MachLac.comMạch Lạc
Mạch lạc là gì

Chủ đề xuyên suốt: sợi chỉ giữ các câu lại với nhau trong một đoạn

Chủ đề xuyên suốt là thứ mọi câu trong đoạn cùng nói tới. Ba kiểu chạy chủ đề, lỗi chủ đề trôi dần, cách giữ sợi chỉ khi kể miệng và cách tìm lại nó khi sửa bài.

Close-up of Vietnamese hands threading a single red string through a row of blank paper cards pinned on a cork board, shallow depth of field, warm indigo and amber tones

Chủ đề xuyên suốt là thứ mà mọi câu trong một đoạn cùng nói tới, giống sợi chỉ xâu các hạt cườm thành một chuỗi. Câu nào cũng phải chạm vào sợi chỉ ấy, hoặc trực tiếp nói về nó, hoặc nói về một nhánh mọc ra từ nó. Câu nào không chạm vào là hạt rơi ra ngoài chuỗi, và người đọc cảm thấy đoạn văn lỏng lẻo dù không chỉ ra được vì sao.

Trên lớp, nhiều người đã học khái niệm câu chủ đề, câu nêu ý chính của đoạn. Chủ đề xuyên suốt rộng hơn: nó không nằm ở một câu mà chạy qua mọi câu. Một đoạn văn có thể có câu chủ đề rất rõ ở đầu mà vẫn đứt sợi chỉ ở giữa, khi các câu sau trôi dần sang chuyện khác.

Bài này chỉ ra sợi chỉ ấy trông như thế nào trong đoạn văn và lời nói thường ngày, các kiểu chạy chủ đề hay gặp, lỗi trôi chủ đề khó phát hiện nhất, và cách tìm lại sợi chỉ khi đoạn văn đã rối.

Sợi chỉ khác câu chủ đề ở chỗ nào

Câu chủ đề là một câu cụ thể, thường đứng đầu, nêu ý chính của đoạn. Chủ đề xuyên suốt là một thứ, một người, một vấn đề mà các câu cùng xoay quanh. Đoạn văn có thể có chủ đề xuyên suốt rất chắc mà không cần một câu chủ đề tách bạch, đặc biệt trong văn kể chuyện. Ngược lại, đoạn văn có câu chủ đề đẹp đẽ ở đầu vẫn có thể bị đứt sợi chỉ ở câu thứ tư.

Lấy ví dụ đoạn giả định: "Căn bếp nhà ngoại nằm sau cùng, sát vườn chuối. Bếp lát gạch đỏ đã mòn, góc nào cũng ám khói. Ngoại kê một cái chạn gỗ cạnh cửa sổ, đựng chén bát và hũ mắm. Chiều nào khói bếp cũng bay qua hàng chuối ra tận bờ ao." Không có câu nào nói thẳng "đoạn này tả căn bếp", nhưng sợi chỉ "căn bếp" chạy qua cả bốn câu: vị trí của bếp, nền bếp, đồ trong bếp, khói từ bếp.

Vì vậy khi kiểm một đoạn văn, đừng chỉ hỏi "câu chủ đề có rõ không" mà hỏi "mỗi câu có chạm vào cùng một sợi chỉ không". Câu hỏi thứ hai bắt được những lỗi mà câu hỏi thứ nhất bỏ qua.

Một đoạn đứt sợi chỉ trông như thế nào

Đoạn giả định: "Tiệm sửa xe đầu hẻm mở từ sáng sớm. Ông chủ tiệm là người Quảng Ngãi, vào Sài Gòn từ hồi trẻ. Quê ông nổi tiếng với món don và đường phèn. Đường phèn ngày xưa được làm thủ công trong những lò nhỏ. Bây giờ phần lớn đường bán ngoài chợ được sản xuất trong nhà máy."

