Đổi trật tự giữa chừng là đang kể theo một trật tự, thường là thời gian, thì chuyển sang trật tự khác, thường là nhân quả, để giải thích một điểm, rồi quay lại trật tự cũ. Việc chuyển này làm được mà không rối nếu có ba thứ: một câu báo đang đổi, phần giải thích gọn trong một nhánh, và một câu nối quay về đúng chỗ đã dừng.
Đổi trật tự là chuyện xảy ra liên tục trong lời nói thật. Người nghe ngắt lời hỏi "mà sao lại thế", người kể tự thấy cần giải thích một chi tiết lạ, hay giữa lúc kể diễn biến nhận ra phải nói lý do thì mới hiểu được phần sau. Không đổi được thì hoặc bỏ qua chỗ khó hiểu, hoặc giải thích lan man rồi quên đường về. Bài này chỉ cách đổi gọn và quay về sạch.
Vì sao không thể kể một trật tự từ đầu đến cuối
Trật tự thời gian kể được chuyện gì xảy ra, nhưng không tự giải thích được vì sao. Trật tự nhân quả giải thích được vì sao, nhưng nếu dùng suốt từ đầu, câu chuyện mất cảm giác diễn biến. Lời kể đời thường hay nhất thường là một dòng thời gian, thỉnh thoảng dừng lại ở những điểm cần lý do, giải thích ngắn, rồi đi tiếp.
Ví dụ, kể chuyện ruộng rau năm nay bị úng: "Đầu tháng mưa liền một tuần, tới ngày thứ năm thì ruộng phía dưới úng hết, còn ruộng phía trên vẫn ổn." Người nghe sẽ hỏi: sao ruộng trên lại ổn. Đây là chỗ cần đổi sang nhân quả: "Là vì ruộng trên năm ngoái đã đào rãnh thoát nước, còn ruộng dưới thì chưa." Sau đó quay về thời gian: "Nên tới ngày thứ bảy, khi mưa tạnh…".
Không đổi trật tự ở đây thì người kể chỉ còn hai lựa chọn tệ: lờ câu hỏi và kể tiếp, khiến người nghe vẫn thắc mắc suốt phần sau; hoặc giải thích lẫn vào trong lời kể diễn biến, khiến người nghe không phân biệt được việc nào xảy ra, việc nào là lý do.
Ba bước của một lần đổi trật tự gọn
Báo đổi. Một cụm ngắn cho người nghe biết sắp tới là lời giải thích, không phải việc tiếp theo: "Là vì…", "Phải nói thêm là…", "Chỗ này cần giải thích một chút…". Khi nói, có thể ngừng nửa nhịp trước cụm này.
Giải thích trong một nhánh. Chỉ trả lời đúng câu hỏi vì sao của điểm đang dừng. Hai đến bốn câu, có từ nối nhân quả rõ. Không mở thêm câu hỏi mới, không kể thêm chuyện khác trong nhánh này.
Nối quay về. Một câu đưa người nghe về đúng mốc thời gian đã dừng, thường bắt đầu bằng "nên", "vậy là", "quay lại chuyện…": "Nên tới ngày thứ bảy…". Câu nối tốt vừa đóng nhánh giải thích, vừa mở lại dòng thời gian.
Dấu hiệu bạn đã đi quá xa. Nếu trong nhánh giải thích bạn bắt đầu dùng mốc thời gian mới ("hồi năm ngoái lúc đào rãnh thì…") và kể thành chuyện, bạn đã rời nhánh nhân quả để sang một câu chuyện khác. Dừng lại, gói nó thành một câu, và quay về.
Khi người nghe ngắt lời hỏi giữa chừng
Phần lớn lần đổi trật tự không do người kể chủ động mà do người nghe hỏi. Đó là tín hiệu tốt: họ đang theo và muốn hiểu. Cách xử lý là trả lời ngắn câu hỏi bằng nhân quả, rồi chủ động kéo về. Nhiều người trả lời xong thì đứng im, chờ người nghe hỏi tiếp, và câu chuyện chính tự nhiên bị bỏ dở.
Câu nối quay về sau khi bị hỏi có thể nhắc lại câu cuối trước khi bị ngắt: "Ừ, đó là vì cái rãnh. Còn ruộng dưới thì như mình nói, úng hết, nên tới ngày thứ bảy…". Nhắc lại một mẩu như vậy giúp cả người nghe lẫn chính người kể tìm lại chỗ dừng, đặc biệt khi câu hỏi kéo dài thành một trao đổi nhỏ.
