Khi nói, người nghe không lật lại được, nên lời nói mạch lạc cần báo trước sẽ nói gì, nhắc lại ý chính và chốt lại ở cuối; sự lặp lại ấy là cái giúp người nghe giữ mạch, không phải lỗi. Khi viết, người đọc có thể đọc lại bất cứ lúc nào, nên chữ viết mạch lạc phải gọn: nói một lần, đúng chỗ, bỏ những lặp lại mà tai cần nhưng mắt không cần.
Hai kiểu mạch lạc dùng chung nguyên lý: có điều chính, có thứ tự, có chỗ nối. Khác nhau là cách thực hiện. Đem cách nói vào chữ viết thì văn thành lê thê; đem cách viết vào lời nói thì người nghe hụt hơi. Nhiều người viết rất rõ mà nói rối, hoặc nói rất cuốn mà viết lan man, chính vì dùng một bộ thói quen cho cả hai.
Bài này so sánh hai kiểu mạch lạc, giải thích vì sao lời nói được phép lặp, chỉ ra cần cắt gì khi chuyển lời nói thành chữ, và bàn về vùng giữa ngày càng phổ biến: tin nhắn thoại.
Người nghe đi một chiều, người đọc đi được hai chiều
Khác biệt gốc giữa nói và viết nằm ở quyền điều khiển tốc độ. Người đọc tự quyết đọc nhanh hay chậm, dừng ở đâu, quay lại chỗ nào. Gặp một câu khó, họ đọc lại; quên một cái tên, họ liếc lên đoạn trên. Người nghe thì đi theo tốc độ người nói, một chiều, không quay lại được. Câu nào lỡ không hiểu thì hoặc hỏi lại, hoặc bỏ qua.
Từ khác biệt này mà sinh ra mọi khác biệt khác. Người viết có thể dựa vào việc người đọc sẽ tự tìm lại thông tin, nên được phép nói một lần. Người nói không dựa được vào điều đó, nên phải chủ động giúp người nghe giữ những gì quan trọng. Người viết có thể dùng câu dài, cấu trúc lồng, vì mắt người đọc dò lại được. Người nói phải dùng câu ngắn hơn, đóng ý sớm hơn, vì tai không dò lại được.
Một hệ quả ít ai để ý: bản viết đọc to lên thường nghe cứng và khó theo, còn bản ghi lại lời nói chép nguyên ra chữ thường đọc thấy rời rạc, lặp, lủng củng. Cả hai đều không sai; chúng chỉ đang ở sai chỗ. Muốn chuyển từ kiểu này sang kiểu kia, phải sửa, không thể chép nguyên.
So sánh mạch lạc khi nói và khi viết
Bảng dưới gom các khác biệt chính, xếp theo những việc người nói hoặc người viết cần làm.
| Việc | Khi nói | Khi viết |
|---|---|---|
| Báo trước nội dung | Rất cần: "có ba chuyện" | Có thể dùng tiêu đề, đoạn mở |
| Nhắc lại ý chính | Nên nhắc ở đầu và cuối | Nói một lần, nhắc lại thì thành thừa |
| Độ dài câu | Ngắn, đóng ý sớm | Dài hơn được, có thể lồng |
| Chỗ chuyển ý | Bằng câu báo hiệu, giọng, chỗ ngừng | Bằng từ nối, xuống dòng, tiêu đề nhỏ |
| Chi tiết chính xác (số, tên, địa chỉ) | Ít, tách riêng, nói chậm | Nhiều được, có bảng, có danh sách |
| Sửa lỗi | Sửa ngay trong lúc nói: "à không, ý là" | Sửa trước khi gửi, người đọc không thấy |
| Phản hồi từ người tiếp nhận | Có ngay, điều chỉnh được | Không có, phải đoán trước |
Dòng cuối là khác biệt lớn thứ hai sau quyền điều khiển tốc độ. Người nói nhìn thấy mặt người nghe và sửa ngay khi thấy họ lạc. Người viết phải tưởng tượng trước mọi chỗ người đọc có thể lạc, vì khi họ lạc thì người viết không có mặt ở đó.
Vì sao lời nói được phép lặp lại
Lặp để báo trước. "Mình nói chuyện tiền điện tháng này nhé." Câu này chưa đưa thông tin gì, nhưng nó mở một ngăn trong đầu người nghe để họ biết những gì sắp tới thuộc về đâu. Trong chữ viết, tiêu đề làm việc này; trong lời nói, phải nói thành câu.
Lặp để giữ. Sau một nhánh phụ hay một đoạn nhiều chi tiết, nhắc lại ý chính kéo người nghe về đúng chỗ: "Vậy là, như mình nói, tiền điện tăng vì máy lạnh." Trong văn viết, người đọc tự liếc lên; trong lời nói, người nói phải liếc hộ.