Câu một nói về tiệm sửa xe. Câu hai chuyển sang ông chủ, vẫn còn dính vì ông chủ thuộc về tiệm. Câu ba chuyển sang quê ông, đã bắt đầu xa. Câu bốn và năm đã nói về đường phèn, không còn gì liên quan tới tiệm sửa xe. Mỗi bước chuyển đều có lý, nhưng tới cuối, sợi chỉ "tiệm sửa xe" đã đứt hẳn, thay bằng sợi chỉ "đường phèn" mà người đọc không được báo trước.

Điều khiến lỗi này khó thấy là không có câu nào sai. Người viết đọc lại từng câu đều thấy đúng, thấy hay, thậm chí thú vị. Chỉ khi hỏi "đoạn này về gì" mới nhận ra câu trả lời đã đổi giữa đường. Trong lời nói, kiểu đứt sợi chỉ này còn phổ biến hơn, vì người nói đi theo liên tưởng, và người nghe thường chỉ nhận ra khi câu chuyện đã trôi quá xa, lúc đó họ hỏi: "Ủa, nãy đang nói chuyện gì ta?"

Ba kiểu chạy chủ đề hay gặp

Giữ nguyên một chủ đề. Mọi câu cùng nói về một thứ, mỗi câu thêm một khía cạnh. Đoạn căn bếp ở trên là ví dụ. Kiểu này hợp cho đoạn tả, đoạn giới thiệu, đoạn liệt kê đặc điểm. Rủi ro duy nhất là nhàm nếu câu nào cũng bắt đầu bằng cùng một tên gọi; đổi cách gọi hoặc dùng đại từ là đủ.

Bậc thang nối tiếp. Phần mới của câu trước trở thành phần mở của câu sau: "Mình gửi hồ sơ cho phòng nhân sự. Phòng nhân sự chuyển hồ sơ sang trưởng bộ phận. Trưởng bộ phận hẹn phỏng vấn vào thứ Ba." Kiểu này hợp cho chuỗi sự việc, quy trình, chuỗi nguyên nhân. Nó chính là kiểu dễ trôi nhất, vì mỗi bậc đều có thể dẫn sang hướng khác; cần nhìn xem bậc cuối có còn phục vụ điều chính không.

Toả nhánh từ một gốc. Câu đầu nêu một chủ đề lớn, các câu sau mỗi câu lấy một nhánh: "Nhà mình có ba khoản chi lớn mỗi tháng. Tiền điện tăng mạnh vào mùa nóng. Tiền học của hai đứa nhỏ đóng theo học kỳ. Tiền chợ thì đều đặn nhưng khó cắt." Các câu nhánh không nhắc lại nhau, nhưng cùng mọc ra từ gốc.

Pha trộn có chủ ý. Đoạn văn dài thường dùng cả ba kiểu, ví dụ toả nhánh ra ba ý rồi mỗi ý đi bậc thang vài bước. Nhà ngôn ngữ học người Séc František Daneš từng mô tả những kiểu "tiến triển chủ đề" như vậy từ những năm bảy mươi. Không cần nhớ tên, chỉ cần biết mình đang đi kiểu nào để không lạc khỏi gốc.

Chủ đề trôi dần: lỗi khó thấy nhất

Đứt sợi chỉ đột ngột thì dễ thấy: câu đang nói về chuyện học của con bỗng nhảy sang giá vàng. Khó thấy hơn nhiều là trôi dần, khi mỗi câu chỉ lệch đi một chút so với câu trước, và sau năm sáu câu đoạn văn đã ở một nơi hoàn toàn khác. Kiểu bậc thang nối tiếp là thủ phạm chính, như đoạn tiệm sửa xe ở trên.

Dấu hiệu nhận ra trôi dần: đặt câu đầu và câu cuối của đoạn cạnh nhau, che hết các câu giữa. Nếu hai câu ấy trông như của hai đoạn khác nhau, đoạn văn đã trôi. Với lời nói, dấu hiệu là chính người nói phải dừng lại hỏi "à, mà nãy mình định nói gì", hoặc người nghe hỏi câu hỏi về chuyện đã nói từ đầu, cho thấy họ vẫn còn đứng ở chủ đề cũ trong khi người nói đã đi xa.

