Mạch lạc không nằm trọn trong lời nói mà nằm ở chỗ khớp giữa lời nói và những gì người nghe đã biết. Cùng một câu, người cùng làm một dự án hiểu ngay, người mới vào thấy vô nghĩa. Vì vậy trước khi nói, câu hỏi quan trọng nhất không phải "nói gì" mà là "người này đã biết gì, chưa biết gì".
Người nghe luôn dùng hiểu biết sẵn có để lấp những khoảng trống nhỏ giữa các câu. Khoảng trống vừa sức họ thì lời nói trơn; khoảng trống vượt sức thì lời nói đứt, dù câu chữ không đổi. Nói mạch lạc, phần lớn, là chọn đúng độ rộng của khoảng trống cho từng người nghe.
Bài này giải thích khái niệm vốn hiểu biết chung, đưa ra ba câu hỏi về người nghe nên tự hỏi trước khi nói, minh hoạ bằng một chuyện kể cho ba người khác nhau, và chỉ ra hai cách làm hỏng thường gặp: thiếu nền và thừa nền.
Cùng một lời, hai người nghe, hai mức hiểu
Một người nhắn cho em trai: "Vụ của bà Sáu xong rồi, bên kia chịu ký, mai đưa giấy qua." Em trai đang cùng lo việc mua bán đất với gia đình bà Sáu, đọc là hiểu: bên mua đã đồng ý ký hợp đồng, mai mang giấy tờ qua. Đem nguyên tin nhắn ấy gửi cho một người bạn không biết gì, người bạn sẽ hỏi: vụ gì, bên kia là ai, giấy gì, đưa qua đâu.
Tin nhắn không thay đổi. Điều thay đổi là kho hiểu biết trong đầu người đọc. Em trai có sẵn bối cảnh để lấp mọi chỗ trống: "vụ" là vụ đất, "bên kia" là bên mua, "giấy" là hợp đồng. Người bạn không có, nên mỗi chữ là một câu đố.
Đây là lý do không thể nói chung chung "đoạn văn này mạch lạc" hay "không mạch lạc" mà không kèm câu hỏi: mạch lạc với ai? Một bản hướng dẫn kỹ thuật viết cho thợ lành nghề sẽ rất mạch lạc với thợ, rất rối với người mới học. Một lời giải thích kỹ cho người mới học sẽ khiến thợ lành nghề sốt ruột vì phải nghe những điều quá hiển nhiên. Cả hai bản đều đúng, chỉ khác người nghe.
Vốn hiểu biết chung là gì
Nhà tâm lý học ngôn ngữ Herbert Clark, trong nhiều công trình về cách con người dùng ngôn ngữ, gọi phần hiểu biết mà hai bên cùng có và cùng biết là bên kia cũng có là "nền chung" của cuộc trò chuyện. Ông cho rằng mọi cuộc nói chuyện đều là quá trình hai bên liên tục xây và cập nhật nền chung ấy.
Nền chung đến từ nhiều nguồn. Có phần đến từ việc cùng thuộc một cộng đồng: cùng là người Việt thì cùng biết Tết là gì, cùng làm nghề y thì cùng hiểu một số chữ viết tắt. Có phần đến từ trải nghiệm riêng hai người: từng đi chung một chuyến, từng bàn một chuyện. Và có phần được xây ngay trong cuộc trò chuyện: điều vừa nói ở câu trước đã thành nền chung cho câu sau.
Lỗi mạch lạc hay gặp nhất là nhầm phần hiểu biết riêng của mình thành nền chung. Người nói biết "bên kia" là ai, nên tưởng người nghe cũng biết. Chỗ đáng chú ý là người nói ít khi nhận ra, vì từ bên trong đầu mình, mọi thứ đều hiển nhiên. Muốn tránh, phải tập thói quen tự hỏi: điều này mình biết từ đâu, và người nghe có ở đó lúc mình biết không?
Ba câu hỏi về người nghe trước khi mở lời
Không cần phân tích dài dòng. Ba câu hỏi này chạy trong vài giây, đủ để chọn đúng độ rộng của lời giải thích.
- Người này đã biết chuyện tới đâu? Biết từ đầu, biết một phần, hay chưa biết gì? Câu trả lời quyết định mình bắt đầu kể từ chỗ nào. Với người đã biết, nói ngay điểm mới. Với người chưa biết, cần một hai câu bối cảnh trước.
- Người này có quen với chữ mình sắp dùng không? Tên người, tên nơi, chữ viết tắt, thuật ngữ nghề. Mỗi chữ lạ là một chỗ phải giải thích hoặc đổi sang chữ thường.
- Người này cần làm gì sau khi nghe? Người chỉ cần biết tin khác người cần ra quyết định, khác người cần làm theo từng bước. Mục đích của người nghe cho biết nên giữ chi tiết nào, bỏ chi tiết nào.