Lặp để chốt. Câu cuối nhắc lại điều chính, đôi khi gần như nguyên văn câu đầu. Người nghe nào lỡ lơ đãng giữa chừng vẫn mang về được điều quan trọng nhất. Bài nói hay bài giảng tốt thường có cấu trúc "nói điều sắp nói, nói nó, rồi nói lại điều vừa nói".
Lặp đúng khác lặp thừa. Lặp đúng là nhắc lại cùng một ý chính ở những vị trí có chủ đích. Lặp thừa là nói đi nói lại một ý bằng nhiều cách trong cùng một chỗ, không thêm thông tin, chỉ vì người nói chưa nghĩ ra câu tiếp theo. Lặp đúng giúp người nghe; lặp thừa làm họ mệt.
Lời nói có thêm giọng, chỗ ngừng và cử chỉ
Lời nói có những công cụ giữ mạch mà chữ viết không có. Giọng lên xuống báo đâu là câu hỏi, đâu là điều quan trọng, đâu là chỗ đổi chuyện. Một khoảng ngừng ngắn thay cho dấu chấm xuống dòng. Bàn tay giơ một ngón, hai ngón khi đếm ý. Ánh mắt chuyển hướng khi đổi nhân vật. Người nghe đọc tất cả những tín hiệu đó cùng lúc với lời.
Nhờ vậy, lời nói có thể dùng ít từ nối hơn mà vẫn rõ quan hệ ý. Một câu "Ông ấy đồng ý. Bà ấy thì không." đọc trên giấy hơi cụt, nhưng khi nói, giọng nhấn vào "ông" và "bà" cùng khoảng ngừng ở giữa đã làm nổi bật sự đối lập, không cần thêm "trong khi đó".
Khi chuyển lời nói thành chữ, những công cụ ấy mất hết. Đây là lý do bản chép lời nói thường rời rạc: mọi quan hệ ý mà giọng và cử chỉ đã gánh giờ không còn chỗ dựa. Người viết lại phải bù bằng chữ: thêm từ nối ở chỗ đối lập, tách đoạn ở chỗ ngừng dài, dùng danh sách đánh số ở chỗ người nói đếm ngón tay. Ngược lại, khi đọc to một bản viết, người đọc nên tự thêm giọng nhấn và chỗ ngừng, thay vì đọc đều đều như máy.
Chuyển một đoạn lời nói thành chữ viết gọn
Lời nói giả định, ghi âm lại khi một người kể về buổi họp phụ huynh: "Thì là hôm qua họp phụ huynh á, cô chủ nhiệm nói nhiều lắm, mà chủ yếu là cô nói về chuyện, à, chuyện thi học kỳ, là thi học kỳ sẽ dời, dời qua tuần sau, tuần sau nữa, tức là tuần thứ ba của tháng, rồi cô nói thêm chuyện đồng phục, đồng phục mùa đông, mà chuyện thi là chính, thi dời qua tuần thứ ba."
- Tìm điều chính. Lời nói đã tự chốt: "chuyện thi là chính". Điều chính: lịch thi học kỳ dời sang tuần thứ ba của tháng.
- Bỏ các chữ đệm và chỗ tự sửa. "Thì là", "á", "à", "tức là" là chỗ người nói nghĩ hoặc sửa lời; người đọc không cần.
- Gộp các lần lặp thành một. "Dời qua tuần sau, tuần sau nữa, tức là tuần thứ ba" gộp thành "dời sang tuần thứ ba của tháng".
- Tách ý phụ thành câu riêng. Chuyện đồng phục là ý thứ hai, đặt sau, ngắn.
- Đưa điều chính lên đầu.
Bản viết: "Họp phụ huynh hôm qua, cô chủ nhiệm báo lịch thi học kỳ dời sang tuần thứ ba của tháng. Cô cũng nhắc chuyện chuẩn bị đồng phục mùa đông." Từ gần bảy mươi tiếng còn khoảng ba mươi, không mất thông tin nào. Nhưng nếu đem bản viết này đọc qua điện thoại cho một người đang chạy xe, có lẽ nên nói thêm câu chốt cuối "nhớ là tuần thứ ba nha", vì người nghe không đọc lại được.
Tin nhắn thoại và tin nhắn chữ: vùng giữa
Tin nhắn thoại là lời nói, nhưng người nghe lại có quyền nghe lại như người đọc. Điều này làm nhiều người tưởng mình được nói thoải mái, nghĩ tới đâu nói tới đó, vì người nhận nghe lại được. Thực tế ngược lại: người nhận tin thoại thường nghe trong lúc đang làm việc khác, ít khi nghe lại, và rất ngại phải nghe lại một tin hai phút chỉ để tìm một giờ hẹn.
