Từ nối là những chữ nhỏ đứng giữa hai ý để báo cho người nghe biết ý sau quan hệ với ý trước thế nào: xảy ra sau nó, là kết quả của nó, trái ngược với nó, hay chỉ là thêm vào. Chọn đúng nhóm thì người nghe đoán trước được câu tiếp theo; chọn sai nhóm thì câu nào cũng đúng ngữ pháp mà đoạn vẫn rối.
Bài này không dạy lại định nghĩa quan hệ từ như sách giáo khoa. Mục đích là đưa ra một bảng tra nhanh xếp theo câu hỏi người dùng hay tự hỏi khi viết tin nhắn, kể chuyện hay soạn một đoạn văn: "Hai ý này dính nhau kiểu gì?" Ví dụ xuyên suốt là chị Hạnh, kế toán ở Cần Thơ, viết đoạn báo cáo cho tổ trưởng khu phố về chuyện sửa đường ống nước.
Từ nối làm việc gì trong một đoạn
Hãy hình dung người nghe đang đi trên một con đường lạ trong đêm. Mỗi câu là một đoạn đường, còn từ nối là tấm biển nhỏ ở khúc quanh: rẽ trái, đi tiếp, quay đầu. Không có biển, người đi vẫn tới nơi nếu đường thẳng. Đường càng nhiều khúc quanh thì càng cần biển, và một tấm biển chỉ sai hướng còn tệ hơn không có biển nào.
Vì vậy từ nối không phải đồ trang trí cho câu văn "nghe có vẻ văn". Mỗi chữ mang một lời hứa. Viết "vì vậy" là hứa rằng câu sau là hệ quả của câu trước. Viết "tuy nhiên" là hứa rằng câu sau đi ngược điều người nghe vừa chờ đợi. Người nghe tin lời hứa đó trước khi kịp nghe hết câu, nên hứa sai thì họ phải quay lại đọc lần hai.
Chị Hạnh viết bản nháp đầu tiên như sau: "Đường ống ở hẻm số ba bị vỡ. Ngoài ra nước tràn vào ba nhà. Tuy nhiên tổ đã gọi thợ. Do đó thợ hẹn sáng mai." Bốn câu, ba từ nối, và cả ba đều đặt sai nhóm: nước tràn là hệ quả của ống vỡ chứ không phải ý thêm vào; gọi thợ không trái ngược gì với nước tràn; thợ hẹn sáng mai cũng chẳng phải kết quả tất yếu của việc gọi. Phần dưới xếp lại từ nối theo từng nhóm để chị chọn lại cho khớp.
Nhóm thời gian: việc này trước, việc kia sau
Nhóm này trả lời câu hỏi "chuyện xảy ra theo thứ tự nào". Dùng nhiều nhất khi kể lại sự việc, hướng dẫn làm từng bước, báo cáo diễn biến.
| Quan hệ | Từ nối hay dùng | Câu mẫu đời thường |
|---|---|---|
| Nối tiếp ngay | rồi, sau đó, liền, tiếp đến, kế đó | Thợ khoá van tổng, sau đó mới tháo đoạn ống bị nứt. |
| Xảy ra cùng lúc | trong khi, trong lúc, cùng lúc ấy, đang… thì | Trong lúc thợ đào, cả xóm xách xô ra đầu hẻm lấy nước. |
| Trước một mốc | trước đó, trước khi, lúc chưa | Trước khi đào, tổ đã báo các nhà dời xe máy vào trong. |
| Mở đầu chuỗi | đầu tiên, trước hết, lúc đầu, ban đầu | Lúc đầu mọi người tưởng chỉ rò ở khớp nối. |
| Khép chuỗi | cuối cùng, sau cùng, đến khi, mãi đến | Mãi đến chiều nước mới chảy lại bình thường. |
| Quay lại quá khứ | hồi trước, trước kia, dạo ấy | Hồi trước đoạn ống này từng vá một lần. |
Chỗ hay vấp của nhóm thời gian là dùng "sau đó" cho mọi câu. Năm câu liền nhau đều bắt đầu bằng "sau đó" thì người nghe mất cảm giác nhịp. Đổi xen kẽ giữa mốc cụ thể ("đến tám giờ", "lúc thợ tới") và từ nối chung sẽ giữ được trình tự mà không đều đều như đọc danh sách.
