Muốn chỉ đường cho người lạ dễ hiểu, hãy kể con đường theo đúng thứ tự họ sẽ đi qua, mỗi chặng gắn với một mốc nhìn thấy được từ xa, và nói rõ rẽ ở ngã thứ mấy, sang trái hay phải. Câu "đi thẳng, qua cây xăng, tới ngã ba thứ hai có quán nước mía thì rẽ phải" dễ theo hơn hẳn câu "chỗ đó gần nhà văn hoá cũ, cứ hướng đó mà đi".
Chỉ đường là bài tập mạch lạc gọn nhất đời thường: một chuỗi bước nối nhau theo không gian, người nghe phải nhớ bằng tai và đi theo ngay. Phần dưới nói vì sao chỉ đường hay hỏng, cách chọn mốc, cách đếm ngã rẽ, cách chỉ qua điện thoại và cách kiểm xem người kia đã nắm chưa.
Vì sao lời chỉ đường hay làm người hỏi lạc hơn
Người chỉ đường biết rõ khu vực, nên trong đầu họ có cả một tấm hình nhìn từ trên xuống. Họ nói theo tấm hình đó: "Nó nằm sau chợ, phía bên kia sông." Người hỏi thì không có tấm hình nào. Họ chỉ thấy con đường trước mắt, từng đoạn một. Lời chỉ đường đúng về địa lý nhưng không dùng được, vì nó không nói người kia phải làm gì ở mỗi chỗ.
Lỗi thứ hai là dùng mốc chỉ người địa phương mới biết: "chỗ nhà bà Tư", "cái cây đa cũ đã chặt rồi", "ngã ba trường cũ". Với người lạ, những mốc này không tồn tại. Lỗi thứ ba là nói khoảng cách bằng con số mà người đi xe khó ước lượng: "khoảng năm trăm mét nữa". Ít ai đo được năm trăm mét khi đang lái xe giữa dòng người.
Gộp ba lỗi lại, ta thấy cùng một gốc: người chỉ nói theo cái mình biết thay vì theo cái người kia sẽ nhìn thấy. Chỉ đường mạch lạc là đổi chỗ đứng, tưởng tượng mình đang ngồi trên xe của người hỏi và kể lại những gì mắt họ sẽ gặp, lần lượt từ chỗ đang đứng tới chỗ cần đến.
Chọn mốc nhìn thấy được: bốn tiêu chí
Thấy được từ xa. Cây xăng, cầu, chợ, trường học, cột điện cao, cổng chào khu phố là mốc tốt vì nhìn ra từ trước khi tới. Một quán nhỏ không biển hiệu thì người đi xe đã chạy qua mới nhận ra.
Không lẫn với cái khác. Nếu đoạn đường có ba tiệm tạp hoá, đừng dùng "tiệm tạp hoá" làm mốc. Chọn cái chỉ có một: "quán có mái tôn xanh", "cái cổng sơn vàng to nhất dãy".
Còn tồn tại. Mốc đã dời, đã dỡ hay đã đổi tên chỉ làm người lạ bối rối. Nếu bản thân bạn hay gọi một nơi theo tên cũ, hãy nhớ đổi sang thứ người lạ đang thấy trước mặt.
Nằm đúng chỗ phải làm gì đó. Mốc tốt nhất là mốc ở ngay chỗ rẽ. "Rẽ phải ở cây xăng" mạnh hơn "qua cây xăng một đoạn thì rẽ phải", vì câu sau lại bắt người nghe ước lượng "một đoạn" là bao xa.
Đếm ngã rẽ và nói trái phải theo hướng đi
Khi không có mốc rõ ở chỗ rẽ, đếm ngã là cách chắc nhất. "Tới ngã tư thứ hai thì rẽ trái" giúp người đi xe biết mình cần chờ bao nhiêu ngã, không phải đoán. Nên nói rõ cách đếm: có tính hẻm nhỏ không. Trong phố có nhiều ngõ, câu "không tính ngõ nhỏ, chỉ tính ngã có đèn" giúp tránh một lần rẽ sớm.
Trái phải phải nói theo hướng người kia đang đi, không theo hướng mình đang đứng. Nếu bạn đứng đối diện người hỏi, bên phải của bạn là bên trái của họ. Cách đơn giản là xoay người cùng chiều với họ rồi giơ tay chỉ, hoặc nói theo mốc thay vì theo trái phải: "rẽ về phía có cây xăng".