Ba câu hỏi này cũng là cách lịch sự. Người nghe cảm nhận được khi người nói đã nghĩ tới họ: không bị bỏ rơi giữa những chữ lạ, cũng không bị giảng giải những điều họ đã thừa biết.
Khi không chắc câu trả lời cho câu hỏi thứ nhất, hỏi thẳng là cách nhanh nhất: "Anh đã nghe chuyện cái hợp đồng chưa?" Một câu hỏi như vậy tốn hai giây nhưng tránh được năm phút kể lại điều người ta đã biết, hoặc năm phút người ta ngơ ngác.
Một chuyện, kể cho ba người nghe khác nhau
Chuyện giả định: máy bơm nước của khu trọ hỏng, chủ trọ đã gọi thợ, thợ hẹn mai tới, tối nay mọi phòng phải hứng nước dự trữ. Người báo tin là người quản lý khu trọ.
| Người nghe | Họ đã biết gì | Lời báo phù hợp |
|---|---|---|
| Người thuê lâu năm | Biết máy bơm ở đâu, biết hay hỏng, biết chủ trọ | "Máy bơm lại hỏng, mai thợ tới. Tối nay anh hứng nước giúp em." |
| Người mới dọn vào hôm qua | Chưa biết máy bơm, chưa biết nước lấy từ đâu | "Khu mình dùng máy bơm đẩy nước lên bồn trên mái. Máy đang hỏng nên từ tối nay vòi trên lầu sẽ yếu dần. Thợ hẹn mai sửa. Chị hứng sẵn một hai xô nước để dùng tới sáng." |
| Chủ trọ ở xa gọi về hỏi | Biết máy, biết thợ, cần biết để quyết định | "Máy bơm hỏng từ chiều, thợ báo cháy cuộn dây, mai tới thay. Em đã báo mọi phòng hứng nước. Chú cần duyệt chi phí thay cuộn dây." |
Ba lời báo dài ngắn khác hẳn nhau, nhưng cả ba đều mạch lạc với đúng người nghe của nó. Đổi chỗ lời báo, ví dụ dùng lời cho người thuê lâu năm để báo người mới, thì người mới sẽ hỏi "máy bơm nào", "hứng ở đâu". Dùng lời cho người mới để báo chủ trọ thì chủ trọ sốt ruột vì phải nghe giải thích máy bơm là gì, trong khi điều họ cần, chi phí, không được nhắc.
Thiếu nền và thừa nền: hai cách làm hỏng
Thiếu nền: nói như người nghe đã biết. Dấu hiệu là nhiều đại từ và tên gọi không được giới thiệu: "bên kia", "ông đó", "vụ hôm trước". Người nghe phải hỏi lại liên tục hoặc gật đầu cho qua mà không hiểu. Thiếu nền hay xảy ra khi người nói đang bận, đang vội, hoặc đã kể chuyện này với nhiều người khác nên quên mất người trước mặt chưa nghe lần nào.
Thừa nền: giải thích điều người nghe đã biết. Dấu hiệu là người nghe cắt ngang "ừ, biết rồi", hoặc lộ vẻ sốt ruột. Thừa nền ít gây hiểu sai nhưng làm người nghe mất kiên nhẫn và đôi khi thấy bị coi thường. Với cấp trên, khách hàng hay người lớn tuổi, thừa nền còn có thể bị hiểu là thiếu tôn trọng.
Thiếu và thừa cùng lúc. Trường hợp khá phổ biến: người nói giải thích kỹ phần dễ, mà bỏ qua phần khó. Ví dụ hướng dẫn cài một ứng dụng thì nói rất kỹ cách mở điện thoại, rồi lướt qua bước cấp quyền, đúng bước người nghe hay vấp nhất.
Sửa cả hai bằng một câu hỏi. Hỏi người nghe đã biết tới đâu trước khi nói, và trong lúc nói thì để ý phản ứng của họ. Cả thiếu nền lẫn thừa nền đều lộ ra trên mặt người nghe trước khi họ lên tiếng.
Khi không biết người đọc là ai
Lời nói trực tiếp cho phép điều chỉnh liên tục theo phản ứng. Chữ viết gửi cho nhiều người, như bài đăng mạng xã hội, thông báo của tổ dân phố, bản hướng dẫn dán ở chỗ đông người, thì không. Người viết không biết ai sẽ đọc, mỗi người lại có nền khác nhau.