Nhóm nhân quả và điều kiện: vì sao, rồi sẽ ra sao
Nhóm này cần cẩn thận nhất, vì nó khẳng định một mối quan hệ có thật giữa hai sự việc. Nói "vì A nên B" là nhận trách nhiệm cho phán đoán ấy.
| Quan hệ | Từ nối hay dùng | Câu mẫu đời thường |
|---|---|---|
| Nguyên nhân đi trước | vì, bởi vì, do, tại, nhờ | Vì ống chôn nông, xe tải đi qua nhiều năm làm nó nứt. |
| Kết quả đi sau | nên, cho nên, vì vậy, vì thế, do đó, thành ra | Ống chôn nông, thành ra chỉ cần một xe nặng là nứt. |
| Điều kiện | nếu… thì, hễ… là, miễn là, trong trường hợp | Nếu mai trời mưa thì thợ dời sang thứ Năm. |
| Mục đích | để, nhằm, cho, sao cho | Tổ thu mỗi nhà một ít để mua thêm đoạn ống dự phòng. |
| Nhờ – tại (có sắc thái) | nhờ (tốt), tại (xấu) | Nhờ bác Tư phát hiện sớm, nước chưa vào tới bếp. |
"Nhờ" và "tại" cùng chỉ nguyên nhân nhưng mang thái độ: "nhờ" cho chuyện tốt, "tại" cho chuyện xấu và thường hàm ý trách. Viết "tại thợ làm ẩu nên ống vỡ" trong báo cáo chung của khu phố là đã đổ lỗi; nếu chưa chắc thì viết trung tính bằng "do".
Nhóm đối lập và nhượng bộ: ngược lại điều đang chờ
"Nhưng", "mà" trong lời nói. Hai chữ ngắn nhất, dùng nhiều nhất khi nói chuyện. "Nhưng" đặt ở đầu câu sau báo một khúc rẽ rõ ràng; "mà" mềm hơn, hay gặp trong câu hội thoại: "Định sửa hôm qua, mà thợ bận."
"Tuy nhiên", "song", "thế nhưng" trong chữ viết. Nhóm này trang trọng hơn và thường đứng đầu câu, ngăn bằng dấu phẩy. Chỉ dùng khi ý sau thật sự đi ngược ý trước hoặc ngược điều người đọc vừa kỳ vọng. Một đoạn ba câu mà có hai lần "tuy nhiên" là dấu hiệu người viết đang lắc lư, chưa chốt được ý.
"Tuy… nhưng", "dù… vẫn", "mặc dù". Đây là nhượng bộ: thừa nhận một điều rồi nói rằng điều đó không cản được kết quả. "Dù trời mưa, thợ vẫn làm xong trong buổi sáng." Cặp này giúp người nghe thấy cả hai mặt trong một câu, tránh phải nói hai câu rời rồi để người nghe tự ghép.
"Trái lại", "ngược lại". Dùng khi so hai thứ có tính chất đối nhau, không dùng cho mọi khúc rẽ. "Hẻm số ba ống cũ, ngược lại hẻm số năm vừa thay năm ngoái" là đúng chỗ; "Nước tràn vào nhà, ngược lại tổ đã gọi thợ" là sai, vì gọi thợ không phải mặt đối của nước tràn.
"Thay vì", "chứ không". Nhóm này loại một khả năng để chọn khả năng khác. Rất hữu ích khi cần sửa một hiểu lầm: "Tổ đề nghị thay cả đoạn chứ không vá chỗ nứt, vì đoạn này đã vá một lần."
