Vẽ chuyện bốn ô tranh là cách cho con chia một câu chuyện thành bốn bước nhìn thấy được: gấp tờ giấy làm bốn ô, mỗi ô vẽ một việc, đọc từ ô một tới ô bốn là ra cả câu chuyện. Khác với kể miệng, các bước nằm yên trên giấy, nên con có thời gian nghĩ xem bước nào đứng trước, bước nào đứng sau, và đã đủ chưa.
Không cần con vẽ đẹp; một hình người que vẫn kể được chuyện. Phần dưới hướng dẫn chuẩn bị giấy, cách nói bốn câu trước khi vẽ, gợi ý nội dung từng ô, cách kể lại theo tranh và giữ những tờ tranh ấy như cuốn sổ chuyện của con, không chấm, không so.
Bốn ô tranh là gì và vì sao là bốn
Bốn ô tranh là một khổ truyện tranh rất ngắn, phổ biến ở nhiều nước châu Á. Mỗi ô một khoảnh khắc, bốn ô thành một câu chuyện trọn vẹn. Với trẻ tập kể, bốn ô có một cái hay: đủ chỗ cho mở đầu, rắc rối, xoay xở và kết, mà không quá dài khiến con nản.
Có thể hình dung bốn ô theo một chuỗi quen: ô một giới thiệu nhân vật và việc họ muốn làm, ô hai có chuyện xảy ra, ô ba nhân vật làm gì đó với chuyện ấy, ô bốn là kết quả. Chuỗi này gần với khung kể bốn bước mà nhiều người lớn vẫn dùng khi kể chuyện đời thường, chỉ là giờ được vẽ ra.
Vì có giới hạn bốn ô, con buộc phải chọn. Một buổi đi biển có cả trăm việc, nhưng chỉ có bốn ô: con sẽ chọn việc nào? Câu hỏi này dạy con nhận ra việc chính, bỏ việc phụ, một kỹ năng mà người lớn kể chuyện lan man thường thiếu.
Với trẻ còn nhỏ, có thể bắt đầu bằng ba ô hoặc thậm chí hai ô, rồi tăng lên bốn khi con đã quen. Không có quy tắc cứng, bốn chỉ là con số tiện và tròn.
Chuẩn bị giấy và bút
Giấy khổ lớn gấp đôi rồi gấp đôi lần nữa sẽ cho bốn ô bằng nhau. Mở ra, kẻ đè lên nếp gấp bằng bút đậm để con thấy rõ ranh giới. Có thể đánh số nhỏ ở góc mỗi ô, hoặc thay số bằng chấm, một chấm, hai chấm, ba chấm, bốn chấm, cho những bạn chưa quen số.
Ô nên đủ rộng để con vẽ thoải mái. Giấy quá nhỏ làm con khó chịu khi nét vẽ tràn sang ô khác, và câu chuyện cũng bị rối theo. Một tờ giấy khổ lớn hơn vở học sinh là vừa. Bút sáp, bút chì màu, bút dạ đều được, miễn là con cầm quen tay.
Không nên chuẩn bị quá cầu kỳ. Một buổi vẽ chuyện bắt đầu tự nhiên nhất khi người lớn lấy giấy ra, gấp trước mặt con và nói: "Mình vẽ chuyện chiều nay đi công viên nhé, bốn ô thôi". Đơn giản như vậy, con cảm thấy đây là một hoạt động vui chứ không phải bài tập.
Nếu con thích, có thể có một kẹp giấy hay một cái hộp riêng để cất các tờ tranh đã vẽ. Về lâu dài, đó sẽ là cuốn sổ chuyện của con.
Nói bốn câu trước khi vẽ
Nhiều bạn nhỏ cầm bút là vẽ ngay ô một, vẽ say sưa, rồi tới ô hai thì không biết vẽ gì, hoặc vẽ ô hai lại là chuyện khác hẳn. Để tránh, trước khi vẽ, người lớn và con cùng nói bốn câu, mỗi câu cho một ô. Con chỉ tay vào ô tương ứng khi nói.
Ví dụ giả định, bé An ở Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, muốn vẽ chuyện chú mèo nhà mình: "Ô một, mèo nằm ngủ trên ghế. Ô hai, con chuột chạy qua. Ô ba, mèo nhảy xuống đuổi. Ô bốn, mèo lại về ngủ, chuột chạy mất". Bốn câu này đã là cả câu chuyện. Khi vẽ, An chỉ cần vẽ theo những gì đã nói.