Có lúc câu hỏi mở ra một chuyện dài mà trả lời ngay thì làm hỏng mạch chính. Khi đó có thể hẹn: "Chuyện cái rãnh dài lắm, kể xong vụ này mình nói." Lời hẹn giữ người nghe yên tâm rằng câu hỏi được ghi nhận, và giữ câu chuyện chính không bị cắt đôi. Nhưng nhớ quay lại thực hiện lời hẹn, nếu không, người nghe sẽ thấy câu hỏi của mình bị gạt đi.
Những cụm từ giúp đổi trật tự và quay về
Lời nói hằng ngày có sẵn nhiều cụm làm việc này. Một số cụm và chỗ dùng:
| Việc | Cụm từ thường dùng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Báo sắp giải thích | "Là vì", "chuyện là", "phải nói thêm", "chỗ này hơi lạ, là do" | Ngắn; đừng biến thành rào đón dài |
| Nối các mắt xích trong nhánh | "nên", "thành ra", "cho nên", "mà" | Giữ nhánh ở hai đến bốn câu |
| Quay về dòng thời gian | "Nên tới…", "Vậy là…", "Quay lại chuyện…", "Còn lúc đó thì…" | Kèm mốc thời gian đã dừng |
| Hẹn lại chuyện dài | "Chuyện đó để lát nói", "Kể xong vụ này mình kể" | Phải quay lại thực hiện |
| Đổi sang trật tự không gian | "Để tả chỗ đó cho dễ hình dung" | Tả theo một hướng rồi về hành động |
Không cần nhớ hết, chỉ cần có sẵn một cụm cho mỗi việc. Cụm quan trọng nhất là cụm quay về, vì đó là chỗ người kể hay quên nhất. Một lần đổi trật tự có câu báo mà không có câu quay về để lại người nghe lơ lửng giữa hai trật tự, không biết câu tiếp theo là diễn biến hay vẫn là lý do.
Ví dụ: kể vì sao nhà hàng xóm phải dời đám cưới
Bản không đổi trật tự, kể thuần thời gian: "Tháng trước nhà anh Phong đặt rạp, gửi thiệp hết rồi, tới tuần trước thì bỗng báo dời ngày, ai cũng ngạc nhiên. Rồi hôm qua họ gửi thiệp mới." Người nghe biết diễn biến nhưng không biết vì sao, và thắc mắc đó lấn át mọi thứ khác.
Bản xen một nhánh nhân quả: "Tháng trước nhà anh Phong đặt rạp, gửi thiệp hết rồi, tới tuần trước thì báo dời ngày. Chuyện là ông nội cô dâu nhập viện, nhà gái không muốn làm khi ông chưa về, mà ông thì muốn được dự, nên hai nhà bàn nhau lùi lại một tháng. Vậy là tuần này họ đi trả lời từng nhà, hôm qua gửi thiệp mới."
Nhánh giải thích bắt đầu bằng "chuyện là", gồm ba mắt xích nối bằng "mà", "nên", và kết thúc bằng "vậy là" đưa người nghe về dòng thời gian. Không có chi tiết bệnh của ông, vì nó không cần cho lý do dời ngày; và kể về sức khoẻ người khác cũng nên dừng ở mức tối thiểu.
So hai bản, bản thứ hai chỉ dài hơn khoảng ba câu, nhưng người nghe không còn câu hỏi nào treo lơ lửng. Họ có thể nghe tiếp phần thiệp mới, ngày mới, ai đi ai không, với đầu óc thoải mái. Đó là giá trị thật của một lần đổi trật tự đúng chỗ: nó tốn ít lời mà dọn sạch thắc mắc, để phần còn lại của chuyện được nghe trọn vẹn.
Luyện đổi trật tự cho gọn
Đổi trật tự là kỹ năng tập được bằng một bài luyện nhỏ, làm một mình hoặc với người thân, mỗi lần chừng mười phút:
- Chọn một chuyện có thật trong tuần, có ít nhất một chỗ người nghe sẽ thắc mắc vì sao.
- Kể chuyện đó theo thời gian, thành lời, tới đúng chỗ thắc mắc thì dừng.
- Nói câu báo đổi, rồi giải thích lý do trong không quá bốn câu, mỗi câu nối bằng một từ nhân quả.
- Nói câu quay về có mốc thời gian và kể tiếp tới hết.
- Kể lại lần nữa, nhưng nhờ người nghe ngắt lời hỏi ở một chỗ bất kỳ; tập trả lời ngắn và tự kéo về.
