MachLac.comMạch Lạc
Mạch lạc là gì

Dấu hiệu một đoạn văn mạch lạc: năm câu hỏi tự kiểm trước khi gửi đi

Năm câu hỏi tự kiểm một đoạn văn trước khi gửi: điều chính, câu mở, mối nối từng câu, câu thừa và câu kết. Kèm ví dụ một tin nhắn trước và sau khi sửa.

Over-the-shoulder view of a Vietnamese office worker at a desk by the window, pen hovering over a handwritten notebook page of blank boxes and arrows, phone face down beside it

Một đoạn văn mạch lạc trả lời được năm câu hỏi: nó muốn nói điều gì trong một câu, câu đầu có báo trước hướng đi không, mỗi câu có bám vào câu trước không, có câu nào bỏ đi mà đoạn vẫn nguyên ý không, và câu cuối có để người đọc biết nên hiểu hay làm gì không. Đoạn nào vượt qua cả năm câu hỏi thì gần như chắc chắn người đọc theo kịp.

Năm câu hỏi này không cần thuộc lý thuyết gì, cũng không phụ thuộc thể loại. Chúng dùng được cho một đoạn trong báo cáo, một email xin nghỉ phép, một tin nhắn dài gửi nhóm phụ huynh hay một bài đăng kể chuyện. Mỗi câu hỏi nhắm vào một kiểu hỏng khác nhau, nên chạy đủ năm câu là bao được phần lớn lỗi làm mất mạch.

Dưới đây là từng câu hỏi, dấu hiệu khi trả lời "không", cách sửa, và cuối bài là một tin nhắn thật được chạy qua cả năm bước.

Năm câu hỏi, đọc lướt một lần

Đây là bản ngắn để dán cạnh bàn làm việc. Phần sau giải thích từng câu.

  • Điều chính: nói được đoạn này trong một câu không?
  • Câu mở: đọc riêng câu đầu, người đọc có đoán được đoạn sẽ đi về đâu không?
  • Mối nối: mỗi câu có một chỗ bám vào câu ngay trước nó không?
  • Câu thừa: có câu nào rút ra mà đoạn văn không mất gì không?
  • Câu kết: dừng ở câu cuối, người đọc có biết mình nên hiểu điều gì hay làm việc gì không?

Thứ tự năm câu hỏi có lý do. Câu hỏi đầu quyết định mọi câu sau: chưa rõ điều chính thì không biết câu nào là thừa, câu mở nên báo gì, câu kết nên đóng vào đâu. Vì vậy đừng nhảy thẳng xuống soát từ nối khi chưa trả lời được câu hỏi thứ nhất.

Cũng không cần chạy năm câu hỏi với mọi thứ mình viết. Một lời chúc ngắn hay một tin "ok, mai gặp" không cần. Chúng đáng dùng cho những đoạn có từ ba câu trở lên và có mục đích: báo tin, xin điều gì, giải thích một sự việc, đề nghị một cách làm.

Câu hỏi thứ nhất: đoạn này nói được trong một câu không

Hãy che đoạn văn lại và tự nói thành tiếng: "Đoạn này nói rằng…". Nếu câu tiếp theo bật ra gọn gàng, ví dụ "đoạn này nói rằng cuộc họp phải dời vì phòng họp đang sửa", đoạn văn có điều chính. Nếu bạn phải nói "đoạn này nói về chuyện phòng họp, rồi chuyện lịch của chị Hoa, với lại có nhắc chuyện báo cáo quý", đoạn văn đang ôm ba điều.

Một đoạn văn ôm nhiều điều không phải lúc nào cũng sai, nhưng người đọc sẽ không biết điều nào nặng nhất. Cách sửa thường là một trong hai: tách thành hai ba đoạn, mỗi đoạn một điều; hoặc chọn một điều làm chính, hạ các điều kia xuống thành chi tiết phục vụ nó. Ví dụ "cuộc họp dời sang thứ Năm" là điều chính; "phòng họp đang sửa" là lý do; "chị Hoa bận thứ Tư" là lý do thứ hai; còn chuyện báo cáo quý tách ra đoạn riêng hoặc tin nhắn riêng.

Câu hỏi này cũng phát hiện một lỗi ngược: đoạn văn không có điều chính nào, chỉ có một chuỗi sự kiện. Kể lại "sáng làm gì, trưa làm gì, chiều làm gì" mà không cho người đọc biết vì sao họ cần nghe là kiểu đoạn văn đọc xong không đọng lại gì. Thêm một câu nói rõ ý nghĩa của chuỗi sự kiện, ví dụ "cả ngày không ai trả lời điện thoại của khách", là đoạn văn có xương sống.

Câu hỏi thứ hai: câu đầu có báo trước hướng đi không

Người đọc dùng câu đầu để dựng một cái khung chờ: đoạn này sẽ kể, sẽ giải thích, hay sẽ đề nghị? Câu đầu dựng khung đúng thì các câu sau rơi vào chỗ. Câu đầu dựng khung sai, hoặc không dựng gì, thì người đọc phải tạm giữ từng câu trong đầu cho tới khi đoán ra.

