Cách đo chắc nhất xem mình đã nói rõ chưa là nhờ người nghe kể lại bằng lời của họ điều họ vừa nghe, rồi so với điều mình định nói. Chỗ họ bỏ sót cho biết ý nào mình nói chưa rõ, chỗ họ đảo thứ tự cho biết mạch của mình gãy ở đâu, chỗ họ tự thêm vào cho biết mình đã để trống những gì.
Câu hỏi "hiểu chưa" gần như luôn nhận được câu "hiểu rồi", vì người nghe ngại, hoặc tưởng mình hiểu. Nhờ kể lại thì khác: nó biến điều mơ hồ trong đầu người nghe thành lời nói cụ thể, để cả hai cùng nhìn thấy. Khó nhất là nhờ sao cho không giống đang dò bài.
Vì sao hỏi "hiểu chưa" không đo được gì
Câu "hiểu chưa" có hai vấn đề. Thứ nhất, nó đặt người nghe vào thế khó: trả lời "chưa" nghĩa là thừa nhận mình chậm hiểu, hoặc ngầm trách người nói không rõ. Trong phần lớn quan hệ, từ nhân viên với trưởng nhóm tới con dâu với mẹ chồng, ít ai muốn nói "chưa". Thứ hai, ngay cả khi muốn trung thực, người nghe thường không biết mình chưa hiểu. Họ đã ghép các mảnh nghe được thành một bức tranh hợp lý trong đầu, và bức tranh ấy có vẻ trọn vẹn, chỉ là không giống bức tranh của người nói.
Hậu quả là người nói rời cuộc trò chuyện với cảm giác đã truyền đạt xong, người nghe rời đi với cảm giác đã hiểu, và chỗ lệch chỉ lộ ra khi việc được làm sai. Lúc đó, cả hai thường đổ cho nhau: người nói bảo "đã dặn rồi mà", người nghe bảo "có nói thế đâu".
Nhờ kể lại phá vòng này vì nó không hỏi người nghe đánh giá mình, mà hỏi họ làm một việc cụ thể: nói lại. Kể lại được hay không, kể đúng hay lệch, lộ ra ngay mà không ai phải thừa nhận gì. Và người được đo thật ra không phải người nghe, mà là lời của người nói.
Nhờ sao cho không giống dò bài
Cái khó của cách này là giọng. Hỏi "giờ em nhắc lại xem chị vừa nói gì" nghe như cô giáo kiểm tra học trò. Mấy cách nhờ dưới đây đặt trách nhiệm về phía người nói:
- "Chị hay nói lộn xộn lắm, em kể lại thử xem chị có nói thiếu gì không?"
- "Để anh chắc là mình nói đủ, em nhắc lại giúp anh mấy việc chính được không?"
- "Lúc về em định làm gì trước, làm gì sau? Anh hỏi để xem anh dặn có rõ không."
- "Nếu bây giờ em phải kể lại cho chị Lan, em sẽ kể thế nào?"
- "Con nói lại cho mẹ nghe mai con phải mang những gì nhé, mẹ sợ mẹ quên dặn."
Điểm chung của các câu này là người nói nhận phần mình: "chị hay nói lộn xộn", "anh hỏi để xem anh dặn có rõ không". Người nghe không thấy bị kiểm tra, mà thấy đang giúp người nói. Câu thứ tư hay dùng trong công việc vì nó đặt ra một tình huống thật: kể lại cho người thứ ba. Câu cuối hợp với trẻ, vì nó biến việc kể lại thành việc con giúp mẹ.
Giọng quan trọng hơn câu chữ. Cùng một câu, nói với giọng nhẹ và ánh mắt cởi mở thì thành nhờ vả; nói với giọng nghiêm thì vẫn thành dò bài.
Đọc kết quả: ba loại chênh lệch
Thiếu ý. Người nghe kể lại mà bỏ mất một ý. Nếu ý bị thiếu là ý mình nói lướt hoặc chen giữa hai ý khác, thì nó đã bị chìm. Nếu ý đó là ý mình cho là quan trọng nhất, thì có lẽ mình chưa nhấn nó: chưa đặt lên đầu, chưa nhắc lại, chưa nói rõ vì sao nó quan trọng. Cách sửa thường là đưa ý đó lên trước và nói nó thành một câu riêng.