Cách an toàn là viết cho người đọc có nền thấp nhất trong số những người cần hiểu, nhưng sắp xếp để người có nền cao đi nhanh qua được. Đặt điều chính ở câu đầu, để người đã biết đọc xong câu đầu là đủ. Phần bối cảnh và giải thích đặt sau, cho ai cần thì đọc. Chữ lạ thì giải thích ngắn ngay chỗ dùng, trong ngoặc hoặc trong một mệnh đề phụ, không dừng lại giảng giải dài.
Một mẹo nhỏ là hình dung một người cụ thể có nền thấp nhất trong nhóm người đọc, ví dụ "bác tổ trưởng ít dùng điện thoại", rồi viết như đang nói với bác. Một người cụ thể dễ hình dung hơn nhiều so với "mọi người", và những chỗ thiếu nền sẽ tự lộ ra khi tưởng tượng bác đọc tới đó.
Đọc người nghe ngay trong lúc nói
Ba câu hỏi trước khi nói chỉ là phỏng đoán ban đầu. Phần lớn việc điều chỉnh diễn ra trong lúc nói, dựa trên những gì người nghe để lộ ra. Người nghe ra hiệu theo nhiều cách: gật đầu nhanh khi đã biết, nhíu mày khi gặp chữ lạ, nhìn đi chỗ khác khi bị ngợp chi tiết, chen vào câu hỏi khi thiếu một mắt xích.
Mỗi tín hiệu gợi một cách chỉnh. Gật đầu nhanh và chen "rồi, rồi" nghĩa là có thể bỏ phần bối cảnh, đi thẳng vào điểm mới. Nhíu mày ở một chữ nghĩa là nên dừng lại, nói chữ đó bằng cách khác. Câu hỏi "ai cơ?" nghĩa là mình vừa dùng một cái tên chưa giới thiệu. Im lặng kéo dài, không phản ứng gì cả, có khi là dấu hiệu người nghe đã lạc từ lâu mà ngại nói.
Người nói mạch lạc coi những tín hiệu này là thông tin, không phải sự làm phiền. Có người khi bị hỏi lại liền nói nhanh hơn, to hơn, lặp nguyên câu cũ, trong khi điều người nghe cần là một cách nói khác, hoặc một mắt xích bị thiếu. Một câu ngắn "chỗ này mình nói chưa rõ, để nói lại" không làm người nói yếu đi, mà kéo người nghe trở lại cùng một đường.
Qua điện thoại, tín hiệu ít hơn hẳn: không thấy mặt, chỉ còn tiếng "ừ", "dạ" và những khoảng im. Bù lại, nên chủ động hỏi giữa chừng "tới đây anh theo kịp không" sau mỗi phần quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng một câu mà người này hiểu, người kia không?
Vì mỗi người có vốn hiểu biết khác nhau và dùng vốn ấy để lấp những khoảng trống giữa các câu. Người cùng làm một việc với người nói có sẵn bối cảnh nên hiểu ngay; người ngoài thiếu bối cảnh nên gặp những chữ như "vụ đó", "bên kia" mà không biết là gì.
Làm sao biết người nghe đã biết tới đâu?
Cách nhanh nhất là hỏi thẳng một câu ngắn trước khi kể, như "anh đã nghe chuyện cái hợp đồng chưa". Trong lúc nói, để ý phản ứng: người nghe hỏi lại nhiều là thiếu nền, người nghe cắt ngang "biết rồi" là thừa nền.
Giải thích quá kỹ có làm người nghe khó chịu không?
Có thể. Giải thích những điều người nghe đã biết làm họ sốt ruột, và với cấp trên, khách hàng hay người lớn tuổi đôi khi còn bị hiểu là xem thường. Nên hỏi trước người nghe đã biết gì, rồi bắt đầu từ chỗ họ chưa biết.
Viết thông báo cho nhiều người đọc thì nên viết thế nào?
Đặt điều chính lên câu đầu để người đã biết đọc xong là đủ, rồi mới đưa bối cảnh và giải thích cho người cần. Chữ lạ thì giải thích ngắn ngay chỗ dùng. Hình dung một người đọc cụ thể có nền thấp nhất trong nhóm và viết như đang nói với người đó.
Thuật ngữ chuyên môn có nên tránh hoàn toàn không?
Không cần tránh hoàn toàn. Với người cùng nghề, thuật ngữ giúp nói nhanh và chính xác. Với người ngoài nghề, nên thay bằng chữ thường hoặc giải thích ngắn ngay lần đầu dùng. Điều quan trọng là chọn theo người nghe, không theo thói quen của người nói.
Có cách nào tập nhạy hơn với người nghe không?
Có. Tập thói quen tự hỏi ba câu trước khi nói: người này đã biết gì, có quen chữ mình dùng không, cần làm gì sau khi nghe. Sau mỗi cuộc trò chuyện quan trọng, nhớ lại chỗ người nghe hỏi lại hoặc sốt ruột để điều chỉnh lần sau.