Trôi dần không phải lúc nào cũng xấu. Trong một cuộc trò chuyện thư giãn giữa bạn bè, đề tài trôi tự nhiên là một phần niềm vui. Vấn đề chỉ nảy sinh khi lời nói hay đoạn văn có mục đích: báo tin, xin điều gì, giải thích một việc. Lúc ấy, mỗi bước trôi là một bước xa dần khỏi điều người nghe cần biết.

Giữ sợi chỉ khi kể chuyện bằng miệng

Khi nói, không có cơ hội sửa lại như khi viết. Vài thói quen nhỏ giúp giữ sợi chỉ ngay trong lúc nói.

  • Nói tên chủ đề ra trước. "Mình kể chuyện con mèo nhà bên nhé" vừa báo cho người nghe, vừa nhắc chính mình đang kể về gì.
  • Nhắc lại tên chủ đề sau mỗi nhánh phụ. "Quay lại con mèo" là một câu ngắn nhưng kéo cả người nói lẫn người nghe về đúng chỗ.
  • Để ý những chữ "mà", "với lại", "à quên". Đây thường là chỗ bắt đầu rẽ nhánh. Gặp chúng, tự hỏi nhánh này có phục vụ chủ đề chính không.
  • Gác chuyện phụ hay ho cho lát nữa. "Chuyện đó để lát kể" giữ được chuyện phụ mà không làm đứt chuyện chính.
  • Kết bằng một câu chạm lại chủ đề. "Thế là con mèo đó giờ ngủ ở nhà mình luôn" khép sợi chỉ lại cho người nghe.

Những thói quen này nghe có vẻ máy móc, nhưng thật ra người kể chuyện có duyên nào cũng dùng. Khác biệt chỉ là họ làm nhẹ nhàng đến mức người nghe không để ý, chỉ thấy câu chuyện dễ theo.

Tìm lại sợi chỉ cho một đoạn văn đã rối

Khi đọc lại thấy đoạn văn lỏng lẻo mà không rõ vì sao, các bước sau giúp tìm ra chỗ đứt và nối lại.

  1. Viết bên lề, cạnh mỗi câu, một chữ cho biết câu ấy nói về gì. Ví dụ đoạn tiệm sửa xe sẽ ra: tiệm, ông chủ, quê, đường phèn, đường phèn.
  2. Nhìn chuỗi chữ bên lề, khoanh chủ đề xuất hiện nhiều nhất hoặc quan trọng nhất. Đó là ứng viên cho sợi chỉ chính. Nếu người viết thật ra muốn nói về tiệm sửa xe, sợi chỉ là "tiệm".
  3. Đánh dấu các câu không chạm vào sợi chỉ. Ở đây là câu quê ông và hai câu đường phèn.
  4. Quyết định với từng câu đánh dấu: xoá, dời sang đoạn khác, hay viết lại để chạm sợi chỉ. Câu quê ông có thể viết lại: "Ông chủ người Quảng Ngãi, hay pha cho khách ngồi chờ ly trà gừng kiểu quê." Câu đường phèn xoá.
  5. Đọc lại câu đầu và câu cuối. Nếu chúng nói về cùng một thứ, sợi chỉ đã liền.

Mẹo ghi một chữ bên lề nghe đơn giản nhưng rất hiệu quả, vì nó buộc người viết rời khỏi câu chữ để nhìn vào nội dung. Một đoạn văn có năm chữ bên lề khác nhau là một đoạn văn có năm chủ đề.

