MachLac.comMạch Lạc
Từ nối và câu chuyển ý

Dùng "tuy nhiên", "do đó" cho đúng: lỗi đặt từ nối sai quan hệ ý

Vì sao "tuy nhiên", "do đó", "vì vậy", "ngoài ra" hay bị đặt sai chỗ, người đọc vấp ra sao, và cách thử ba bước để chọn lại từ nối khớp với quan hệ thật giữa hai ý.

a man at a home desk crossing out pencil arrows between blank index cards laid in two columns, warm lamp light, shot from behind his shoulder

"Tuy nhiên" chỉ đúng khi ý sau đi ngược ý trước, còn "do đó" chỉ đúng khi ý sau là hệ quả của ý trước; đặt chúng vào chỗ hai ý chỉ đơn giản đứng cạnh nhau là lỗi phổ biến nhất khiến đoạn văn trông trang trọng mà đọc thì khựng.

Lỗi này khó thấy vì câu nào cũng đúng ngữ pháp. Người viết thường cảm thấy cần một chữ "nối" cho đoạn văn bớt cụt, rồi với lấy chữ nghe trang trọng nhất trong đầu. Bài này đi qua từng chữ hay bị đặt sai, chỉ ra người đọc vấp ở đâu, và đưa một cách thử ba bước để chọn lại. Ví dụ là đoạn thư anh Phong, trưởng nhóm bán hàng ở Huế, gửi cả nhóm về lịch làm cuối tuần.

Mỗi từ nối là một lời hứa về quan hệ

Người đọc không đọc từng chữ rồi mới hiểu. Mắt họ chạy trước, bắt lấy những chữ báo hiệu, rồi đoán câu tiếp theo sẽ nói gì. Gặp "tuy nhiên", họ chuẩn bị nghe một điều trái với điều vừa đọc. Gặp "do đó", họ chuẩn bị nghe một kết quả. Khi câu thật đến mà không khớp với điều đã chuẩn bị, họ khựng lại, đọc lại câu trước để tìm chỗ trái ngược hay nguyên nhân mà mình bỏ sót.

Anh Phong viết: "Thứ Bảy này cửa hàng mở đến chín giờ tối. Tuy nhiên mọi người nhớ mang áo đồng phục mới. Do đó ca chiều sẽ có thêm một người." Người đọc đầu tiên trong nhóm hỏi lại: "Mặc áo mới thì liên quan gì giờ mở cửa?" Người thứ hai hỏi: "Vì mặc áo mới nên thêm người à?" Không ai hỏi điều anh muốn nói, vì từ nối đã kéo họ đi tìm một quan hệ không tồn tại.

Ba câu của anh thật ra là ba thông báo ngang hàng. Không câu nào trái ngược hay sinh ra câu nào. Chữ nối đúng nhất ở đây là không có chữ nào, hoặc đánh số một, hai, ba.

"Tuy nhiên" khi không có gì để đi ngược

Dấu hiệu nhận ra. Che "tuy nhiên" lại, đọc hai câu liền nhau. Nếu không tìm được một điều mà câu sau làm yếu đi, phủ nhận hay giới hạn, thì "tuy nhiên" đang đứng sai chỗ.

Dùng "tuy nhiên" để chuyển chủ đề. Đây là kiểu sai hay gặp nhất: người viết xong một ý, muốn sang ý khác, và dùng "tuy nhiên" như một dấu gạch ngang. Ý mới không trái với ý cũ, chỉ là khác. Thay bằng một câu chuyển ngắn, hoặc xuống dòng, sẽ đúng hơn.

Dùng "tuy nhiên" để làm mềm một yêu cầu. "Cảm ơn cả nhóm đã cố gắng tuần qua. Tuy nhiên mọi người nhớ nộp báo cáo trước thứ Sáu." Ý sau không đi ngược lời cảm ơn; người đọc lại nghe ra hàm ý "cảm ơn nhưng chưa hài lòng". Nếu không có ý trách, bỏ "tuy nhiên" để hai câu đứng riêng.

Khi "tuy nhiên" đúng chỗ. "Doanh số tháng này tăng ở cả ba quầy. Tuy nhiên quầy đồ gia dụng vẫn thấp hơn cùng kỳ năm ngoái." Câu sau giới hạn câu trước: tăng thật, nhưng chưa đủ. Đó là đúng lời hứa của chữ này.

Sắc thái của các chữ cùng nhóm. "Nhưng" thẳng và gần lời nói, "tuy nhiên" trang trọng, "song" hơi văn, "thế nhưng" nhấn mạnh sự bất ngờ. Chọn chữ nào không quan trọng bằng việc có thật sự có khúc rẽ hay không.

"Do đó", "vì vậy" khi hai việc chỉ đứng cạnh nhau

Nhóm nhân quả bị dùng sai theo một kiểu khác: người viết nối hai việc xảy ra liền nhau và ngầm nói rằng việc trước gây ra việc sau. "Cửa hàng chuyển sang kho mới. Do đó tháng này doanh số giảm." Có thể đúng, có thể không. Nếu người viết chưa kiểm, chữ "do đó" đã biến một sự trùng thời gian thành một kết luận.