Bước nói trước có tác dụng như dàn ý. Con sắp xong thứ tự bằng lời, rồi mới chuyển sang tay. Khi vẽ, nếu con đổi ý, ví dụ muốn ô bốn là mèo bắt được chuột, cứ cho con đổi, nhưng hỏi lại xem các ô khác có cần đổi theo không. Đó là lúc con tự soát sự nhất quán của câu chuyện.
Với trẻ chưa nói được bốn câu liền, người lớn có thể hỏi từng ô: "Ô một mèo đang làm gì?", "Rồi sao nữa?". Câu trả lời của con là nội dung của ô đó.
Gợi ý nội dung cho từng ô
Bảng dưới gợi ý mỗi ô nên chứa gì, kèm một ví dụ giả định về chuyện con giúp bà tưới rau. Không cần theo đúng, chỉ là một khung tham khảo.
| Ô | Nên vẽ gì | Ví dụ: con giúp bà tưới rau |
|---|---|---|
| Ô 1 | Ai, ở đâu, muốn làm gì | Bà và con đứng ở vườn rau sau nhà, bà cầm bình tưới |
| Ô 2 | Một chuyện xảy ra, một rắc rối | Bình tưới nặng quá, con xách không nổi |
| Ô 3 | Nhân vật làm gì với chuyện đó | Con dùng cái ca nhỏ, múc nước tưới từng gốc |
| Ô 4 | Kết quả, cảm xúc | Rau được tưới hết, bà xoa đầu con, hai bà cháu cười |
Không phải chuyện nào cũng có rắc rối. Chuyện về một việc quen như ăn sáng có thể chỉ là bốn bước nối nhau. Nhưng khi con đã quen, gợi ý thêm một chuyện bất ngờ ở ô hai làm câu chuyện sống động hơn và con thấy thích kể hơn.
Lỗi hay gặp nhất là dồn hai việc vào một ô, ví dụ ô hai vừa có bình tưới nặng vừa có cái ca nhỏ. Khi con kể lại, ô ba bỗng không còn gì để nói. Gặp trường hợp này, đừng bảo con vẽ lại. Hỏi: "Ô này có hai chuyện nhỉ, chuyện nào xảy ra trước?". Con tự nhận ra, và lần vẽ sau con sẽ để mỗi ô một việc. Ngược lại, có bạn để trống một ô vì không nghĩ ra. Gợi một câu "giữa lúc này và lúc kia có chuyện gì?" thường đủ để con lấp chỗ trống.
Vẽ không đẹp vẫn kể được
Nhiều trẻ, nhất là trẻ lớn hơn một chút, ngại vẽ vì sợ xấu. Người lớn cần nói rõ ngay từ đầu: đây là vẽ để kể chuyện, không phải thi vẽ. Hình người que, ngôi nhà tam giác, con mèo tròn có hai tai đều được. Điều quan trọng là con nhìn vào và biết đó là gì.
Có thể thêm những ký hiệu đơn giản để kể rõ hơn: một mũi tên chỉ hướng di chuyển, vài nét gạch thể hiện tốc độ, một giọt nước rơi cho thấy đang khóc. Những ký hiệu này giúp con thể hiện hành động mà không cần vẽ giỏi. Con cũng có thể vẽ bóng thoại trống để lát nữa nói lời nhân vật bằng miệng.
Người lớn không nên vẽ hộ hay chỉnh tranh của con. Nếu con nhờ, có thể vẽ mẫu một hình nhỏ ra tờ giấy riêng để con nhìn theo. Tranh của con dù vụng vẫn là câu chuyện của con, và khi con kể lại, con sẽ tự hào vì nó hoàn toàn do mình làm.
Đừng khen tranh đẹp hay xấu, cũng đừng so tranh của anh chị em. Phản hồi tốt nhất là hỏi về câu chuyện: "Con mèo này đang nghĩ gì thế?", "Ô ba, con chuột chạy đi đâu?".
Kể lại theo bốn ô và nhờ người khác kể
Vẽ xong, mời con kể lại câu chuyện, chỉ tay vào từng ô. Lần kể này thường trôi chảy hơn lần nói trước khi vẽ, vì con đã sống với câu chuyện trong lúc vẽ và có thêm chi tiết. Người lớn lắng nghe, hỏi một hai câu tò mò, không sửa.