Khi nào được phép rời sợi chỉ, và rời thế nào cho khéo

Giữ chủ đề xuyên suốt không có nghĩa là cấm mọi chi tiết bên lề. Một câu chuyện chỉ có sợi chỉ trơ trọi sẽ khô. Những chi tiết bên lề có giá trị khi chúng làm sợi chỉ chính rõ hơn: một kỷ niệm nhỏ giải thích vì sao ông chủ tiệm sửa xe tận tâm, một so sánh giúp người nghe hình dung con số, một câu đùa giúp không khí nhẹ đi trước tin không vui.

Phép thử đơn giản: sau khi rời sợi chỉ, quay về có dễ không? Nếu chỉ cần một câu "quay lại chuyện tiệm" là người nghe về đúng chỗ, nhánh phụ ấy an toàn. Nếu nhánh phụ đã mở thêm hai nhân vật mới và một chuyện riêng của họ, quay về sẽ khó, và người nghe dễ lẫn đâu là chuyện chính.

Cách rời khéo là báo trước và giới hạn: "Nói thêm một chút về quê ông, rồi quay lại." Câu báo này cho người nghe biết mình đang đi vào một nhánh có điểm dừng. Khi viết, nhánh phụ dài có thể đặt trong ngoặc đơn, tách sang đoạn riêng, hoặc dời xuống cuối bài. Khi nói, giữ nhánh phụ ngắn hơn chuyện chính là quy tắc an toàn nhất: một câu chuyện năm phút mà có nhánh phụ ba phút thì người nghe sẽ nhớ nhánh phụ hơn chuyện chính.

Câu hỏi thường gặp

Chủ đề xuyên suốt và câu chủ đề có phải là một?

Không. Câu chủ đề là một câu cụ thể nêu ý chính, thường ở đầu đoạn. Chủ đề xuyên suốt là thứ mà mọi câu trong đoạn cùng nói tới. Đoạn văn có thể không có câu chủ đề tách bạch mà vẫn có chủ đề xuyên suốt rõ, và ngược lại có câu chủ đề mà vẫn trôi ý ở giữa.

Một đoạn văn có được nói về hai chủ đề không?

Được nếu hai chủ đề có quan hệ rõ và người viết báo cho người đọc biết, ví dụ đoạn so sánh hai lựa chọn. Khi đó sợi chỉ thật ra là "so sánh hai thứ". Nếu hai chủ đề không liên quan, nên tách thành hai đoạn để người đọc khỏi phải đoán.

Làm sao biết đoạn văn của mình bị trôi chủ đề?

Che các câu giữa, chỉ đọc câu đầu và câu cuối. Nếu hai câu ấy trông như thuộc hai đoạn khác nhau, đoạn văn đã trôi. Cách khác là ghi một chữ cạnh mỗi câu cho biết câu đó nói về gì, rồi đếm xem có bao nhiêu chữ khác nhau.

Nói chuyện phiếm mà đổi đề tài liên tục có sao không?

Không sao. Trong trò chuyện thư giãn, đề tài trôi tự nhiên là bình thường và còn làm câu chuyện vui. Giữ chủ đề xuyên suốt chỉ quan trọng khi lời nói có mục đích như báo tin, nhờ việc, giải thích hay thuyết phục.

Có cách nào giữ chủ đề khi phải nói lâu không?

Có. Báo chủ đề ngay từ đầu, chia lời nói thành vài phần và báo số phần, nhắc lại tên chủ đề mỗi khi quay về sau một ý phụ, và kết bằng một câu chạm lại chủ đề. Ghi trước ba ý chính ra giấy cũng giúp người nói không lạc.

Câu chuyện phụ có làm đứt chủ đề xuyên suốt không?

Chỉ đứt khi người nói không quay về. Một câu chuyện phụ ngắn, phục vụ chủ đề chính và được khép lại bằng câu như "quay lại chuyện chính" thì còn làm câu chuyện sinh động hơn. Câu chuyện phụ dài và mở thêm nhánh mới mới là thứ làm người nghe lạc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138