Kiểu sai thứ hai là dùng "do đó" cho một bước tiếp theo trong kế hoạch, không phải một kết quả. "Thứ Bảy mở đến chín giờ. Do đó ca chiều kéo dài." Ở đây thì đúng, vì giờ mở cửa dài hơn buộc ca chiều dài ra. Nhưng "Thứ Bảy mở đến chín giờ. Do đó mọi người nhớ khoá tủ trước khi về" thì sai: khoá tủ là việc phải làm dù mở đến mấy giờ, không phải hệ quả của giờ mở cửa.

Kiểu sai thứ ba nằm ở chiều ngược: đặt "do đó" trước nguyên nhân. "Ca chiều thêm người. Do đó thứ Bảy đông khách." Thêm người không làm khách đông; khách đông mới làm thêm người. Đọc nhanh thì lướt qua được, nhưng người đọc kỹ thấy ngay câu ngược chiều.

Cách tự kiểm đơn giản: đổi "do đó" thành cụm "chính vì vậy mà" và đọc to. Nếu nghe vô lý, ví dụ "chính vì mở đến chín giờ mà phải khoá tủ", thì quan hệ nhân quả không có thật.

"Ngoài ra", "bên cạnh đó" dán cho ý chẳng cùng loại

Nhóm bổ sung bị lạm dụng theo kiểu "túi đựng đồ thừa": ý nào chưa biết đặt đâu thì cho vào sau "ngoài ra". Mấy dấu hiệu dễ thấy:

  • Ý sau "ngoài ra" quan trọng hơn hẳn ý trước. Người đọc tưởng đó là chuyện phụ và lướt qua. Anh Phong viết "Ngoài ra, từ tuần sau ca sáng bắt đầu sớm một tiếng", và nửa nhóm không để ý vì nó đứng sau một chữ báo "chuyện thêm".
  • Ý sau thật ra là hệ quả, như bản nháp của nhiều người: "Mưa lớn suốt đêm. Ngoài ra con đường trước cửa hàng bị ngập." Ngập là do mưa, cần "nên", "thành ra".
  • Ý sau là ví dụ của ý trước. "Khách hỏi nhiều về hàng mới. Ngoài ra có chị hỏi mẫu nồi chiên." Đây là một trường hợp minh hoạ, cần "chẳng hạn".
  • Một đoạn có từ ba lần "ngoài ra", "bên cạnh đó", "thêm vào đó" trở lên. Lúc đó danh sách gạch đầu dòng gọn hơn và người đọc đếm được có mấy việc.

Muốn giữ "ngoài ra" thì ý sau phải cùng hạng với ý trước, và người đọc phải hiểu được "đây là một việc nữa, ngang tầm với việc vừa rồi". Nếu ý đó nặng hơn, đưa nó lên trước; nếu nhẹ hơn hẳn, cân nhắc bỏ.

Vì sao người viết hay với lấy những chữ nặng

Phần lớn thói quen này đến từ trường học và từ văn bản công sở. Bài văn được khen thường có nhiều từ nối trang trọng, nên trong đầu nhiều người hình thành một mối liên hệ: càng nhiều "tuy nhiên", "do đó", "bên cạnh đó" thì đoạn văn càng chững chạc. Khi đi làm, công văn và báo cáo lại củng cố thêm cảm giác ấy. Kết quả là những chữ này được dùng như dấu hiệu "văn viết nghiêm túc", tách khỏi nghĩa thật của chúng.

Lý do thứ hai là sợ câu cụt. Hai câu ngắn đứng cạnh nhau không có gì nối, người viết thấy trống, thấy như đang nói trống không. Thật ra người đọc không thấy trống như vậy; họ tự nối hai câu bằng thứ tự và bằng chủ đề chung. Thứ khiến họ khó chịu là chữ nối hứa một điều rồi không giữ lời, chứ không phải câu ngắn.

Lý do thứ ba là viết trong lúc vội, nghĩ tới đâu gõ tới đó. Người viết chưa biết câu sau sẽ là gì nhưng đã gõ "tuy nhiên" như một cách giữ chỗ, rồi điền ý vào sau. Cách chữa đơn giản là viết hết các ý ra trước, mỗi ý một dòng, đọc lại xem chúng quan hệ với nhau thế nào, rồi mới thêm chữ nối ở những khúc rẽ thật sự. Thêm sau bao giờ cũng ít sai hơn thêm trước.

Cách thử ba bước để chọn lại từ nối

Áp dụng cho mọi chỗ đang có từ nối mà mình nghi là sai. Làm chậm vài lần đầu, sau thành phản xạ.