So sánh hai câu mở cho cùng một đoạn: "Sáng nay mình tới văn phòng hơi sớm" và "Sáng nay máy lạnh văn phòng hỏng, cần gọi thợ trước trưa". Câu thứ nhất không báo gì; người đọc phải đọc thêm vài câu mới biết đây là chuyện máy lạnh. Câu thứ hai báo cả chủ đề lẫn việc cần làm, và mọi câu sau chỉ là chi tiết.

Câu mở không cần lúc nào cũng nêu thẳng kết luận. Trong một câu chuyện kể để giải trí, câu mở có thể chỉ hé ra bối cảnh, giữ bất ngờ cho câu sau. Nhưng với những đoạn văn có mục đích công việc hay việc nhà, quy tắc an toàn là để câu đầu trả lời câu hỏi "đoạn này về chuyện gì" và nếu được, "người đọc cần làm gì". Người đọc bận rộn thường chỉ đọc kỹ câu đầu rồi quyết định có đọc tiếp hay không.

Câu hỏi thứ ba: mỗi câu có bám vào câu trước không

Đọc từng cặp câu liền nhau và tìm chỗ bám: câu sau nhắc lại một từ, một người, một sự việc của câu trước; hoặc câu sau là nguyên nhân, kết quả, ví dụ, ngoại lệ của câu trước. Chỗ nào bạn phải nghĩ một lúc mới thấy liên quan là chỗ người đọc sẽ vấp.

Lỗi thường gặp nhất ở bước này là câu nhảy cóc: câu trước nói "khách phàn nàn giao hàng chậm", câu sau nói "từ tuần sau mình đổi sang đơn vị vận chuyển khác". Người viết thấy liền mạch vì trong đầu họ có bước ở giữa: đã kiểm tra, thấy lỗi nằm ở đơn vị vận chuyển, chứ không phải ở kho. Người đọc không có bước đó và có thể hiểu nhầm là đổi đơn vị vận chuyển cho có. Sửa bằng cách đưa bước ở giữa ra giấy: "Kiểm tra lại thì chậm là do bên vận chuyển, kho xuất hàng vẫn đúng hẹn."

Lưu ý câu hỏi này kiểm mối nối với câu ngay trước, nhưng không đủ để kết luận đoạn mạch lạc. Một chuỗi câu bám nhau từng cặp vẫn có thể trôi dần ra khỏi điều chính, nên câu hỏi thứ ba phải đi sau câu hỏi thứ nhất, không thay được nó.

Câu hỏi thứ tư và thứ năm: câu thừa và câu kết

Với câu hỏi thứ tư, thử rút lần lượt từng câu ra rồi đọc lại phần còn lại. Câu nào rút ra mà đoạn văn vẫn đủ ý, vẫn trơn, là ứng viên để xoá. Những câu hay bị thừa nhất là câu rào đón ("Mình biết mọi người đều bận nhưng"), câu lặp lại ý vừa nói bằng chữ khác, và câu chi tiết thú vị nhưng không phục vụ điều chính. Không phải câu thừa nào cũng phải xoá; một câu rào đón lịch sự trong thư gửi người lớn tuổi có giá trị riêng. Nhưng bạn nên biết mình giữ nó vì lý do gì.

Với câu hỏi thứ năm, dừng ở câu cuối và đặt mình vào chỗ người đọc: giờ mình nên làm gì, hay nên hiểu gì? Một đoạn văn công việc kết bằng chi tiết vụn ("Với lại hôm qua trời mưa nữa") để lại người đọc lơ lửng. Kết tốt có thể là một yêu cầu rõ ("Anh xác nhận giúp em trước ba giờ chiều"), một kết luận ("Vậy lịch giao hàng tuần này không đổi"), hoặc một câu khép lại điều đã mở ở câu đầu.

Hai câu hỏi này thường sửa nhanh nhất mà hiệu quả thấy ngay: xoá hai câu thừa và viết lại câu cuối là đoạn văn đã gọn đi một phần ba, rõ đi gấp đôi.

Chạy thử năm câu hỏi trên một tin nhắn thật

Tin nhắn giả định gửi nhóm phụ huynh lớp: "Chào các anh chị, hôm qua em có nói chuyện với cô giáo, cô bảo dạo này lớp hơi ồn, với lại tuần sau trường có kiểm tra định kỳ, em nghĩ mình nên góp quỹ mua thêm bút màu vì nhiều bạn hết rồi, mà chuyện kiểm tra thì các con cũng nên ôn, ai đồng ý thì nhắn em nhé." Chạy năm câu hỏi:

