nhắn dài hơn vài câu hoặc tin quan trọng như gửi cấp trên, khách hàng, người lớn tuổi, chuyện tiền bạc hay chuyện khó nói. Tin nhắn ngắn hằng ngày đọc lướt là đủ.
Ở chỗ đông người không đọc to được thì làm sao?
Có thể đọc thì thầm chỉ mấp máy môi, hoặc dùng chức năng đọc văn bản thành giọng nói có sẵn trên máy rồi nghe bằng tai nghe. Nếu có thời gian, để bản nháp nghỉ một lúc rồi đọc lại cũng giúp mắt bớt tự điền chỗ trống.
Đọc to có cần đọc diễn cảm không?
Không nên. Giọng diễn cảm tự điều chỉnh nhịp cho câu nên che mất chỗ gãy. Hãy đọc bằng giọng nói chuyện bình thường, đúng tốc độ người nhận sẽ đọc, và đọc đúng chữ trên trang chứ không đọc theo ý trong đầu.
Đọc to xong nên sửa ngay chỗ vấp hay đọc hết rồi sửa?
Nên đánh dấu chỗ vấp rồi đọc tiếp cho hết, sau đó mới quay lại sửa. Dừng sửa giữa chừng dễ làm mất cảm giác về mạch chung, và có khi chỗ vấp phía trước được giải thích bởi câu phía sau.
Nghe máy đọc văn bản có thay được việc tự đọc to không?
Thay được phần lớn, có khi còn tốt hơn vì giọng máy đều đều không tự sửa nhịp, nên câu dài và chỗ nối gượng lộ rõ. Điểm thiếu là mình không tự cảm nhận được chỗ hụt hơi bằng chính hơi thở của mình.