Nhóm bổ sung, ví dụ, kết luận: ba nhóm hay bị dùng như từ đệm
Ba nhóm này không nói về thứ tự hay nguyên nhân, nên rất dễ bị đặt vào bất cứ chỗ nào cho câu "có từ nối". Đó cũng là lý do chúng hay bị lạm dụng nhất.
- Bổ sung ngang hàng: ngoài ra, bên cạnh đó, thêm vào đó, cũng, đồng thời. Chỉ dùng khi ý sau cùng loại, cùng tầm với ý trước, chẳng hạn hai việc tổ cần làm. Không dùng để nối hệ quả, như bản nháp của chị Hạnh.
- Tăng tiến: hơn nữa, thậm chí, không những… mà còn, chưa kể. Ý sau phải nặng hơn ý trước. Đảo thứ tự thì câu nghe như hụt hơi: "Ống vỡ làm hỏng tủ lạnh, hơn nữa còn ướt tấm thảm" là xếp ngược.
- Nêu ví dụ: chẳng hạn, ví dụ, như là, cụ thể là. Đi sau một nhận xét chung, đưa ra trường hợp để người nghe hình dung. Ví dụ phải ngắn hơn điều nó minh hoạ, nếu không người nghe quên mất ví dụ đang minh hoạ cho cái gì.
- Kết luận, khép lại: như vậy, vì thế, nói chung, rốt cuộc, nói gọn lại. Chỉ cần khi đoạn dài, nhiều nhánh. Đoạn ba câu thì câu cuối tự đứng được, không cần một chữ báo "đến đây là hết".
- Nói lại cho rõ: nghĩa là, tức là, nói cách khác. Dùng khi vừa nói một câu khó, cần diễn lại bằng lời dễ hơn. Lạm dụng thì người nghe thấy mình bị nói một ý hai lần.
Mỗi nhóm có một câu hỏi kiểm tra riêng. Bổ sung: hai ý có cùng hạng không? Tăng tiến: ý sau có nặng hơn không? Ví dụ: có điều gì chung được minh hoạ không? Kết luận: đoạn có đủ dài, đủ nhánh để cần khép không? Trả lời "không" ở bất kỳ câu nào thì bỏ từ nối đi, đọc lại xem câu có tự đứng được chưa.
Nói và viết dùng từ nối khác nhau thế nào
Khi nói, người ta có giọng lên xuống, chỗ ngừng, ánh mắt, cử chỉ tay. Một khoảng lặng ngắn trước câu sau đã báo được "sang ý khác" mà không cần chữ nào. Vì thế lời nói tự nhiên thường dùng ít loại từ nối hơn, và dùng những chữ ngắn: rồi, mà, nên, nhưng, thì. Đọc to một bài văn đầy "tuy nhiên", "bên cạnh đó", "do đó" thì nghe như đang đọc công văn.
Chữ viết mất hết giọng và cử chỉ, nên từ nối phải gánh thay. Tin nhắn gửi nhóm khu phố, bài đăng kể chuyện, đoạn báo cáo cho tổ trưởng đều cần từ nối rõ hơn lời nói, nhất là ở chỗ rẽ ngược và chỗ nhân quả. Nhưng chữ viết cũng có lợi thế: người đọc nhìn thấy xuống dòng, gạch đầu dòng, số thứ tự. Một danh sách đánh số đã làm thay toàn bộ nhóm "đầu tiên, tiếp theo, sau cùng".
Quy tắc gọn cho người bận: khi nói, ưu tiên chữ ngắn và khoảng lặng; khi viết, giữ từ nối ở những khúc rẽ quan trọng và để bố cục làm phần còn lại. Một đoạn viết tốt khi đọc to lên vẫn nghe tự nhiên, và một đoạn nói tốt khi ghi ra giấy vẫn theo dõi được, chỉ cần thêm vài chữ ở khúc rẽ.