Khoảng cách thì đổi sang thứ dễ cảm nhận: số ngã, số cây cầu, thời gian đi. "Đi chừng hai phút xe máy" hay "qua hai cái cầu nhỏ" dễ hình dung hơn số mét. Cuối cùng, nói luôn dấu hiệu cho biết đã đi quá: "nếu thấy chợ là đi lố rồi, quay lại một ngã." Câu này cứu người nghe khỏi việc đi mãi mà không biết mình lạc.
So hai cách chỉ cùng một con đường
Bảng dưới đặt hai lời chỉ đường đến cùng một trạm y tế phường, từ cùng một chỗ đứng. Bên trái là cách nói quen miệng của người địa phương, bên phải là cách nói theo thứ tự người lạ sẽ gặp.
| Chặng | Cách nói quen miệng | Cách nói theo thứ tự đường đi |
|---|---|---|
| Bắt đầu | Trạm y tế ở khu bên kia, gần chỗ trường cũ | Từ đây đi thẳng theo hướng em đang nhìn |
| Giữa đường | Cứ đi tầm năm trăm mét | Qua một cây cầu nhỏ, gặp cây xăng bên tay phải |
| Chỗ rẽ | Thấy cái hẻm thì vào | Ngay sau cây xăng có ngã ba, rẽ phải vào đó |
| Tới nơi | Ở trong đó, hỏi người ta chỉ cho | Đi tiếp chừng một phút, cổng sơn xanh bên trái là trạm |
| Nếu lạc | (không nói) | Nếu gặp chợ là đi lố, quay lại một ngã |
Bản bên phải dài hơn vài chữ nhưng mỗi câu là một việc người lái xe làm được ngay. Đó là điểm chung của mọi lời chỉ đường dễ theo: mỗi câu gắn một hành động với một thứ nhìn thấy được.
Chỉ đường qua điện thoại hoặc tin nhắn
Qua điện thoại, bạn không giơ tay chỉ được và không biết người kia đang ở đâu. Câu đầu tiên nên là hỏi họ đang đứng ở mốc nào: "Em đang ở đầu đường, thấy gì trước mặt?" Có điểm xuất phát chung rồi, lời chỉ mới bám được vào thứ họ thấy. Đừng chỉ từ chỗ bạn nghĩ họ đang đứng, vì thường là đoán sai.
Sau đó chỉ từng chặng một và chờ xác nhận. "Đi thẳng tới cây xăng, tới nơi thì gọi lại." Chia nhỏ như vậy tốn thêm vài cuộc gọi nhưng tránh được việc đi lạc nửa tiếng. Người đang lái xe không nên phải nhớ cả chuỗi năm bước trong khi nghe điện thoại.
Nếu chỉ bằng tin nhắn, viết mỗi chặng một dòng, đánh số. Dòng nào cũng bắt đầu bằng hành động: đi thẳng, rẽ phải, dừng lại. Mốc đặt cuối dòng. Thêm một dòng mô tả chỗ đến trông như thế nào, ví dụ "nhà ba tầng, cổng sắt màu ghi, có giàn hoa giấy". Khi tới gần, người đi chỉ cần đọc dòng cuối là nhận ra ngay.
Chỉ cho từng kiểu người đi đường
Người đi bộ. Có thể dùng mốc nhỏ hơn và lối tắt qua ngõ, vì họ đi chậm và nhìn kỹ được. Nhưng nhớ nói rõ đoạn nào không có vỉa hè hay phải qua đường đông xe.
Người đi xe máy. Mốc phải to và ở sát chỗ rẽ. Tránh đường một chiều ngược hướng. Nói trước làn: "chuẩn bị đi sát bên phải để rẽ" giúp họ không phải cắt ngang đột ngột.
Người lái ô tô. Hỏi trước có cần chỗ đỗ không, và tránh chỉ vào ngõ nhỏ. Nói chỗ quay đầu nếu lỡ đi quá.
Người lớn tuổi. Chỉ ít chặng hơn, nói chậm, nhắc lại một lần, và nếu được thì chỉ tới một mốc gần rồi dặn hỏi tiếp ở đó. Ba chặng chắc chắn tốt hơn bảy chặng dễ quên.
Người chở hàng, giao hàng. Họ thường cần tới đúng cửa chứ không chỉ tới đầu ngõ. Nói thêm cửa nào, tầng mấy, chỗ dựng xe ở đâu, và người nhận đứng chờ ở chỗ nào cho dễ thấy.