Một biến tấu thú vị là nhờ một người khác trong nhà, chẳng hạn bố hay ông, nhìn tranh rồi kể lại câu chuyện mà không được nghe con kể trước. Nếu người đó kể đúng ý con, con thấy tranh của mình rõ ràng. Nếu người đó kể khác, con sẽ nhảy vào giải thích, và đó là lúc con nhận ra ô nào cần vẽ thêm, ô nào thiếu thông tin.
Một biến tấu khác là cắt rời bốn ô, xáo lên và nhờ ai đó sắp lại. Con sẽ thấy câu chuyện của mình có thứ tự rõ ràng đến mức nào. Nếu người sắp làm đúng ngay, các ô đã nối với nhau tốt. Nếu không, hai bên cùng xem ô nào gây nhầm.
Với trẻ lớn hơn, có thể viết một câu ngắn dưới mỗi ô. Bốn câu đó là một đoạn văn kể chuyện đầu tiên của con, đi từ tranh sang chữ một cách tự nhiên.
Giữ lại cuốn sổ chuyện của con
Sau nhiều buổi, tranh bốn ô sẽ nhiều lên. Cất chúng vào một tập hoặc kẹp lại thành một cuốn sổ. Thỉnh thoảng lấy ra xem cùng con, con sẽ thích kể lại những chuyện cũ, và mỗi lần kể lại là một lần con tập nhớ và sắp xếp.
Cuốn sổ không phải hồ sơ để đánh giá con tiến bộ thế nào. Đừng đếm con vẽ được bao nhiêu chuyện, đừng so tranh tháng này với tháng trước rồi nhận xét. Nó chỉ là một kho chuyện của gia đình, nơi con thấy những ngày đi chơi, những lần con mèo nghịch, những buổi tưới rau với bà được giữ lại.
Ông bà ở xa sẽ rất vui khi được xem một tờ chuyện bốn ô, hoặc nghe cháu kể qua cuộc gọi trong lúc giơ tranh lên. Tranh làm cầu nối, con có thứ để kể, người nghe có thứ để nhìn. Cả hai bên đều được một cuộc trò chuyện có đầu có đuôi.
Nếu bố mẹ có lo lắng về khả năng nói, vẽ hay tập trung của con, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên có chuyên môn. Vẽ chuyện bốn ô là hoạt động gia đình, không dùng để đo đạc.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa biết vẽ thì có vẽ chuyện bốn ô được không?
Được. Hình người que, ngôi nhà tam giác hay con mèo tròn có hai tai là đủ để kể chuyện. Điều quan trọng là con nhìn vào và biết đó là gì. Người lớn không nên vẽ hộ, chỉ vẽ mẫu ra giấy riêng nếu con nhờ.
Có nên để con vẽ luôn mà không nói trước không?
Nhiều bạn vẽ luôn rồi tới ô hai thì bí hoặc lạc sang chuyện khác. Nói trước bốn câu, mỗi câu cho một ô, giúp con sắp xong thứ tự rồi mới vẽ. Nếu con đổi ý giữa chừng, cứ cho đổi, chỉ cần hỏi lại các ô khác có cần đổi theo không.
Trẻ nhỏ có thể bắt đầu với ít ô hơn không?
Có. Với trẻ nhỏ, hai hoặc ba ô là khởi đầu tốt. Khi con đã quen chia câu chuyện thành các bước, tăng lên bốn ô. Con số bốn chỉ tiện vì có đủ chỗ cho mở, rắc rối, xoay xở và kết.
Làm sao biết tranh bốn ô của con đã rõ ràng?
Nhờ một người chưa nghe chuyện nhìn tranh rồi kể lại. Nếu họ kể đúng ý, tranh đã rõ. Nếu họ kể khác, con sẽ tự giải thích và nhận ra ô nào cần thêm chi tiết. Cách này vui và không ai phải chê tranh của ai.
Có nên viết chữ dưới mỗi ô tranh không?
Với trẻ đã biết viết, một câu ngắn dưới mỗi ô là cách đẹp để đi từ tranh sang chữ, bốn câu thành một đoạn kể đầu tiên. Với trẻ chưa biết viết, không cần, con kể bằng miệng là đủ.
Có nên giữ lại các tờ tranh để theo dõi con tiến bộ không?
Nên giữ lại như một cuốn sổ chuyện của gia đình để cùng xem và kể lại, nhưng không dùng để đánh giá hay so sánh con qua từng tháng. Nếu có lo lắng về sự phát triển của con, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên viên có chuyên môn.