Dùng bảng này để tự sửa một đoạn
Sau đây là cách chị Hạnh sửa lại bản báo cáo bốn câu ở đầu bài. Cách làm áp được cho bất cứ đoạn nào dưới mười câu.
- Gạch chân mọi từ nối đang có. Bản nháp có ba: "ngoài ra", "tuy nhiên", "do đó".
- Che từ nối lại, đọc từng cặp câu liền nhau và tự hỏi: câu sau quan hệ với câu trước thế nào? Ống vỡ và nước tràn: nhân quả. Nước tràn và gọi thợ: phản ứng, xảy ra sau. Gọi thợ và thợ hẹn sáng mai: thời gian, nối tiếp.
- Tra bảng ở trên, chọn một từ trong đúng nhóm, ưu tiên chữ ngắn. Nhân quả: "nên". Thời gian: "sau đó", "rồi".
- Thử bỏ hẳn từ nối ở chỗ quan hệ đã quá rõ. Nhiều khi thứ tự câu đã đủ báo "sau đó".
- Đọc lại một lượt cho thành tiếng. Bản sửa: "Đường ống ở hẻm số ba bị vỡ nên nước tràn vào ba nhà. Tổ đã gọi thợ ngay, thợ hẹn sáng mai tới thay đoạn ống."
Bản sửa ngắn hơn bản nháp, chỉ còn một từ nối, mà người đọc hiểu nhanh hơn. Đó là dấu hiệu tốt: từ nối đúng chỗ thường ít hơn từ nối được rắc đều.
Câu hỏi thường gặp
Từ nối và quan hệ từ có phải là một không?
Trong cách dùng đời thường hai cách gọi gần như trùng nhau. Sách ngữ pháp phân biệt kỹ hơn giữa quan hệ từ, phó từ và cụm từ chuyển tiếp, nhưng khi tự sửa câu thì chỉ cần hỏi chữ đó đang báo quan hệ gì giữa hai ý.
Một đoạn văn nên có bao nhiêu từ nối?
Không có con số chuẩn. Đoạn kể theo trình tự có thể cần vài mốc thời gian, đoạn lập luận cần từ nối ở khúc nhân quả và khúc đối lập. Nếu gần như câu nào cũng mở đầu bằng từ nối thì nên bỏ bớt và để thứ tự câu tự dẫn.
Có nên học thuộc bảng từ nối không?
Không cần thuộc. Nên nhớ bảy câu hỏi về quan hệ: trước sau, vì sao, nếu thì, ngược lại, thêm vào, ví dụ, khép lại. Nhớ câu hỏi rồi thì chữ tự đến, và chọn đúng nhóm quan trọng hơn chọn chữ hay.
Dùng "nhưng" ở đầu câu có sai không?
Không sai. Trong cả lời nói lẫn chữ viết hằng ngày, "nhưng" đứng đầu câu là bình thường và rất rõ. Văn bản hành chính thì thường chuộng "tuy nhiên", song điều quan trọng vẫn là ý sau có thật sự đi ngược ý trước hay không.
Vì sao viết đủ từ nối mà đoạn vẫn rời rạc?
Vì từ nối chỉ là biển báo, còn con đường là ý. Nếu các câu không cùng hướng về một chủ đề, hoặc thiếu một bước suy nghĩ ở giữa, thì thêm bao nhiêu từ nối cũng không lấp được khoảng trống. Lúc đó cần thêm câu, không cần thêm chữ nối.
Trẻ nhỏ nên học từ nối nào trước?
Thường là nhóm thời gian ngắn và cụ thể: rồi, sau đó, cuối cùng. Cha mẹ có thể dùng ba chữ này khi cùng con kể lại một việc trong ngày, không cần giải thích tên gọi, không chấm đúng sai, chỉ cần con nghe và dùng theo tự nhiên.