Sai thứ tự. Người nghe kể đủ ý nhưng đảo thứ tự, ví dụ mình dặn "gọi khách trước rồi mới gửi hàng" mà họ kể "gửi hàng rồi gọi khách". Với việc có trình tự, đây là chênh lệch nguy hiểm nhất. Nó cho biết mình chưa đánh dấu thứ tự đủ rõ: thiếu chữ "trước tiên", "sau đó", hoặc kể các bước không theo thứ tự rồi mới sửa lại "à mà trước đó…".
Thêm ý. Người nghe kể lại có cả những điều mình không nói. Đó là chỗ họ tự lấp khoảng trống bằng đoán. Có khi họ đoán đúng, nhưng chỗ đoán vẫn là chỗ lời mình bỏ ngỏ. Ví dụ mình nói "gửi bản báo giá cho khách", họ kể lại "gửi bản báo giá qua thư điện tử cho khách hôm nay". "Qua thư điện tử" và "hôm nay" là phần họ thêm; nếu mình muốn gửi bằng đường bưu điện vào ngày mai thì lời dặn đã thiếu.
Kể đúng hết. Khi người nghe kể lại đủ ý, đúng thứ tự, không thêm gì, đó là lúc lời mình đủ rõ cho người đó trong hoàn cảnh đó. Nhớ là chỉ cho người đó: cùng lời dặn ấy, người mới vào làm có thể vẫn lệch.
Một ví dụ: dặn em trông nhà ba ngày
Ví dụ giả định: chị đi công tác ba ngày, nhờ em họ sang trông nhà. Chị dặn một mạch: "Sáng tưới cây ngoài ban công, con mèo cho ăn hai bữa, hạt ở tủ dưới bếp, à mà chiều thứ Năm có người giao nước, tiền để trên tủ lạnh, nhớ khoá cửa sau vì hay bị gió mở ra, cây trong nhà thì hai ngày tưới một lần thôi, mà tối nhớ bật đèn cổng." Rồi chị nhờ: "Em kể lại thử chị có quên gì không?"
Em kể: "Sáng tưới cây, cho mèo ăn hai bữa, thứ Năm có người giao nước thì lấy tiền trên tủ lạnh trả, tối bật đèn cổng." Đọc kết quả: thiếu việc khoá cửa sau, thiếu chuyện cây trong nhà tưới cách ngày, và "tưới cây" bị gộp lại thành một, nghĩa là có thể em sẽ tưới cả cây trong nhà mỗi sáng. Không có ý nào bị đảo thứ tự, nhưng có một chỗ em tự thêm: "lấy tiền trả", trong khi chị chưa nói rõ tiền đó là tiền trả nước.
Nhìn vào chỗ thiếu, chị hiểu vấn đề không nằm ở trí nhớ của em mà ở cách chị dặn: hai việc bị thiếu đều là việc chị chen vào giữa bằng "à mà". Dặn lại theo nhóm, "việc mỗi ngày", "việc theo ngày", "việc an toàn", cùng danh sách ấy trở nên dễ nhớ hơn hẳn. Lần kể lại thứ hai, em kể đủ.
Luyện có chủ đích với một người bạn
Ngoài việc dùng trong đời thật, có thể luyện riêng với một người bạn chịu giúp. Mỗi buổi chừng mười lăm phút, theo trình tự dưới đây.
- Mình chọn một chủ đề quen, như cách nấu một món, đường từ nhà tới chỗ làm, một bộ phim vừa xem, và nói về nó trong khoảng hai phút.
- Bạn kể lại trong một phút, bằng lời của bạn, không được hỏi gì thêm.
- Mình ghi nhanh ba cột: ý bạn bỏ sót, ý bạn đảo thứ tự, ý bạn thêm vào.
- Mình nói lại cùng chủ đề lần hai, sửa đúng những chỗ đã ghi.
- Bạn kể lại lần hai. So hai lần kể để thấy chênh lệch thu hẹp tới đâu.
- Đổi vai: bạn nói, mình kể lại.
Đổi vai là phần quan trọng không kém. Làm người kể lại giúp mình hiểu cảm giác của người nghe: chỗ nào khó nhớ, chỗ nào phải đoán. Sau vài buổi, khi nói, mình bắt đầu hình dung trước người nghe sẽ kể lại thế nào, và tự sửa trước.
Với trẻ nhỏ và người lớn tuổi
Với trẻ, nhờ kể lại hữu ích khi dặn những việc có nhiều bước, như chuẩn bị đồ đi học hay các việc khi về nhà một mình. Điều cần giữ là kể lại không phải kiểm tra. Không chấm điểm, không khen chê cách con kể, không so với anh chị. Nếu con kể thiếu, người lớn coi đó là dấu hiệu mình dặn chưa rõ, và dặn lại gọn hơn, chứ không trách con không nhớ. Với trẻ nhỏ, có thể biến việc kể lại thành việc con dạy lại cho một con thú bông, để con thấy mình đang giúp chứ không bị hỏi bài.