  1. Che từ nối lại. Viết hai câu ra, bỏ khoảng trống ở chỗ từ nối. Đọc to cả hai.
  2. Hỏi một câu duy nhất: câu sau là gì của câu trước? Chọn một trong các đáp án: xảy ra sau nó, là kết quả của nó, là nguyên nhân của nó, đi ngược nó, thêm một việc cùng loại, là ví dụ của nó, khép nó lại, hay chỉ là chuyện khác.
  3. Chọn từ theo đáp án. Xảy ra sau: rồi, sau đó. Kết quả: nên, vì vậy. Nguyên nhân: vì, do. Đi ngược: nhưng, tuy nhiên. Cùng loại: cũng, ngoài ra. Ví dụ: chẳng hạn. Khép lại: như vậy. Chuyện khác: xuống dòng hoặc một câu chuyển ngắn, không dùng từ nối nào trong các nhóm trên.
  4. Đọc lại đoạn với từ nối mới. Nếu thấy thứ tự câu đã đủ báo quan hệ, thử bỏ hẳn từ nối và đọc thêm lần nữa.

Anh Phong làm ba bước này với ba câu của mình và nhận ra đáp án cả hai chỗ đều là "chuyện khác". Bản sửa thành một tin nhắn ba dòng đánh số: giờ mở cửa, đồng phục mới, ca chiều thêm người. Không còn ai hỏi lại.

Bảng lỗi hay gặp và bản sửa

Mỗi dòng là một cặp câu tự đặt, có thể dùng làm bài tập: che cột thứ ba, tự sửa, rồi so.

Câu có lỗiQuan hệ thậtBản sửa
Trời mưa to. Tuy nhiên buổi họp vẫn diễn ra.Đúng — mưa khiến người ta chờ buổi họp hoãnGiữ nguyên, hoặc "Dù trời mưa to, buổi họp vẫn diễn ra."
Con học xong bài. Tuy nhiên con đi tắm.Thời gian, nối tiếpCon học xong bài rồi đi tắm.
Nhà hết gạo. Do đó mẹ đi chợ mua thêm rau.Hết gạo là lý do đi chợ, không là lý do mua rauNhà hết gạo nên mẹ đi chợ, tiện mua thêm rau.
Chị ấy ít nói. Vì vậy chị ấy làm kế toán.Không có nhân quảChị ấy ít nói và làm kế toán đã mười năm.
Xe hỏng giữa đường. Ngoài ra anh đến muộn.Nhân quảXe hỏng giữa đường nên anh đến muộn.
Món này ngon. Do đó nhiều người gọi.Nhân quả, đúng nhưng nặngMón này ngon nên nhiều người gọi.

Dòng cuối cho thấy một điểm thêm: có khi từ nối đúng quan hệ mà vẫn nặng so với câu. "Do đó" hợp với văn bản trang trọng, câu đời thường dùng "nên" là đủ. Đúng quan hệ trước, đúng giọng sau.

Câu hỏi thường gặp

Có được dùng "tuy nhiên" ở giữa câu không?

Được, thường đặt sau chủ ngữ và ngăn bằng hai dấu phẩy, chẳng hạn "Kế hoạch này, tuy nhiên, cần thêm người". Cách này hay gặp trong văn viết trang trọng. Trong tin nhắn đời thường nên đặt đầu câu hoặc thay bằng "nhưng" cho gọn.

"Do đó" và "vì vậy" có khác nhau không?

Hai chữ cùng báo kết quả và thay được cho nhau trong đa số câu. "Do đó" thiên về văn bản, lập luận; "vì vậy", "vì thế" dùng rộng hơn; "nên", "cho nên" gần lời nói nhất. Chọn theo giọng của cả đoạn để không lệch tông.

Làm sao biết mình đang lạm dụng "tuy nhiên"?

Đếm số lần chữ này xuất hiện trong một trang. Nếu nhiều hơn hai, thử che từng chỗ và hỏi câu sau có thật sự đi ngược câu trước không. Phần lớn người viết thấy một nửa số chỗ có thể bỏ hoặc thay bằng xuống dòng.

Nối hai câu bằng "do đó" khi chưa chắc nguyên nhân thì sao?

Nên tránh, vì chữ này khẳng định nhân quả. Nếu chỉ biết hai việc xảy ra liền nhau, viết trung tính như "sau khi chuyển kho, doanh số tháng này giảm" và để người đọc tự đánh giá, hoặc nói rõ là đang phỏng đoán.

Có cần từ nối khi chuyển sang một ý hoàn toàn khác không?

Thường là không. Chuyển sang ý không liên quan thì xuống dòng, hoặc mở đoạn bằng một câu ngắn nêu chủ đề mới. Dùng "tuy nhiên" hay "ngoài ra" để chuyển sẽ khiến người đọc tìm một quan hệ không có.

Từ nối sai có ảnh hưởng gì khi nói chuyện trực tiếp?

Ít hơn khi viết, vì người nghe còn dựa vào giọng và nét mặt. Nhưng trong một buổi họp hay khi gọi điện báo việc gấp, nói "cho nên" ở chỗ không phải kết quả vẫn khiến người nghe hiểu nhầm rằng việc này kéo theo việc kia.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138