- Ghi âm lần kể thứ hai, nghe lại, đếm số câu trong nhánh giải thích và kiểm câu quay về có đúng chỗ không.
Bước năm là phần quý nhất, vì ngoài đời người ta hiếm khi ngắt lời đúng chỗ mình chuẩn bị. Tập với một người hay hỏi, như đứa con đang tuổi tò mò, sẽ nhanh quen hơn tập một mình. Bà Liên ở Thanh Hoá, khi tập kể lại chuyện cả nhà đi chơi cho cháu nghe, thấy mình hay quên câu quay về nhất; bà tự đặt quy tắc mỗi lần trả lời cháu xong phải nói "quay lại chuyện…", và chỉ sau vài buổi cháu đã tự nhắc bà khi bà quên.
Những lỗi hay gặp khi đổi trật tự
Đổi trật tự giữa chừng dễ làm hỏng mạch nếu dính một trong các lỗi sau:
- Đổi mà không báo: lời giải thích chen vào như một việc xảy ra tiếp theo, người nghe xếp nó sai chỗ trong dòng thời gian.
- Nhánh giải thích dài hơn chuyện chính: người nghe quên mất đang nghe chuyện gì; khi quay về họ phải hỏi lại.
- Không quay về: giải thích xong thì dừng hoặc chuyển sang chuyện khác, chuyện chính bị bỏ dở.
- Quay về sai chỗ: trở lại dòng thời gian ở một mốc khác chỗ đã dừng, bỏ sót một đoạn diễn biến.
- Đổi quá nhiều lần: cứ hai câu diễn biến lại một nhánh giải thích, câu chuyện không còn nhịp; gom các lý do lại vào một lần dừng nếu chúng liên quan.
- Giải thích điều không ai hỏi: dừng lại giải thích một chi tiết ai cũng hiểu, làm chậm câu chuyện vô ích.
Cách tự kiểm hiệu quả nhất là ghi âm một lần kể thật rồi nghe lại, đánh dấu mỗi chỗ đổi trật tự. Với mỗi chỗ, hỏi: có câu báo không, nhánh dài mấy câu, có câu quay về không, về đúng chỗ không. Thường chỉ sau vài lần nghe lại, người kể tự sửa được phần lớn lỗi mà không cần ai góp ý.
Câu hỏi thường gặp
Đổi trật tự giữa chừng có làm người nghe rối không?
Không, nếu có câu báo đổi, nhánh giải thích ngắn và câu quay về đúng chỗ. Thật ra đổi đúng lúc làm người nghe đỡ rối hơn, vì họ được giải đáp thắc mắc ngay thay vì mang theo suốt phần còn lại của chuyện.
Nhánh giải thích nên dài bao nhiêu?
Khoảng hai đến bốn câu cho lời nói hằng ngày. Nếu cần dài hơn nhiều, có thể lý do mới là chuyện chính, hoặc nên hẹn kể sau khi xong chuyện đang kể. Nhánh dài hơn phần diễn biến xung quanh là dấu hiệu nên tách.
Bị hỏi một câu dẫn ra chuyện dài thì làm sao?
Trả lời một câu ngắn nhất có thể, rồi hẹn: "chuyện đó dài, kể xong vụ này mình nói". Sau đó quay về chuyện chính bằng một câu nhắc lại chỗ đã dừng. Nhớ thực hiện lời hẹn khi kể xong.
Có cách nào nhớ chỗ đã dừng khi bị ngắt lời lâu không?
Nhắc lại câu cuối mình đã nói trước khi bị ngắt, đó vừa là cách tìm lại chỗ dừng, vừa giúp người nghe định vị. Nếu chuyện quan trọng, có thể ghi nhanh các mốc chính ra giấy trước khi kể.
Viết thì có cần đổi trật tự giữa chừng không?
Có, nhưng dễ hơn nói vì có thể tách thành đoạn riêng. Một đoạn ngắn mở bằng "lý do là" đặt giữa các đoạn diễn biến, đoạn sau mở bằng mốc thời gian tiếp theo. Người đọc thấy rõ ranh giới nhờ xuống dòng.
Ngoài thời gian và nhân quả còn đổi sang trật tự nào khác không?
Có thể đổi sang trật tự không gian để tả một chỗ, hoặc sang so sánh để đặt hai việc cạnh nhau. Nguyên tắc vẫn vậy: báo đổi, giữ nhánh gọn trong một việc, rồi quay về đúng mốc thời gian đã dừng.