Vì vậy tin nhắn thoại mạch lạc nên giữ thói quen của lời nói: nói điều chính trong câu đầu, nói ngắn, chốt lại ở cuối. Những thứ cần chính xác như giờ, địa chỉ, số tiền nên gửi thêm bằng chữ. Tin thoại hợp để truyền giọng điệu, cảm xúc, những chuyện khó gõ thành chữ; tin chữ hợp để lưu thông tin cần tra lại.
Một mẹo nhỏ trước khi bấm ghi âm: nói thầm câu đầu tiên trong đầu một lần. Câu đầu đúng thì phần còn lại thường tự vào hàng. Câu đầu là "à, ờ, thì là" thì nhiều khả năng cả tin nhắn sẽ đi loanh quanh trước khi tới điều cần nói.
Những thói quen nên giữ riêng cho từng kiểu
Khi nói: báo số lượng trước. "Có hai chuyện" là câu rẻ nhất mà hiệu quả nhất. Người nghe biết mình cần giữ bao nhiêu và biết khi nào thì xong. Khi viết, thường không cần, vì người đọc nhìn thấy độ dài của trang.
Khi nói: đổi tên gọi ít thôi. Trong văn viết, người ta hay đổi cách gọi để tránh lặp: "bà cụ", "người bán xôi", "bà". Trong lời nói, đổi tên gọi nhiều dễ làm người nghe tưởng có thêm nhân vật mới. Giữ một tên gọi ổn định giúp tai bám theo.
Khi viết: dùng hình thức để thay giọng. Xuống dòng, đánh số, in đậm vài chữ là cách chữ viết bù cho giọng nhấn và chỗ ngừng. Một tin nhắn dài không xuống dòng lần nào giống như một người nói liền hai phút không ngừng thở.
Khi viết: cắt câu rào đón. "Thật ra thì", "nói chung là", "kiểu như là" giúp người nói có thời gian nghĩ. Trên giấy, chúng chỉ làm chậm người đọc. Đây là nhóm chữ nên xoá đầu tiên khi sửa bản nháp.
Cả hai: điều chính đứng đầu. Đây là thói quen duy nhất áp nguyên vẹn cho cả nói lẫn viết, và cũng là thói quen tạo khác biệt lớn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Văn nói và văn viết khác nhau ở điểm gì quan trọng nhất?
Khác nhau quan trọng nhất là người đọc tự điều khiển tốc độ và đọc lại được, còn người nghe đi theo tốc độ người nói và không quay lại được. Vì vậy lời nói cần báo trước, nhắc lại và chốt ý, còn chữ viết cần gọn và nói một lần đúng chỗ.
Lặp lại khi nói có phải là lỗi không?
Lặp lại ý chính ở đầu, sau nhánh phụ và ở cuối là cách giúp người nghe giữ mạch, không phải lỗi. Lỗi là nói đi nói lại một ý bằng nhiều cách ở cùng một chỗ mà không thêm thông tin, thường do người nói chưa nghĩ ra câu tiếp theo.
Vì sao bản ghi lời nói chép ra chữ đọc rất rời rạc?
Vì khi nói, giọng lên xuống, khoảng ngừng và cử chỉ gánh nhiều quan hệ ý như đối lập, nhấn mạnh hay chuyển chuyện. Chép ra chữ thì những tín hiệu đó mất, nên phải bù bằng từ nối, tách đoạn và sắp xếp lại, không thể chép nguyên.
Có nên đọc nguyên bài viết sẵn khi phát biểu không?
Đọc nguyên bài viết thường nghe cứng vì câu văn viết dài và lồng nhiều tầng. Nếu buộc phải đọc, nên sửa bài cho hợp tai nghe: câu ngắn hơn, thêm câu báo trước và câu chốt, đánh dấu chỗ ngừng. Nếu được, chỉ ghi ý chính và nói bằng lời của mình.
Tin nhắn thoại nên dài bao lâu?
Không có giới hạn cứng, nhưng tin thoại ngắn dưới một phút và có điều chính ngay câu đầu thường được nghe trọn. Tin dài và nhiều chi tiết thì người nhận ít nghe lại. Thông tin cần chính xác như giờ, địa chỉ nên gửi thêm bằng chữ.
Người viết giỏi có tự nhiên nói giỏi không?
Không hẳn. Viết giỏi giúp biết cách chọn điều chính và sắp thứ tự, nhưng nói còn cần thói quen riêng như báo trước, nhắc lại, ngừng đúng chỗ và đọc phản ứng người nghe. Nhiều người viết rõ nhưng nói rối vì đem thói quen viết vào lời nói.