Câu hỏiKết quảSửa
Điều chínhCó hai điều: góp quỹ mua bút màu và nhắc ôn kiểm traTách thành hai tin, tin này chỉ nói chuyện bút màu
Câu mởMở bằng chuyện nói với cô giáo, chưa báo gìMở bằng đề nghị góp quỹ mua bút màu
Mối nốiTừ "lớp ồn" nhảy sang "mua bút màu", không liên quanBỏ chuyện lớp ồn, nêu lý do thật: nhiều bạn hết bút
Câu thừaChuyện lớp ồn, chuyện kiểm traXoá khỏi tin này
Câu kết"Ai đồng ý thì nhắn em": không rõ góp bao nhiêu, hạn khi nàoNêu mức góp đã bàn và hạn trả lời

Bản sau khi sửa: "Chào các anh chị, em đề nghị lớp mình góp quỹ mua thêm bút màu cho các con, vì cô giáo báo nhiều bạn đã hết. Mức góp như lần trước, em gom đến hết thứ Sáu rồi mua một lần. Anh chị đồng ý thì nhắn lại giúp em." Chuyện ôn kiểm tra gửi bằng một tin riêng. Hai tin ngắn, mỗi tin một việc, dễ trả lời hơn một tin dài ôm hai việc.

Những cái bẫy khi tự kiểm đoạn văn của chính mình

Đọc lại ngay sau khi viết. Lúc vừa viết xong, đầu bạn còn đầy ngữ cảnh nên mọi khoảng trống tự được lấp. Để đoạn văn nằm yên vài phút, làm việc khác, rồi mới đọc lại; với thư quan trọng, để qua một buổi. Khoảng cách thời gian giúp bạn đọc gần giống người lạ hơn.

Chỉ đọc bằng mắt. Mắt lướt qua chỗ gãy rất dễ vì nó tự sửa theo điều mình định viết. Đọc thầm thành tiếng trong miệng, hoặc đọc to nếu được, sẽ làm lộ những câu hụt hơi, những chỗ phải ngập ngừng mới đọc tiếp.

Sửa câu chữ trước khi sửa thứ tự. Nhiều người mất mười phút chọn từ cho một câu rồi sau đó mới nhận ra câu ấy là câu thừa. Chạy năm câu hỏi theo đúng thứ tự giúp tránh công cốc: xác định điều chính, sắp thứ tự, xoá câu thừa, rồi mới đánh bóng chữ.

Tự trả lời "có" cho mọi câu hỏi. Người viết luôn muốn đoạn văn của mình đã ổn. Một cách chống lại là đổi câu hỏi thành yêu cầu cụ thể: thay vì hỏi "điều chính có rõ không", hãy thật sự viết điều chính ra một dòng riêng. Không viết được dòng đó thì câu trả lời là "chưa".

Câu hỏi thường gặp

Đoạn văn mạch lạc cần có bao nhiêu câu?

Không có con số cố định. Một đoạn ba câu vẫn mạch lạc nếu có điều chính, thứ tự rõ và câu kết đóng lại ý. Điều quan trọng không phải số câu mà là mỗi câu đều phục vụ cùng một điều và người đọc không phải đoán vì sao câu đó đứng ở đó.

Có nhất thiết câu đầu phải là câu chủ đề không?

Với đoạn văn có mục đích công việc hoặc việc nhà, đặt điều chính ở câu đầu là cách an toàn nhất vì người đọc bận thường chỉ đọc kỹ câu đầu. Với đoạn kể chuyện để giải trí, câu đầu có thể chỉ mở bối cảnh và giữ điều chính cho phần sau.

Làm sao biết một câu là thừa hay cần thiết?

Thử rút câu đó ra rồi đọc lại phần còn lại. Nếu đoạn văn vẫn đủ ý và người đọc không mất thông tin cần cho việc hiểu hoặc làm gì, câu đó thừa. Câu rào đón lịch sự có thể giữ nếu nó phục vụ quan hệ với người đọc, miễn là bạn giữ có chủ ý.

Năm câu hỏi này có dùng được cho bài nói không?

Dùng được, nhưng nên chạy trước khi nói, trên một dàn ý vài dòng. Khi nói, người nghe không lật lại được, nên câu mở và câu kết càng quan trọng hơn. Câu hỏi về câu thừa thì nhẹ tay hơn, vì lời nói cần một chút lặp lại để người nghe kịp giữ ý.

Đoạn văn qua đủ năm câu hỏi mà người đọc vẫn không hiểu thì sao?

Khi đó lỗi thường nằm ở khoảng cách hiểu biết: đoạn văn dùng từ hoặc giả định những điều người đọc chưa biết. Hãy nhờ một người đúng kiểu người đọc đó đọc thử và kể lại, rồi bổ sung chỗ họ hụt, thường là một định nghĩa hoặc một bước ở giữa.

Mất bao lâu để chạy năm câu hỏi?

Với một tin nhắn hay email ngắn, chỉ khoảng một phút. Những lần đầu sẽ chậm hơn vì phải nghĩ từng câu, nhưng sau vài tuần năm câu hỏi chạy gần như tự động trong lúc viết, và bạn sẽ thấy số tin phải giải thích lại giảm rõ rệt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138