Với người lớn tuổi, như dặn ông bà về lịch đi khám hay cách dùng một thiết bị mới, cần tế nhị hơn nữa. Người lớn tuổi dễ cảm thấy bị coi là lẩm cẩm khi bị bảo "nhắc lại xem". Cách tự nhiên hơn là hỏi về hành động: "Sáng mai mấy giờ bố định đi, đi xe gì ạ?", hoặc nhờ ông bà dặn lại người khác trong nhà trước mặt mình. Ý vẫn là kể lại, nhưng không ai thấy mình bị đo.
Với cả hai nhóm, chênh lệch khi kể lại thường chỉ ra cùng một điều: lời dặn có quá nhiều việc trong một lần. Chia nhỏ ra, mỗi lần dặn hai ba việc, thường hiệu quả hơn mọi cách nói khéo.
Dùng trong cuộc họp và trong nhóm đông người
Trong một cuộc họp, nhờ từng người kể lại là không khả thi và dễ thành nặng nề. Có một cách nhẹ hơn: cuối buổi, nhờ một người, thường là người sẽ làm phần việc chính, nói lại trong vài câu "vậy là mình thống nhất những gì, ai làm việc gì, khi nào xong". Cả nhóm nghe và ai thấy lệch thì nói. Một phút này thường bắt được những chỗ mà ba mươi phút thảo luận đã để trôi, nhất là phần "ai làm" và "khi nào", hai thứ hay bị mặc định là ai cũng biết.
Nếu chính mình là người trình bày, nên chọn người nói lại là người ít tham gia thảo luận nhất, vì họ gần với một người nghe lạ nhất. Người đã tranh luận sôi nổi suốt buổi thường kể lại theo cách họ muốn kết quả là thế, không phải theo những gì đã thống nhất.
Trong nhóm nhắn tin, cách tương tự là sau một chuỗi bàn bạc dài, nhờ một người viết lại kết luận trong một tin riêng, thay vì để mọi người tự lần lại cả chuỗi. Người viết kết luận nên là người khác với người khởi xướng; chính chỗ họ viết lệch so với điều người khởi xướng nghĩ là dấu hiệu chuỗi bàn bạc đã chưa rõ ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ người khác kể lại có bị coi là thiếu tin tưởng không?
Có thể, nếu nói bằng giọng kiểm tra. Cách nhờ nên đặt trách nhiệm về phía mình, ví dụ nói mình hay dặn lộn xộn nên muốn xem có thiếu gì không. Khi đó người nghe thấy đang giúp người nói chứ không bị đo.
Người nghe kể thiếu ý thì lỗi của ai?
Nên coi đó là tín hiệu về lời của mình trước. Ý bị thiếu thường là ý được nói lướt, chen giữa hai ý khác hoặc không được nhấn. Sửa cách nói rồi thử lại, phần lớn lần sau người nghe sẽ kể đủ.
Nên nhờ kể lại trong những tình huống nào?
Hợp nhất khi giao việc có nhiều bước, dặn việc có thứ tự bắt buộc, hoặc khi hiểu sai sẽ tốn kém như việc liên quan tiền bạc, giấy tờ, an toàn. Với chuyện vặt hằng ngày thì không cần, kẻo người nghe thấy phiền.
Có dùng cách này với trẻ nhỏ được không?
Được, miễn không biến thành kiểm tra: không chấm điểm, không trách khi con kể thiếu, không so với anh chị. Với trẻ nhỏ có thể để con dạy lại cho một con thú bông. Nếu con kể thiếu, người lớn dặn lại gọn hơn.
Người nghe tự thêm ý khi kể lại nghĩa là gì?
Nghĩa là lời của mình để trống chỗ đó và người nghe đã tự lấp bằng phỏng đoán. Có khi họ đoán đúng, nhưng chỗ đoán vẫn là chỗ lời dặn còn mở. Nếu điều họ thêm không đúng ý mình, cần nói rõ phần đó.
Luyện kể lại với bạn bè thì làm thế nào?
Mỗi người nói về một chủ đề quen trong khoảng hai phút, người kia kể lại trong một phút. Người nói ghi ý bị thiếu, bị đảo, bị thêm, rồi nói lại lần hai để sửa, sau đó đổi vai. Mỗi buổi khoảng mười lăm phút là vừa.