Khi người hỏi gọi tên một nơi mình không chắc
Người lạ hay hỏi theo cái tên họ được dặn: tên một quán, tên một cơ quan, tên một khu. Có khi tên đó đã đổi, có khi người địa phương gọi bằng một tên khác hẳn. Trước khi chỉ, hỏi thêm một câu để chắc hai người đang nói cùng một chỗ: "Chỗ đó là quán ăn hay là cửa hàng? Em đến để làm gì?" Biết mục đích, nhiều khi bạn nhận ra họ đang tìm một nơi khác với cái tên họ nhớ.
Nếu vẫn không chắc, nói rõ mức độ chắc chắn của mình: "Chị nghĩ là chỗ cổng xanh cuối đường, nhưng tới đó em hỏi lại cho chắc nhé." Câu nói kiểu này giúp người hỏi không đặt hết niềm tin vào một lời chỉ có thể sai, và họ sẽ chủ động hỏi lại ở mốc gần đích. Lời chỉ đường mạch lạc không chỉ là thứ tự đúng, mà còn là cho người nghe biết đoạn nào chắc, đoạn nào cần kiểm.
Cuối cùng, nếu chỗ cần đến ở trong một khu lớn như chợ, bệnh viện, khu công nghiệp, hãy chia lời chỉ làm hai phần: tới cổng khu trước, vào trong hỏi tiếp. Chỉ cả đường bên ngoài lẫn lối đi bên trong một lần thường quá dài để nhớ, và các lối bên trong hay đổi theo giờ mở cửa.
Kiểm lại trước khi để người kia đi
Bước cuối của một lời chỉ đường mạch lạc là kiểm xem người nghe đã nắm đúng chưa. Làm nhanh theo thứ tự dưới đây.
- Nhờ người kia nhắc lại ba điểm chính: đi tới đâu, rẽ ở đâu, nhận ra chỗ đến bằng gì.
- Nghe xem họ có đổi trái phải không. Nếu có, chỉ lại bằng tay theo hướng họ đang đứng.
- Nếu đường quá năm chặng, gợi ý họ đi tới chặng thứ ba rồi hỏi tiếp, thay vì cố nhớ hết.
- Nói dấu hiệu đi lố và cách quay lại.
- Nếu bạn không chắc một đoạn, nói thật đoạn đó chưa chắc, đừng đoán cho tròn câu.
Câu "nhắc lại giúp mình nhé" nghe có vẻ thừa, nhưng chính nó biến lời chỉ đường từ một chuỗi âm thanh thành một kế hoạch trong đầu người nghe. Người lạ thường ngại hỏi lại, nên để họ nhắc là cách lịch sự cho họ cơ hội sửa chỗ nghe nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói tên đường khi chỉ đường không?
Nên nói nếu tên đường được gắn biển rõ ở các ngã, và nói kèm mốc. Chỉ nói tên đường thì người lạ khó nhận ra khi đang lái xe, vì biển thường nhỏ và nằm khuất. Mốc to cộng tên đường là cặp an toàn nhất.
Không biết đường thì nên nói sao?
Nói thẳng là mình không rành đoạn đó và chỉ người hỏi tới chỗ có thể hỏi tiếp, như cây xăng hay chợ gần nhất. Chỉ đoán cho xong dễ đưa người ta đi lạc xa hơn và tốn thời gian của họ nhiều hơn.
Chỉ đường cho người nước ngoài thì làm thế nào?
Dùng cử chỉ nhiều hơn lời, giơ ngón tay đếm số ngã, chỉ tay theo hướng đi. Mốc to như cầu, chợ, cây xăng gần như ai cũng nhận ra. Nói ngắn, mỗi câu một hành động, và cho họ nhắc lại bằng cử chỉ.
Vì sao nên nói dấu hiệu đi lố?
Vì người đi đường lạ thường không biết khi nào nên nghi ngờ. Một dấu hiệu đi lố cho họ điểm dừng và cách quay lại, nên dù lỡ bỏ qua chỗ rẽ họ cũng chỉ mất vài phút thay vì đi mãi mới thấy sai.
Chỉ đường mạch lạc liên quan gì tới nói mạch lạc nói chung?
Chỉ đường là dạng kể theo trình tự không gian rõ nhất: mỗi bước nối bước trước, mỗi câu dựa vào thứ người nghe đã biết. Ai chỉ đường tốt thường cũng kể việc tốt, vì cùng một thói quen đặt mình vào chỗ người nghe.